________________
સરિ–પ્રવૃત્તિઓને આધાર બનાવશે; જેના ઉપર ચાલીને તે સ્વ-પર કલ્યાણ કરી શકશે. એને જ આપણે દર્શન વિશુદ્ધિ, દષ્ટિની નિર્વિકારિતા, નિર્મળતા કે સમ્યગ્દર્શનની અવસ્થા કહી શકીએ.
જેની દર્શન વિશુદ્ધિ થઈ ગઈ હશે, તેવા માણસની દ્રષ્ટિ સાર્વત્રિક (વ્યાપક) હશે, સાર્વકાલિક હશે, એટલે કે પ્રાચીનતા કે નવીનતાના મોહથી મુકત હશે, સમભાવી હશે. એટલે કે તેની દ્રષ્ટિમાં પક્ષપાતની દુર્ભાવના, સ્વત્વમોહ કે દેષની કાળાશ, દુઃસ્વાર્થની બદબો અગર તો સંસ્કારોની આંધળી ગુલામી નહિ હોય. તેની દષ્ટિ સાપેક્ષવાદી હશે એટલે કે તે દરેક વસ્તુને જુદા-જુદા દૃષ્ટિકોણો, પાસાંઓ કે અપેક્ષાઓથી અથવા વિભિન્ન અંગોથી તપાસશે, અભ્યાસ કરશે. તેની દષ્ટિ સમન્વયવાદી એટલે કે આદર્શ અને વ્યવહાર, કર્તવ્ય અને અધિકાર વગેરેનો સમન્વય કે સમતુલા કરવામાં નિષ્ણાત હશે, તેની દષ્ટિ શ્રદ્ધા અને બુદ્ધિ બન્નેને સાથે લઈને ચાલશે. તે પરથી માંડીને જગત સુધી બધી સમસ્યાઓને વિશ્વવ્યાપક દષ્ટિકોણથી જોશે, વિચારશે અને વ્યાપકનીતિ-ધર્મની દષ્ટિએ તેને ઉકેલ શોધશે; એ ઉકેલ શોધવામાં તે પ્રાણિમાત્રના હિત સુધીની વિશાળ દષ્ટિ રાખશે.
દર્શનની અશુદ્ધિ કે વિકાર એ જ છે કે જ્યારે કોઈ સમસ્યાને સાંકડી અને દુઃસ્વાર્થની દષ્ટિએ જોવામાં આવે છે, પિતાપણાના મેહ અને મૂઢતાઓને લીધે ભ્રમને શિકાર બની જવાય છે, દરેક વિચાર, દર્શન કે ધર્મના વાક્યને માત્ર એક જ પાસાંથી, એક જ અપેક્ષાથી, તેના એક જ અંગને જોવામાં આવે છે, બુદ્ધિ દ્વારા શુદ્ધતર્કને બદલે કાં તો પિતાની નબળાઈ ઢાંકવા માટે ખોટા તકૅ ચલાવવામાં આવે છે, કાં તો આંધળી શ્રદ્ધાને વશ થઈ ચાલવામાં આવે છે; જે વસ્તુ અસત્ય છે, અંધવિશ્વાસથી પ્રેરિત છે, તેને કલ્યાણકારિતાની સાથે પિતાના ટૂંકા સ્વાર્થવશ જોડી દેવામાં આવે છે અગર તો અહંકારવશ પિતે જે માને છે, તેમાં ભૂલની સંભાવના જ નથી, તે જ સત્ય છે, એમ માની
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
