________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બંગભંગની ચળવળમાં ગુજરાતનું પ્રદાન
છે. કિરીટ પટેલ - રાષ્ટ્રની સ્વાધીનતાની ચળવળને પ્રત્યેક તબક્કામાં ગુજરાત મોખરે રહી પિતાનું યોગદાન પ્રદાન કર્યું છે. ઉદાત્ત યિ ભાવનાથી પ્રેરાઇને પ્રાદેશિક ક્ષેત્રે ગુજરાતે સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં સતત આગેકૂચ કરી છે. બ ગભંગની ચળવળ દરમ્યાન રાષ્ટ્રિય અને આંતરરાષ્ટ્રિય ક્ષેત્રે બનેલી ઘટનાઓ ગુજરાતની પ્રજામાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના પેદા કરવામાં સહાયક બની રહી હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં લોર્ડ કર્ઝનના તુમાખી-ભર્યા કારભારે ભારતીય પ્રજામાં લડાયક શક્તિને ચેતનવંતી કરી હતી. બીજી બાજુ હિંદમાં જોર પકડી રહેલી રાષ્ટ્રિય ચળવળને ખાળવા માટે અંગ્રેજ સત્તાધીશોએ વિભાજન ધારે શાસન’ની લુચ્ચી નીતિ પર ભાર મૂક્યો હતો. લોર્ડ કર્ઝન હિંદમાં આવે ત્યારે ઉગ્ર મત દ્વારા અસંતોષ ફેલાવવાનું શરૂ થઈ ગયું હતું અને કર્ઝનની તુમાખી-ભરી નીતિને લીધે એમાં વેગ આવ્યો હતે. એ ઉપરાંત અંગ્રેજ સરકારના મૂળ ઊંડાં નાખવાની એની તજવીજ છુપી ન હતી. વહીવટી સરળતાના બહાના નીચે ૭ કરોડ ૮૦ લાખ એટલે ઇંગ્લેન્ડથી બે–ગણી વસ્તી ધરાવતા બંગાળ પ્રાંતના બદ ઈરાદાથી ભાગલા પાડવા. ૧૯ મી જુલાઈ, ૧૯૦૫ ના રોજ ભાગલાની જાહેરાત થઈ એ સંદર્ભે ફ્રેઝર નેધે છે કે પૂર્વ બંગાળની લે. કર્ઝનની મુલાકાતના સમયે મુસ્લિમોની એક વિશાળ સભાને સંબોધતાં એણે જણાવેલ કે ભાગલા મુસિતમે અને સરકારના હિતમાં છે. એનું
આ પગલું મુસ્લિમો માટે ફાયદાકારક છે એમ પણ એણે જણાવેલું. આ હકીકત સ્પષ્ટ કરે છે કે કર્ઝનની કોમવાદી નીતિની મેલી મુરાદ ભાગલા પાછળ રહેતી હતી. આમ હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા અને અખંડિતતાની બંગાળની આ ભાવનાને તેડવાને, એની અસ્મિતાને હણવાને અને એ રીતે રાષ્ટ્રવાદને લગતો ડામવાને આ એક ખતરનાક ભ્રષ્ટ પ્રયત્ન હતા. કર્ઝનની આ નીતિ સામે બંધારણીય ઢબે વિરોધને જોરદાર વાળ ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં ફેલાયો, ૧૯૦૫ માં કર્ક તે રાજીનામું આપ્યું, પણ આંદોલન ૧૯૧૧ સુધી ચાલુ રહેવા પામ્યું હતું ?
૧૦પ ની બનારસ કેંગ્રેસે બંગભંગને અને સરકારે અપનાવેલી દમનપૂર્ણ નીતિને સખત વિધ કર્યો હતો, આ અધિવેશનમાં લાલા લજપતરાયે તથા લેકમાન્ય ટિળકે અન્ય પ્રતિને બંગાળને અનુસરવાનું અને લડતને દેશવ્યાપી બનાવવાનું જાહેર કર્યું હતું. આ અધિવેશનમાં ગુજરાતના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહેલા અને બંગભંગની ચળવળમાં ગુજરાતે ભજવેલા અગ્ર ભાગને પરિણામે જ ત્યાર પછીની સષ્ટ્રિય ચળવળમાં સમગ્ર દેશને એણે દિશાસૂયા પૂરું પાડયું હતું, ૪ બંગાળના ભાગલાના સંદર્ભે કઝીને લીધે નિર્ણય સમગ્ર હિંદતો પ્રજા માટે અમાન-સમાન હતું. એ ની સામે મેટા ઝંઝાવાતની જેમ રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલન ભભૂકી ઊઠયું. બંગભંગ આંદોલનના પડવા અને પ્રત્યાઘાત સમગ્ર ગુજરાતમાં થાપક રીતે પડથા, લૈર્ડ કઝીનના દમનકારી અને પ્રગતિવિરોધી રાજ્ય-અમલે સમગ્ર ગુજરાતમાં રાષ્ટ્રિય અમિતાની ભાવનાને પ્રબળ બનાવી દીધી હતી એ હકીકત સ્વીકારવી રહી."
બંગભંગની ચળવળ ગુજરાતમાં ઠેર ઠેર વેગવંતી બની, મુખ્યત્વે આ ચળવળ શહેરી આંદોલન દેવા છતાં ગુજરાતનાં કમાઓ અને ગામડાઓ સુધી વિસ્તરી હતી. વિદેશી માલને બહિકાર
ત્ર દેશાને વપરાશ એ આ અદેવનનું મુખ્ય રચનાત્મક પાસું હતું. આ ચળવળમાં અમદાવાદ શહેર મોખરે રહ્યું હતું. અમદાવાદના પ્રેમાભાઈ હાલમાં કોગ્રેસના અગ્રેસર અંબાલાલ સાકરલાલ માર્ચ/૧૯૬
૧૫
For Private and Personal Use Only
