________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
રાજ્ય તરફથી સરધારમાં પૂરેલા કેદીઓ પરત્વે અદમ્ય અત્યાચારોએ માજા મૂકી ત્યારે ગાંધીજીનું હૈયું દ્રવી ઊઠ્યું. આ અંગેની માહિતી કાઉન્સિલના સભ્યોને પૂછતાં યોગ્ય જવાબો ન મળ્યા અને એ સમય દરમ્યાન પણ ગાંધીજીને સરધારના અત્યાચારના સમાચારો મળતા રહેતા આથી સત્ય શું છે એ જાણવા ગાંધીજીનું રાજકોટ આગમન થયું.૨૪ ગાંધીજીના રાજકોટ આગમન સાથે લડતને બંધ કરવાનો આદેશ અપાયો. ગાંધીજીએ રાજકોટ પહોંચી ગરાશિયા તથા મુસ્લિમોનો સંપર્ક સાધ્યો અને ગૂંચવાયેલ કોકડાને ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કર્યો એમાં સફળતા મેળવી. ત્યારપછી કેદીઓ અંગેની માહિતી મેળવી, વીરાવાળા અને ઠાકોરસાહેબ સાથે ચર્ચાવિચારણા કરી, પરંતુ એનાથી રોજકોટના પ્રશ્નમાં કોઇ ફેર પડ્યો નહિ.'
પહેલી માર્ચે ગાંધીજી સવાસો ખેડૂત અને ૨૦ થી ૨૫ સ્ત્રીઓને મળ્યા ત્યારે એઓએ પોતાની દર્દભરી કહાણી સંભળાવી. ત્યારબાદ ગાંધીજી પોતાના સહકાર્યકર્તાઓ ઢેબરભાઈ, વ્રજલાલ શુક્લ, ઇસ્માઇલ હીરાણી, બેચરદાસ જસાણી વગેરેને મળ્યા અને ચર્ચા-વિચારણા દોઢેક કલાક સુધી કરી.ર૬
રાજકોટનો પ્રશ્ન ઉકેલવા ઉપવાસ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ ન સૂઝતાં સત્યાગ્રહના અમોઘ અસ્રનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો અને લડતનો બધો બોજો પોતાને શિરે લઈ લીધો.૨૦ ઉપવાસ ઉપર જતાં પહેલાં છેલ્લી વખત ઠાકોર સાહેબને પત્ર લખ્યો અને જણાવ્યું કે સરદાર સાથે કરેલી સમાધાનની શરતો પાયામાં રાખી ન્યાય આપો. જો આ માગણીને લગતો પત્ર કાલે (૩જી માર્ચ) બપોરે બાર વાગ્યા સુધીમાં નહિ આવે તો ઉપવાસ ઉપર ઉતરીશ. ૩ જી માર્ચે આપેલ અવધિ પ્રમાણે જવાબ ન મળતાં ગાંધીજીએ ઉપવાસનો પ્રારંભ કર્યો. ગાંધીજીના ઉપવાસના સમાચાર વાયુવેગે સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રમાં ફેલાયા. આમ, રાજકોટની લડત હવે રાષ્ટ્ર માટે લડતનું કેન્દ્ર બની.
૨૮
ચોથી માર્ચે ગાંધીજીએ ગિબ્સનને પત્ર લખ્યો તેમાં એમણે દરબાર વીરાવાળા રાજકોટના ખરા રાજ્યકર્તા છે અને એ વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ નથી એમ જણાવી અગાઉના સમાધાનને વળગી રહેવા જણાવ્યુ. ગિબ્સને ગાંધીજીના આ પત્રની જાણ વાઇસરૉયને કરી ત્યારે એમણે ઉપવાસ પર જતાં પહેલા પોતાનો (વાઇસરૉયનો) સંપર્ક ન સાધ્યો એ માટે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું અને ઠાકોર સાહેબે કરેલા વચનભંગના મુદ્દે ગાંધીજી દિલ્હી આવી ચર્ચા કરે એમ જણાવ્યું. વળતા જવાબમાં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે ‘જો મને આપના તરફથી એવી સ્પષ્ટ ખાતરી મળે કે મારા ૩ જી તારીખના ઠાકોર સાહેબ ઉપરના પત્રમાંની શરતોનો સારભાગનો અમલ કરવામાં આવશે તો હું ખુશીથી ઉપવાસ છોડી દઈશ. એઓની સામે સાતમી માર્ચે વાઇસરૉયના તારમાં આ વચનભંગ માટે દેશના ન્યાયાલયનો આશ્રય લેવાનું જણાવ્યું અને વડા ન્યાયમૂર્તિનો નિર્ણય છેવટનો ગણવાનું નક્કી થતાં ગાંધીજીએ ૭મી માર્ચ ૨-૨૦ મિનિટે ઉપવાસનાં પારણાં કર્યાં.
30
દલીલોના અંતે વડા ન્યાયમૂર્તિ મોરીસ ગ્વાયરે ૮મી એપ્રિલે ચુકાદો આપ્યો, જે ચુકાદો પ્રજામત અને સરદાર પટેલની તરફેણમાં આવ્યો. ૮ મી એપ્રિલે ગાંધીજી ચુકાદાનો અમલ કરાવવા રાજકોટ આવ્યા, પરંતુ વીરાવાળાએ ગરાશિયા અને મુસ્લિમોને ફરી ઉક્સાવ્યા અને પછી તો દલિતોને પણ ઉક્સાવવામાં આવ્યા, આથી ગરાશિયા મુસ્લિમો અને દલિતોએ ગાંધીજી વિરુદ્ધ દેખાવો કર્યા. ગાંધીજી રાજકોટની રાજરમતથી ક્ષુબ્ધ થઈ ગયા અને ગાંધીજીએ રાજકોટના સહકાર્યકર્તા પર સમાધાનની વાત મૂકી કલકત્તા જવાનો નિર્ણય લીધો.
રાજકોટના પ્રશ્ને વીરાવાળાની ખટપટોને લઈને ગાંધીજીએ ‘હું હાર્યો' એ મથાળા હેઠળ નિવેદન બહાર પાડ્યું અને પોતાના હાથ ખટપટો સામે નીચે મૂકી દીધા.
મૂલ્યાંકન : રાજકોટની સ્રીશક્તિ જાગ્રત થયા પછી જ્યારે ખરેખર અગ્રગણ્ય નેતાઓ જેલના સળિયા પાછળ હતા ત્યારે એમણે નૈતૃત્વ પૂરું પાડ્યું, એટલું જ નહિ, આંદોલનને વ્યાપક સ્વરૂપ આપવામાં પણ બહેનોનો ફાળો મોટો હતો, કેમકે રૂઢિચુસ્ત કાઠિયાવાડની સ્રીઓએ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ લડત દરમ્યાન બતાવ્યું હતું. આ
પથિક * જૂન-૧૯૯૭ ** ૧૨
For Private and Personal Use Only
