________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
તત્વાર્થનું રહસ્ય. (વાર્તારૂપે)
૩૯૭ ણામ વિશુદ્ધિવાળા હોય છે અને તે અધ્યવસાય સમ્ય દર્શન પમાડ્યા સિવાય પાછા પણ હઠતા નથી.
આ ત્રણ કરણ સમ્યગૂ દર્શન પ્રાપ્ત કરતાં જીવ કરે; ત્રણ કરણને દરેકનો કાળ અંતર્મુહુર્તા અને ત્રણેનો સામટે કાળ પણ અંતમુહર્તા (પ્રથમના દરેક કરતાં મેં ૮) છે.
પૂર્ણભદ્ર-તત્વ કયા કયા છે?
સુમતિ–મુખ્ય તત્ત્વ છે છે. જીવ અને અજીવ. સમજમાં આવે તે ખાતર તેના સાત કે નવ પણ ભેદ છે. પુણ્ય અને પાપ એ બે તો આશ્રવમાં પણું સમાઈ જાય છે, જ્યારે સંવર નિર્જરા અને મોક્ષ એ આત્મગુણપ્રાપ્તિમાં મદદગાર હોવાથી જીવમાં સમાય છે, તેમજ આશ્રવ અને બંધ તે અજીવમાં સમાય છે. એમ જીવ, અજીવ, આવ, બંધ, સંવર, નિર્જરા અને મોક્ષ એમ સાત તો થયાં. અથવા તે આશ્રવની પહેલાં પુણ્ય અને પાપ એમ બે વધારાના મૂકતાં નવ ત થાય છે.
પૂર્ણભદ્ર–આ તો કમ કેવી રીતે ગોઠવેલ છે ?
સુમતિ–જીવ તે સકળ તત્વને વિચાર કરનાર અને અજીવ તત્વને ગ્રહણ કરનાર અને જોગવનાર હોવાથી જીવ તે પ્રથમ તત્ત્વ; જીવ પ્રથમ લેતાં તેથી વિપરીત પણ તત્વ હોવું જ જોઈએ તેથી અજીવ બીજુ અજીવના કમ રૂપ વિકારો પુણ્ય પાપરૂપે જીવમાં પ્રવેશતા હોવાથી આશ્રવ ત્રીજું; અને આવતા વિકારો ચાંટતા હોવાથી બંધ ચોથું; અને કર્મો આવતા હોવાથી તેનો અટકાવ કરનાર તત્વ હેવું જોઈએ તેથી સંવર પાંચમું; અને નવા કમને બંધ થત હોવાથી (દેશથી) થોડા થોડા છુટા પણ થઈ શકતા હોવા જોઈએ તેથી નિરા છઠું અને આત્મા કમથી બંધાય તો તે કમથી સર્વથા છુટે પણ થવો જોઈએ તેથી મેક્ષ તે સાતમું તત્ત્વ કહ્યું છે.
પૂર્ણભદ્ર-આટલે સુધી તે હું સમજો. તે તનું વિસ્તર્ણ જ્ઞાન રાથી મળે?
સુમતિ-તરવાનું લક્ષણ ભેદ આદિ સ્વરૂપ સમજવા માટે નામ, સ્થાપના, દ્રવ્ય અને ભાવ ચાર નિપા ( વિશેષ જ્ઞાનપ્રાપ્તિના સાધન) કહ્યા છે. વસ્તુ ઓળખવા સંશા રાખવી તે નામ; તેની ગેરહાજરીમાં–તેના બદલામાં તેના નામે સ્થાપવી તે સ્થાપના; ભૂત કે ભવિષ્યમાં કોઈ વિશિષ્ટ ગુણ પ્રાપ્ત કરવાની લાયકાત હોય અને તેની પ્રાપ્તિ અર્થે પ્રયત્ન કર્યો કે કરાતો હોય તે દ્રવ્ય; બતમાન સ્થિતિને અવલંબી ગુણનું જે અસ્તિત્વ કે હૈયાતી તે ભાવ. નીચે દાખલે તે સમજવા માટે સરલ થઈ પડશે.
For Private And Personal Use Only
