________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પાકી ઈંટોના ટેકા આપેલા છતાંય પૂર એ દીવાલને તાડતુ રહેતુ હતું. તૂટે જ ભાગે કાચી ઈંટોને બદલે ઈંટો ને માટીથી ભરી પૂરી દેવામાં આવતા હતા.
નગર વિવિધ પ્રકારના જુદા જુદા વિભાગમાં વહેં'ચાયેલુ હતુ', નગરના મ† પાંચ મીટરથી માંડી તેર માટર સુધીના પહેાળા સરળ સીધા અને સગવડભરેલા હતા. રસ્તાઓની બને ખાજુએ અડાડ હારબંધ મકાને, કાટખૂણે કાપતી શેરી, ગલીઓ, પાણીના નિકાલ અર્થે મેરી, ઘરની નાની નીકા, મેટી નીક, કીડીઓ ગટરા ખાળફ઼વા ભુજારી કુવા કારખાનાં બંદર વખાર ગાદી સ્મશાન વગેરે મુખ્યત્વે હતાં.
કૂવા ધક્કો ગાદી વખાર ઃ મ્યુઝિયમ તરફથી જતાં ટીંબા ઉપર સૌ--પ્રથમ પ્રવેશતાં જ ડાબા હાથે પશ્ચિમ દિશામાં પાકી ઈંટાના એક ગેાળ કૂવા આવે છે અને જમણા હાથે પૂર્વ દિશામાં પચાસ ટન સુધી માલ ભરેલાં ત્રીસેક જેટલાં ગઢવાળાં વહાણુ અને મોટી હાડીઓ લાંગરવાની ક્ષમતા ધરાવતા તથા હલેસાં માટે પૂરતી ઊંડાઈની સગવડ એટલે પાકી ઈંટોને બાંધેલા પાકા ધક્કો (ડાક્યા) આવે છે, જે ૨૧૪ મીટર એટલે કે ૭૧૦ ફૂટ લાંખા અને ૩૬ મીટર એટલે કે ચૌદ ફૂટ ઊંડા છે. એની દક્ષિણી દીવાલમાં લાકડાનાં પાટિયાંથી ધાવાસ થઈ શકે એવી જોગવાઈવાળું ગરનાળુ છે, જેના ઉપયોગ દિરયામાં આવતી નાની-મેટી ભરતીના સમયે ધક્કામાં પાણી લાવવામાં તથા વધારાનું પાણી બહાર કાઢવામાં થતા હતા. એ જ દક્ષિણી દીવાલની પહોળાઈના વડા બાંધવા માટે લંગર નાખવા-ચાલવા મથે ખાટ્ટાનાં તેમજ કોં– વાળા ખુબ વજનદાર ભારે પથ્થર, લંગરા (ઍન્કર), માટીની નાનો એત્રી પાંચેક હાડીખેા, ઢાડીઓસાંથી ભાલસામાન ઉતારવા તથા ચડાવવા અર્થે ધક્કાની પશ્ચિમી દીવાલથી માંડી વખાર સુધી, ગાદી તરીકે ઉપયાગ થતા હતા. આ બધા અવશેષો હાલમાં પણ જોવા મળે છે.
ભારતના પશ્ચિમ કિનારા ઉપરનું આ એક મહત્ત્વનુ' બંદર હતું, એ દરિયાઇ વેપારને કારણે પેાતાનાં હડપ્પીય નગરા, ઈરાનના અખાત, મેસેપામિયા ઈજિપ્ત વગેરે સાથે સબંધ ધરાવતુ` હતુ`. વેપાર-વિનિમયમાં આ બદરેથી વિવિધ પ્રકારના કિ`મતી તેમજ અકિતી પથ્થરના મણકા, તાંમુ હાથીદાંત શખ છીપલાં અને કદાચ સુતરાઉ કાપડની આયાત-નિકાસ થતી રહેતી હતી. આવુ 'દર ભારતવર્ષોંના કોઈ પણ ટ્રુડપીય સ્થળેથી તેમજ મેાંહે-જો-દડો અને હડપ્પા વગેરેની નજીકમાંથી મેોટી નદીઓના કિનારા પર અને સમુદ્રકિનારે પણ મળેલુ નથી.
. T .
આ સ્થાનેથી આગળ વધતાં ગાદી (ગોડાઉન) અને જેટ્ટી યાને માલસામાન ભરવાની વખાર આવે છે, જે ધક્કાને અડીને ૧૯૪૩૦ ચેરસ મીટરના એટલે કે ૧૪૦૪૬૦ ફૂટ કાચી ઈંટેશન પ્લૅટફ્રોમ ઉપર ખાર જેટલાં ગચિયાં યાતે ચેતરાથી બાંધેલો છે, એ દરેક ગાંચયા વચ્ચે વચ્ચે ચાય બાજુ ત્રણ ફૂટ પહેાળી એવી નાની તળેા છે. ગચિયાં ચાર ચારની પુક્તિમાં, ત્રણ હાળમાં વહે – ચાયેલાં છે. એના ઉત્તર છેડે એક એક એવી ત્રણ દરેળનું પાણી જવા માટેની પાકી ઈંટાની નીક બનાવેલી છે. વખાર ઉપરની લાકડાની ઈમારત આગથી નાશ પામેલી, પરિણામે કાચી ઈટાને અગ્નિજવાળા લાગતાં એ ઈંગ લાલ દેખાય છે. એ સમયે એ વખારમાં સ ંગ્રહાયેલી રૂની ગાંસડીએમાંથી ખળીને છૂટી થઈ ગયેલી મુદ્રાઓ(સીસ)ની લગભગ પચેતેર જેટલી ડાર્ક મળ! આવી છે. ઉપરાંત પાકેલા માટીના ગોફણ-ગાળા, ત્રિàાણાકાર ટીકડીઓ, રાખ કેાલસા વગેરે પણ એમાંથી પ્રાપ્ત થયેલાં હતાં. આ સ્થાનેથી મળેલી મુદ્રાએની ડાઇ મારું-જો-દડો ડડપ્પા તેમજ અન્ય હડપ્પીય સ્થાને માંથી કર્યાંય પણ પ્રાપ્ત થયેલ નથી.
આટો.-નવે/૧૯૯૦
પથિ-દ્વીપાસવાંક
For Private and Personal Use Only
