________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બી જેન ધમ પ્રકાર
[ફાગુને ની મતિ તા કપાય. એ કાર નારના પ્રધાન કારણ છે, માટે તેને કપાય” નામ આપ્યું છે તે સાર્થક છે.
કધ, માન, માયા અને લેભ એ ચાર કપાય છે. હેતુ વિશેષને લઈને તથા તીવ્ર-મંદ આદિ તરતમતાના ભેદને લઈને તે પ્રત્યેકના ચાર પ્રતિભેદ છે: અનંતાનુબંધી, અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ, પ્રત્યાચાનાવરણ અને સંજવલન, જ્યાં સુધી અનંતાનુબંધી (જેનાથી અનંત સંસારને અનુબંધ થાય તે) કપાય હોય ત્યાં સુધી મિથ્યાત્વ જ નહિં અને સમ્યકત્વ આવે નહિં; જ્યાંસુધી અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ કપાય હોય ત્યાં સુધી અ૯પ પણ વિરતિ થઈ શકે નહિં; જ્યાં સુધી પ્રત્યાખ્યાનાવરણ કપાય હોય ત્યાં સુધી સર્વથા વિરતિ થાય નહિં; જ્યાં સુધી સંજવલન કષાય હોય ત્યાં સુધી સર્વથા અપ્રમત્ત પણે ચાખ્યાત વીતરાગ ચારિત્ર હોય નહિં. આ ચાર પ્રકારના પ્રતિભેદનું સ્વરૂપ સમજાવવા માટે શાસ્ત્રમાં સ્થળ દષ્ટાંતો કહ્યા છે:
" जल-रेणु--पुढवि-पव्ययगईसरिसो चउब्यिहो कोहो । तिणिसलया-क-ट्टिय-सेलत्थंभोवमो माणो॥ मायाऽवलेहि-गोमुत्ति-मिढसिंगघणवंसिमूलसमा । ઢો ઢર-વંઝા-મ-જમિનાથ ” -શ્રી કમગ્રંથ
આનો સારાંશરૂપ અર્થ –જળ, રેણુ, પૃથ્વી ને પર્વતની રેખા સમાન ચાર પ્રકારનો કેધ છે, નેત્રલતા, કાણ, અશિશ ને પથ્થરના સ્થભ સમાન ચાર પ્રકારનું માન છે, અવેલેબિકા, ગૌમૂત્ર, મેંઢાનું શિંગડું ને ઘનવંશના મૂળ સમાન ચાર પ્રકારની માયા છે, તે હળદર, ખંજન, કાદવ ને કીરમજનો રંગ જે ચાર પ્રકારને લાભ છે. આમ કષાયની પ્રાસંગિક વ્યાખ્યા સક્ષેપમાં કહી. આ લેકચતુષ્કને સાર:
સુધરાજે મને સખા છે. વિષદ્ગમ સમ છે જેહ ચૈતન્ય નાશે,
જે છે સર્પ પ્રતિમા, તપતરદહને અગ્નિ સાક્ષાત ભાસે; લેપે કીર્તિ નીતિ જે, બહુ કલહ કરે. મૈત્રીને અંત લાવે, દુબુદ્ધ દુર્ગતિ ઘે ટૂંપણુબહુલ તે કોઇને કેણ સેવે?
/ રૂતિ બાર !
ભગવાનદાસ મનસુખભાઈ મહેતા
For Private And Personal Use Only
