________________
૫. શ્રી ભાનવિજયજી ગણિવર્ય આજે અનેક દાખલા મળે છે કે જેમાં નાની ઉંમરના બાળકને પોતાના પૂર્વજન્મના અનુભવનું સ્મરણ થાય છે. ને એ દૂર દેશ, દૂર કાળ અને અપરિચિત કુટુંબ સાથેની પોતાની અનુભવેલી પૂર્વ જન્મની વિગતો, ના મઠામ અને સમયના નિર્દેશ સાથે કહે છે, અને ત્યાં જઈ તપાસ કરતાં બરાબર એ જ પ્રમાણે મળી આવે છે. પૂર્વ જન્મમાંથી નીકળી અહીં આવી જન્મ પામનાર એક સ્વતંત્ર આત્મદ્રવ્ય-જીવપદાર્થને માન્યા વિના પૂર્વજન્મની બાબતોનું
સ્મરણ અહીંવાળાને થયું હોવાનું શી રીતે સંગત કરી શકાય ? એ એક નિયમ છે કે “જે અનુભવ કરે તેને જ પાછળથી સ્મરણ થાય.’ જુદા જુદા પ્રવાસે ફરી આવેલા ભાઈએ પોતપોતાના પ્રવાસનાં જે સંસ્મરણે કરે છે એ એમની તે તે પ્રદેશમાં જઈ તે તે અનુભવ કરી આવ્યા છે એની સાબિતી છે એમ જીવ પણ જે પોતાના અમુક ગામ-સ્થાન-નામ આદિના પૂર્વ અનુભવી કહે છે એ એની ત્યાંથી અહીં આવ્યાની વસ્તુસ્થિતિ સૂચવે છે.
વિશ્વવિચિત્રતાનું રહસ્ય
વિરાટ વિશ્વની વિચિત્ર ઘટનાઓ શી રીતે બની રહી છે, એનું રહસ્ય શોધી કાઢવા જગતના ચિંતકેએ ઘણી મહેનત કરી છે.
By chance-અકસ્માત જ’ આ બધું બને છે, એમ કહેનાર તો વિશ્વના સનાતન નિયમ 'Cause and Effect '-5141gecida y ભૂલી જાય છે, જ્યારે બીજા કેટલાકે કાર્યકારણને નિયમ લક્ષમાં રાખીને વિચિત્ર ઘટનાઓ પાછળ ઈશ્વરની માયા, ઈશ્વરીય શક્તિ અગર ઈશ્વરીય સામ્રાજ્યને જવાબદાર ગણે છે.
એની સામે પ્રશ્ન એ ઊઠે છે કે “ઈશ્વર તો પરમ દયાળુ ગણાય છે, તો એ દુઃખદ સર્જને કેમ કરે? ઘાતક શસ્ત્રાદિ અને નિર્દય ઘટનાઓ કેમ બનાવે? અને સર્વશક્તિમાન ગણાય છે તે હલકાં, અધૂરાં તેમ જ નિષ્ફળ સર્જને કેમ કરે?' એના સમાધાનમાં તેઓ કહે છે કે “જીના ભાગ્યાનુસાર ઈશ્વર ન્યાયી રીતે વિચિત્ર સર્જન કરે છે, વિચિત્ર ઘટનાઓ બનાવે છે.”
આની સામે ચિંતકના એક વર્ગની દલીલ છે કે “જે વિચિત્ર સર્જનમાં ઈશ્વરને ભાગ્યની અનિ- વાર્યતા જ છે, તે ભાગ્યથી જ વૈચિત્ર્યને જવાબ મળી જાય છે, માટે ભાગ્યને જ આ ચિત્યનું કારણ માને; ઈશ્વરને સર્જનહાર માનવાની શી જરૂર ?' | ગમે તે હે, ઈશ્વરીય તત્વની દરમિયાનગીરી હો યા નહિ, પણ ચિંતકવર્ગે જગતના વિચિત્ર સર્જન અને ઘટનાઓ પાછળ જુદા જુદા નામે જીવોનાં તેવાં તેવાં ભાગ્ય, વાસના, અદષ્ટ વગેરેને જવાબદાર ગણ્યા જ છે–અવશ્ય માન્ય રાખ્યાં છે.
આ માનવું આવશ્યક પણ છે; કારણ કે જીવને ધારણ કે ઇચ્છા વિના કેટલાય પદાર્થ અને પ્રસંગોના યોગમાં આવવું પડે છે તે એના ભાગ્યના હિસાબે જ ઘટે. પૂર્વજન્મસ્મરણાદિથી એ સિદ્ધ હકીક્ત છે કે આત્મા જન્મજન્માંતરોમાં નવાં નવાં શરીર ધારણ કરતો અને મૃત્યુ વખતે એ શરીરને મૂકીને જતો એક સ્વતંત્ર પદાર્થ છે, શરીરથી નિરાળી વ્યક્તિ છે. પણ આ જન્મની કાયા એ જ આત્મા નથી.
બીજું એ ૫ણું છે કે એક જ માતાપિતાથી જન્મ પામવા છતાં એક પહેલવાન, બીજે દૂબળો; એક બુદ્ધિમાન, બીજે જડબુદ્ધિ; એક રૂપવાન, ગુણિયલ, નીરોગી તે બીજે સામાન્ય રૂ૫વાળો, દોષથી ભરેલે, રેગિષ્ટ દેખાય છે. વળી ખાનપાન અને બીજા વર્તનવ્યવહારમાં એમની ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની ચિ હોય છે. એ સૂચવે છે કે એ જીવ પૂર્વ જન્મમાં ભિન્ન હિસન્ન કર્મ અને અનુભવ કરીને આવેલા છે માટે અહીં આ બધા ભેદ પડે છે. નહિતર તો– પૂર્વજન્મ અને ત્યાં ઉપાજેલાં કર્મ તેમ જ અનુભવો વિના જ આ બધું આકસ્મિક બની આવ્યું, એમ માનવા જતાં તે- કાર્યકારણના નિયમનો ભંગ થાય છે એટલે જ આજના પાશ્ચાત્ય દેશના મહાન ચિંતા સર ઓલિવર લેજ, ઑર્ડ કેવિન, હર્મન જેડાબી, બર્નાર્ડ શે વગેરેએ જગતમાં જડતત્વ ઉપરાંત ચેતનતત્વની હયાતી સ્વીકારી છે.
આમ આત્મા એક સ્વતંત્ર દ્રવ્ય સિદ્ધ થયા પછી અને તે પણ જે શાશ્વત-સનાતન દ્રવ્ય છે તે પછી એ સવાલ થાય છે કે (૧) કાઈ જીવ ભેજાબાઇ–મેટો
