________________
કંઠાગ્ર હોય, તે ઘણી વિદ્યાઓ અને વિજ્ઞાનમાં નિષ્ણાત હોય, પણ તેનું દર્શન વિશુદ્ધ ન હોય તે તેનું તે જ્ઞાન, તે વિજ્ઞાન અને તે વિદ્યા સમ્યક જ્ઞાન નથી; મિથ્યા જ્ઞાન છે. આ બધી દષ્ટિએ વિચારતાં દર્શન વિશુદ્ધિનું મહત્ત્વ ચોક્કસ સમજાય છે.
હવે સવાલ એ થાય છે કે દર્શન શું? દર્શનની અશુદ્ધિ શું? વિશુદ્ધિ શું? તેનાં કારણે શા છે? એના ઉપર ક્રમશઃ વિચારીએ.
માણસ જ્યારે આ જગતમાં આવીને આંખ ઉઘાડે છે, ત્યારે એની નજરમાં આખું દશ્યમાન જગત આવે છે, એ જગતને ઝીણવટથી બુદ્ધિ અને શ્રદ્ધાની આંખો ખુલ્લી રાખીને જુએ, વિચારે, સત્ય ગમે ત્યાંથી મળે તેને શોધવાને અને ગ્રહણ કરવાનો પ્રયત્ન કરે એ જ દર્શન છે, એને જ આપણે સમ્યકદર્શન કહીએ છીએ. સમ્યકદર્શન એક દષ્ટિ છે, દિશા છે, તેનું વિવેકપૂર્ણ અને બુદ્ધિગમ્ય રૂપ માનવને માટે શ્રદ્ધા-ભકિતથી ગ્રાહ્ય છે; એવું સમ્યક્દર્શન માત્ર ભાત કે શ્રદ્ધામાં જ પરિસમાપ્ત થતું નથી, પણ તે ભકિત, જ્ઞાન અને કર્મયોગમાં પ્રાણ પૂરનાર, પ્રકાશ ભરનાર દષ્ટિયોગ છે; એને આપણે અન્તર્મનનું અજવાળું અથવા આત્મામાં સ્થિત વિવેક પણ કહી શકીએ. એને ક્રમ આ પ્રમાણે થાય છે–મિથ્યાત્વ ત્યાગ, સત્યની શોધ, સમ્યકત્વ ગ્રહણ અને સત્ય ઉપર દઢ શ્રદ્ધા. આ પ્રકાશને જ આપણે શુદ્ધ દર્શન કે દર્શનની વિશુદ્ધિ કહીએ છીએ. એવી દર્શન વિશુદ્ધિ જેનામાં હોય, તે વિકૃતિ, મિથ્યાત્વ કે અસત્યના ઢગલામાંથી સત્યને ધૂળધોયાની માફક કાઢી લેશે; અને અસત્ય, અકલ્યાણકારી તરત કે અનિષ્ટ વસ્તુને કાઢીને ફેંકી દેશે. એવી સત્ય દષ્ટિ મળ્યા પછી માણસને માટે અધિકાધિક સત્ય પામવાને માર્ગ ઉધાડે થઈ જાય છે. અને પછી તે સત્ય પૂરતો પૂરી વફાદારી સાથે, કોઈ પણ પક્ષપાત, અસ્વાભાવિક બંધન, ટેવ કે કુસંસ્કારોને અધીન થયા વગર કષાય શાન્ત કરીને પૈર્યપૂર્વક જે સત્યને ગ્રહણ કરશે તેને વિવેકબુદ્ધિથી નિર્ણય કર્યા પછી, તે સત્યને પિતાની
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
