Book Title: Shrimad Bhagdwadgita ke Vishwarup Darshan ka Jain Darshanik Drushti se Mulyankan
Author(s): Nalini Joshi
Publisher: ZZ_Anusandhan
Catalog link: https://jainqq.org/explore/229573/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImadbhagavadgItA ke 'vizvarUpadarzana' kA jaina dArzanika dRSTi se mUlyAMkana Do. nalinI jozI (1) gItA ke 'vizvarUpadarzana' kI pArzvabhUmi, sthAna tathA mahattva : mahAbhArata ke bhISmaparvAntargata gItA kA varNana hama 'dArzanika kAvya' ina zabdoM meM kara sakate haiM / kurukSetra kI raNabhUmi meM kiye gaye isa zrIkRSNopadeza meM kabhI kabhI dArzanika aMza ubhara Ate haiM to kabhI-kabhI kAvya ke aMza apanA prabhAva dikhAte haiM / Aja upalabdha pUrI sAta sau zlokoM kI gItA kisI ne yuddhabhUmi para kahanA tArkika dRSTi se asaMbhava sI bAta hai / isI vajaha se kaI zodhArthiyoM ne 'mUla gItA' kI khoja kA tathA 'prakSepa' DhU~Dhane kA prayAsa bhI kiyA hai / gItA ke kaI bhaktoM ne isa "vizvarUpadarzana' adhyAya kI itanI tArIpha kI hai ki jaina dArzanika dRSTi se parIkSaNa tathA mUlyAMkana karanA hameM Avazyaka mahasUsa huA / isa zodhalekha meM hamane yahI prayAsa kiyA hai / gItA ke hareka adhyAya kI pArzvabhUmi alaga alaga hai / dUsarA adhyAya saMjaya ke nivedana se Arambha hotA hai, kucha adhyAyoM meM kRSNa sIdhA kathana karane lagate haiM,3 tathA kucha adhyAya meM arjuna prazna pUchatA hai aura kRSNa uttara svarUpa adhyAya kA kathana karate haiM / 'vizvarUpadarzana' gItA kA gyArahavA~ adhyAya hai / dasave adhyAya meM kRSNa ne 'vibhUtiyoga' kA kathana kiyA hai / isa jagat meM jo jo vibhUtimat, sattva, zrImat tathA Urjita hai, una saba ko kRSNa ne paramezvara kI vibhUtiyA~ mAnI haiM / ye saba Izvara ke aMzarUpa haiM / " isa darzana se prabhAvita hue arjuna kI jijJAsA jAgRta ho uThatI hai / puruSottama kA samagra aizvaryasampanna rUpa vaha dekhanA cAhatA hai / usako jJAta hai ki isa prakAra kA aizvaryasampanna rUpa cakSudvArA dekhane kA usakA sAmarthya nahIM hai, isIlie vaha bahuta namratA se apanI icchA prakaTa karatA hai| Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 anusandhAna 36 gItopadeza ke pravAha meM yaha 'vizvarUpadarzana' viSaya ko samAviSTa karane kA kAraNa kyA hai ? dArzanika dRSTi se kama mahattva rakhanevAle isa kAvyamaya, adbhuta, romAMcaka, raudra varNana ke mUlasrota kahA~ pAe jAte haiM ? vaidika paramparA ke kauna-kauna se granthoM meM isakA jikra kiyA hai ? aneka mahattvapUrNa viSayoM kI taraha isakI khoja karate karate hama Rgveda ke 'sahasrazIrSA puruSa;' isa sUkta taka pahuMca jAte haiM / Rgveda kA puruSasUkta, yajurveda kA rudrAdhyAya, aneka pramukha upaniSad, zrImadbhAgavata tathA aneka anya purANa tathA gItA kA anukaraNa karanevAlI aneka anya gItAoM meM kisI na kisI svarUpa meM 'vizvarUpadarzana' AtA hI hai / paM. sAtavaLekarajIne isakA itanA vistRta vivecana arthasahita kiyA hai ki vaha isa zodhalekha meM hama doharAnevAle nahIM haiM / jijJAsu paNDitajIkI TIkA dekheM / Adya zaMkarAcArya, DaoN. rAdhAkRSNana, yogI aravinda, lokamAnya TiLaka tathA anya kaI abhyAsakoM ne isa 'vizvarUpadarzana' kI bahuta sarAhanA kI hai / sabhI adhyAyoM kA sAra, gItA-parvata kA sarvocca zikhara, gItA ke suvarNa pAtra kA miSTAnna Adi stutisumanoM dvArA alaGkata aise 'vizvarUpadarzana' kA sahI mUlyAMkana hama jaina dArzanika dRSTi se karanA cAhate haiM / (2) vizvarUpadarzana' kA svarUpa aura varNana isa pariccheda meM gItA ke vizvarUpadarzana kA vistAra se bayAna nahIM kiyA hai / ghaTanAkrama tathA varNanakrama usI taraha rakhake sirpha mudde prastuta kiye haiM / pUrA varNana gyArahaveM adhyAya meM hone ke kAraNa sandarbha bhI nahIM diye haiM / muddoM ke anantara hareka pahalU kA parIkSaNa kareMge / 1. arjuna kI vizvasvarUpa dekhane kI jijJAsA, vizvarUpa dekhane kI asmrthtaa| 2. kRSNa dvArA saiMkar3oM hajAroM rUpa, nAnAvidha divyavarNa Adi se yukta AkRtiyA~ ityAdi dikhAnA / dekhane ke lie divya cakSu pradAna karanA / 3. saMjaya ke dvArA aneka mukha, nayana, alaMkAra, Ayudha, mAlA, gaMdha vAlI AkRtiyoM kA bayAna, sahasra-sUrya-prabhA kA anubhava karanA / 4. arjuna ke dvArA divya puruSa ke deha meM saba prANimAtra, brahmA, viSNu, mA Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 51 maheza, yakSa, kinara, gaMdharva, Aditya, iMdra, rudra, marut, siddhasaMgha, rAjAoM ke samUha tathA kaurava, bhISma, droNa, karNa aura saba yoddhAoM ko dekhnaa| 5. usI rUpa meM caMdra-sUrya, dyAvA-pRthivI, agni Adi paMcamahAbhUta dekhnaa| 6. ugra, adbhuta rUpa, yoddhoM dvArA karAla dADhAvAle mukha meM praviSTa honA, asahanIya ugra teja phailanA, kirITa, cakradhArI, caturbhuja rUpa ugra meM pariNata honA, trailokya vyathita honA tathA arjuna kA bhI bhayabhIta, khinnA evaM vyathita honA / 7. kRSNa kA kAlarUpa meM nivedana, sabhI yoddhAoM ke mRtyu kI nizciti, arjuna kA nimittamAtra honA, yuddha ke lie preraNA / 8. bhayagrasta arjuna kA usa adbhuta puruSa ko bAra-bAra vaMdana / 9. kRSNa ke zarIra meM yaha sArA dekhakara arjuna kA lajjita honA / kRSNa se pahale kiye hue bartAva ke lie arjuna dvArA kSamAyAcanA / pUrvarUpa meM Ane kI vinatI / 10. kRSNa dvArA kathana- 'maiMne prasanna hokara, kRpA aura yogavizeSa se yaha adbhuta darzana karavAyA hai| koI bhI mAnava yA deva veda, yajJa, adhyayana, dAna, kriyA, tapa Adi se bhI yaha darzana nahIM kara sakatA / / 11. kRSNa kA AkhirI upadeza- yaha darzana kevala ananya bhakti se ho sakatA hai| usI se paramAtmA kA jJAna, darzana aura usa meM praveza zakya hai| jo vyakti paramezvara jaisA (samatvabuddhiyukta) vartana karatA hai, tathA karma karatA hai, bhakta hotA hai, anAsakta aura prANimAtroM ke lie bairarahita hotA hai, vaha Izvara yA paramAtmarUpa hotA hai / ___ aba isakA eka eka pahalU lekara jaina dRSTi se parIkSaNa kA prayAsa kreNge| (1) arjuna kI jijJAsA tathA asamarthatA prakaTa karanA vizva kA gUDha svarUpa jAnane kI jijJAsA to hareka ciMtanazIla Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anusandhAna 36 mAnava hajAroM sAloM se rakhatA AyA hai| aneka upaniSadoM meM 'ko'haM' prazna ke dvArA isa jijJAsA kA prakaTIkaraNa kiyA hai| kenopaniSad meM 'kena' zabda ke dvArA yahI jijJAsA dikhalAI hai / AcArAMga ke AraMbha meM bhI jIvoM ke astitva ke bAre meM pRcchA kI hai| prazna yaha uThatA hai ki kyA ye jijJAsA raNAMgaNa meM, yuddhaprasaMga meM kI jA sakatI hai ? gItA meM batAe~ hue aneka muddoM ke bAre meM yahI prazna UThatA hai / AtmA kA amaratva, deha kI kSaNabhaMguratA, anAsakta honA, niSkAma hokara karma karanA, svadharmapAlana kI preraNA Adi mudde saMkSepa meM kahe to ThIka haiM lekina pUrA dhyAnayoga, bhaktiyoga Adi kA kathana bilakula ThIka yA tarkasaMgata nahIM lagatA / yaha koI pravacana kA samaya yA tIrthaMkaroM kA samavasaraNa yA dharmasabhA nahIM hai ki aise prazna kiye jAyeM aura itanI suvistRtatA se uttara bhI diye jAyeM / yaha muddA bhI thoDI dera ke lie bAjU meM rakheMge / jaina darzana kI dRSTi se vizva kA virATa svarUpa dekhane kI jijJAsA bhI ThIka hai lekina khuda kI asamarthatA kI jAnakArI hote hue bhI aisI vinatI karanA aura vaha sarvajJa ne mAnya karanA ThIka nahIM hai / hama kRSNa kI jagaha sarvajJa, tIrthaMkara yA kevalI ko rakhate to jaina darzana kI dRSTi se uttara hai ki vizva kA darzana karanA eka jJAnavizeSa hai| mAnava khuda ko zraddhA, cAritra tathA puruSArtha dvArA AdhyAtmika pragati kare to vizvarUpa usa meM apane Apa prakaTa hotA hai / hareka jIva svataMtra hai / sarvajJa meM vizva ko jAnane kA tathA dekhane kA sAmarthya hai lekina ve apane jJAna kA saMkramaNa nahIM kara sakate / arjuna ne khuda kI asamarthatA to itane spaSTa zabdoM meM prakaTa kI hai ki aisA vyakti to jaina darzana ke anusAra vizvasvarUpa jAna yA dekha nahIM sakatA / (2) kRSNa dvArA rUpadarzana karAnA tathA divya dRSTi kA pradAna (a) pahale to kRSNa arjuna se kahatA hai ki 'pazya meM pArtha rUpANi' isakA matalaba hai ki kRSNa khuda ko paramezvara svarUpa meM prastuta karake kRSNa ke deha ke aMtargata virATa vizvasvarUpa dikhA rahA hai / jaina Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 darzana ke anusAra vizva kI nirmitI, paripAlana tathA saMhAra karanevAlA aura vizva ke virATa rUpa ko khuda meM sameTanevAlA koI bhI Izvara, paramezvara yA IzvarIya avatAra nahIM mAnA gayA hai / sarvajJa agara kevalI isa prakAra khuda ke deha meM aisA virATa darzana kabhI nahIM karavAte / vizva kI samagra vastuoM kA paryAyasahita jJAna unako hotA hai| lekina usameM asalI vizvasvarUpa yathAtathya se dikhAI detA hai koI bhI adbhutatA yA vicitratA nahIM hotI / ve jaba vizvasvarUpa kA kathana karate haiM taba vaha upadeza zabdarUpa hI hotA hai / 1deg jaina darzana kI dRSTi se vizvadarzana kI cAha se yA dikhAnevAle kI icchA se bhI yaha virATa vizvadarzana isa prakAra se saMbhava nahIM hai / 53 jaina darzana ke anusAra devoM kA zarIra vaikiyika hotA hai / 91 ve pRthvIpara bhI A sakate hai / apanI vikurvaNA - zakti ke dvArA isa prakAra ke adbhuta rUpa dikhA sakate haiM / isa dRSTi se kRSNa ko devagati kA eka jIva mAnA jA sakatA hai / lekina isameM gItA kI dRSTi se aura kRSNacarita kI dRSTi se bar3I Apatti A sakatI hai / kyoMki kRSNa to mAnava haiM / phira bhI khuda ko paramezvara yA paramAtmA rUpa meM prastuta karate haiM / 12 jaina darzana ke anusAra mAnava yA devagati kA koI bhI jIva isa prakAra kA paramezvara nahIM hotA / kRSNa ke kathanAnusAra agara yaha vizvarUpa dikhAne kI zakti usakI yaugika zakti yA aizvarya mAnA jAya 13 to tIrthaMkara, kevalI meM bhI aisI anaMta zaktiyA~ hotI haiM / 14 lekina kisI ke anurodha se apanI yaugika zakti kA isa prakAra kA pragaTIkaraNa jaina zAstra ko sammata nahIM hai / (ba) kRSNa jAnatA hai ki arjuna ke carmacakSuoM meM vizvarUpa dekhane kA sAmarthya nahIM hai / isalie vaha kahatA hai ki 'divyaM dadAmi te cakSuH ' / jaina darzana ke anusAra ye divyacakSu jJAnacakSu hI ho sakate haiM / jJAnacakSu meM sabakucha dekhane kA sAmarthya bhI hai| lekina khuda ke prayatna ke dvArA prApta kie hue jJAnacakSu se hI sAdhaka dekha sakatA hai / divyacakSu kisI dUsare ne dene kI yA lene kI vastu nahIM hai| jaina darzana ke anusAra kRSNa tathA Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 anusandhAna 36 arjuna do svataMtra jIva haiM / aura kabhI bhI eka jIva dUsare kI AdhyAtmika zakti ke bAre meM hastakSepa nahIM karatA / arjuna ko maryAdita samaya ke lie prApta huI isa divya dRSTi kI agara jaina darzana ke anusAra upapatti lagAnI hI hai to hama anavasthita avadhijJAna ke dvArA yaha upapatti lagA sakate haiM / kyoMki yaha avadhijJAna maryAdita kSetra meM, maryAdita kAla meM aura kabhI-kabhI hotA hai / 15 lekina aisA mAnane meM bhI Apatti hai / kyoMki anavasthita avadhijJAna ke dvArA bhI jIva vizva kA adbhuta rUpa meM darzana nahIM kara sakatA, yathAtathya rUpa meM hI kara sakatA hai / jaina darzana ke anusAra yaha kuavadhijJAna mAnA jA sakatA ( 3.4.5.) saMjaya aura arjuna ke dvArA vizvarUpadarzana kI apUrNatA saMjaya aura arjuna ke dvArA varNita vizvadarzana meM niyojana tathA susaMbaddhatA kA abhAva dikhAI detA hai / gItA meM hI aneka jagaha prakRti kI sahAyatA se vizvanirmitI kI prakriyA kA vistAra se kramabaddha varNana AtA hai / kRSNa kahatA bhI hai ki 'mayA'dhyakSeNa prakRtiH sUyate sacarAcaraM' / 17 agara ye saca hai to kama se kama cara aura acara yAne jaMgama aura sthAvara saba sRSTi ke kucha aMza to nirdiSTa honA apekSita hai / yahA~ to prAyaH svarga ke devatAoM kA hI vistAra se bayAna hai / vanaspatisRSTi, sAgara, nadiyA Adi nisargasRSTi tathA narakaloka aura tiryaMca gati ke jIva-inakA kiMcita mAtra bhI ullekha nahIM hai / isakI puSTi ke lie hama yaha kaha sakate haiM ki agara kRSNa ne samUcA vizvadarzana karAyA bhI hai to arjuna ne apane maryAdita sAmarthya ke anusAra jitanI cIjeM dekhIM unakA saMkSepa meM bayAna kiyA hai / isameM bhI kRSNa kA Izvara yA paramezvara hone kA dAvA hai isalie devoM kA varNana hai / aura yuddhaprasaMga hone ke kAraNa rAjAoM aura AyudhoM kA varNana hai / devoM ke varNana meM bhI dhAvA-pRthivI, maruta, indra, agni Adi vedakAlIna devatA tathA 'vaidika paraMparA kI dRSTi rakhate hue sRSTi ke nirmAtA, dhartA aura saMhArakartA ke rUpa meM AnevAle paurANika kAla ke deva bhI isameM varNita haiM / ' Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 isa AMzika vizvarUpadarzana ke bAre meM gItA kI dRSTi se hama Apatti uThA nahIM sakate kyoMki arjuna ko jitanA bhI dikhAI diyA vaha kRSNa kI marjI ke anusAra aura vaha bhI arjuna kI tAtkAlIna divyadRSTi kI maryAdA ke anusAra hI hai / kRSNa ne yathArtha rUpa meM samUcA vizvadarzana karAyA hai yA nahIM isake bAre meM hama kucha nahIM kaha sakate / lekina arjuna ko yuddha kI preraNA dene hetu jitanA vizvadarzana karavAnA Avazyaka thA utanA kRSNa ne jarUra karavAyA hai / 18 jaina darzana ke anusAra koI bhI vyAvahArika hetu sAdhya karane ke lie vastuta: AdhyAtmika dRSTi se kisI aparipakva jIva ko AMzika vizvarUpadarzana karavAnA yaha ghaTanA tIrthaMkara, kevalI sarvajJa Adi vItarAgI vyaktiyoM ke bAre meM kevala asaMbhavanIya hai / (6) ugra vizvarUpa dekhakara arjuna kA bhayabhIta tathA vyathita honA gyArahaveM adhyAyake 32, 33 tathA 34 ina zlokoM meM usa virAT puruSa ke raudra rUpa kA aura asahanIya teja kA varNana arjuna karatA hai / anyAya yoddhAoM ko girinadI ke samAna mRtyumukha meM pravAhita dekhakara arjuna ghabarA uThatA hai, kA~pane lagatA hai aura vyathita bhI hotA hai ! jaina darzana kI dRSTi se hama yaha kaha sakate haiM ki agara kisI sarvajJa yA kevalI ke jJAnopayoga se vizva kA yathArtha jJAna hotA hai, to vaha usa vastuniSTha satya ko sahajatA se svIkAra karate haiN| kisI bhI prakAra kI ghabarAhaTa yA khinnatA kI guMjAIza bhI nahIM hotI / hama itanA hI kaha sakate haiM ki vAstavika pAtratA na hone ke kAraNa, tathA kRSNa kI kRpA se yuddha ke bhayAvaha rUpa kA darzana hone se arjuna ghabarA gayA hai / kevalI yA avadhijJAnI jyAdA se jyAdA aise yuddhapariNAma zabdoM meM bayAna kara sakate haiM, pratyakSa dikhAte nahIM haiM / 55 (7) kRSNa dvArA kAlasvarUpa - kathana aura yuddhapravRtta karanA (a) bhayabhIta arjuna virATa puruSa kA ugrarUpa dekhakara bhayabhIta hokara kRSNa se pUchatA hai, 'AkhyAhi me ko bhavAnugrarUpo ?' isake bAda kRSNa virATa puruSa ke rUpa meM use batAtA hai ki, 'kAlo'smi lokakSayakRt pravRddhaH / ' isa kAla ko bhayAnaka raudra rUpavAle, saMhAraka, bhISaNa daMSTrAvAle Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 anusandhAna 36 devatA ke rUpa meM prastuta kiyA hai / yuddha meM marane vAle yoddhe isa kAlamukha meM praviSTa hote hue dekhanevAle arjuna se kRSNa kahatA hai ki 'maiM vahI virATa puruSa aba kAla ke rUpa meM pariNata huA huuN|' hama pratyakSa-vyavahAra meM bhI anubhava karate haiM ki pracaMDa cakravAta, dhUlivAta, sAgaraprakopa, bhUkaMpa, jvAlAmukhI tathA mahAbhISaNa yuddha Adi prasaMgoM meM mAnava, pazu-pakSI, vanaspatiyoM kA saMhAra dekhakara hameM lagatA hai ki ye 'pratyakSa kAlapuruSa, yama tathA mRtyudevatA kA tAMDavanRtya hai|' lekina yaha anubhUti aura tattvataH 'kAla' nAma 'dravya' yA 'padArtha'-isameM kucha melajola hai yA mAnavIya bhAvabhAvanAoM kA 'kAla' para kiyA huA pratyAropaNa hai ? - isa para sUkSmatA se gaura karanA cAhie / sRSTi kI vividha ghaTanAoM kA spaSTIkaraNa karane ke lie kAlavAda, svabhAvavAda, pariNAmavAda, karmavAda, niyativAda, samuccayavAda Adi aneka daSTikoNa vicAravaMtoM ne apanAye haiM / gItA meM hI aThArahaveM adhyAya meM adhiSThAna, kartA, karaNa, karma (vividha ceSTA) tathA daiva ye pA~ca kAraNa mAne gaye haiM / 19 mahAbhArata meM anyatra 'rAjA kAlasya kAraNam' Adi vacana prasaMgopAtta Ate haiM / tathApi una vacanoM ko prAsaMgika tathA arthavAdAtmaka mAnanA hI ThIka hai| jaina darzana ke anusAra bhI hareka kArya ko upAdAna tathA nimittakAraNa hote haiM / tathApi 'kAla' koI ghaTanA meM sAkSAt nimitta nahIM hotA / kAla SaD-dravyoM meM se eka hai tattvArthasUtra ke anusAra 'kAla parivartanakA AdhAra hai / '20 vastuoM ke parivartana dekhakara hama kAla kA astitva jAnate haiM / vAstava meM vaha svayaM anAdianaMta aura parivartana se pare hai / jaina darzanane 'mRtyu' nAmaka devatA kI parikalpanA hI nahIM kI hai / yamadevatA, usake sahakArI(dUta), usake pAza, Adi kI jainadarzana meM kucha saMbhAvanA nahIM hai| hara eka kA AyuSkarma hotA hai 129 usa karma ke kSINa hote hote isa jIvanaparyAya (gatiparyAya) kI maryAdA samApta honese, kiye hue karma ke anusAra jIva dUsarI gati meM gamana karatA hai / 'mRtyu ke dvArA prANaharaNa' nahIM hotA, hareka prANI apanA AyuSya-karma samApta hone para kAlavaza hotA hai / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 (ba) 'nimittamAtraM bhava savyasAcin' yaha kRSNa ne arjuna ko diyA huA Adeza yA preraNA hai / jaina darzana bhI mAnatA hai ki hameM sukha-dukha Adi dene meM vividha nimitta hote haiM / kiMbahunA ? jIva ko viziSTa gati meM janma, mAtA-pitA, sage-saMbaMdhI, svajana-mitra-zatru, paristhiti (hAlAta) inhIM sukha-duHkhoM ko anubhUti ke lie nimittamAtra hote haiM / kisI kI mRtyu meM nimitta banane kI yaha preraNA jaina darzana kI dRSTi se sarAsara galata hai| 'isako to mRtyu AnevAlI hI hai, maiM sirpha nimittamAtra hU~' aisA galata saMdeza agara tattvajJAna ke AdhAra se jAtA hai to duniyA meM tahalakA maca sakatA hai| vaiyaktika dRSTi se to hareka AcArasaMpanna vyakti ne dUsaroM ko duHkha denA yA mRtyu dene ke vicAra se sadaiva dUra rahane kA prayAsa karanA cAhie / jaina darzana kI dRSTi se kITa-pataMga-vanaspati ko bhI duHkha nahIM pahucAnA hai,22 to mAnava-hatyA, vicAra ke Asa-pAsa bhI nahIM honI caahie| arjuna ko kSatriyadharma kA pAlana karane kA AvAhana karanA vyavahAra nayase to ThIka hai, paraMtu dUsaroM ke vadha ke lie nimittamAtra hone kI preraNA denA jaina darzana se bilakula susaMgata nahIM hai| (8,9) bhayagrasta arjuna kA adbhuta virATa puruSa ko bArabAra vaMdana; apane pUrva-vartana kI lajjA tathA pUrvarUpa meM Ane kI vinatI gItA meM zrIkRSNa ke vyaktitva ke cAra pahaluoM kA darzana isa gyArahaveM adhyAya meM hotA hai| yahI isa adhyAya kI vizeSatA hai / isa prasaMga taka kRSNa arjuna kA bhAI, sakhA, sArathI tathA mArgadarzaka hai / isa adhyAya meM prathama kRSNa sahasra mastaka, bAhu, mukha, netravAlA virATa puruSa bana jAtA hai / kAla ke raudra rUpa meM bhI sAmane AtA hai / vismayacakita aura bhItigrasta arjuna ke bAra-bAra vaMdana tathA vinatI se saumya caturbhuja viSNarUpa meM dikhAI detA hai| thor3I dera bAda do hAthavAle vAsudeva kRSNa ke rUpa meM avasthita ho jAtA hai / isa adhyAya meM jitanI adbhutatA aura romAMcakatA hai, vaha jaina dRSTi se parakhane ke pahale hama isakA socavicAra kareMge ki jaina itihAsa meM aura AgamoM meM isa prakAra ke adbhuta prasaMga Aye haiM yA nahIM? Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 anusandhAna 36 khuda bhagavAn mahAvIra ke carita meM adbhutatA ke aMza kaI bAra pAye jAte haiM / trizalA rAnI ke caudaha svapna,23 harinaigameSI deva ke dvArA devAnaMdA brAhmaNI ke udara se garbhastha bAlaka kA apaharaNa aura trizalA ke udara meM sthApana,24 aMguSTha dvArA meruparvata kA calana,25 unake 34 atizaya (adbhuta),26 gozAlaka dvArA choDI gayI tejolezyA se yakSadvArA saMrakSaNa,27 gautama gaNadhara ke mana meM uThe hue praznoM ko jAnakara unakA samAdhAna karanA,28 isa mahimA se prabhAvita hokara gyAraha brAhmaNoM ne mahAvIra ke ziSya bananA29 Adi kitaneka adbhuta yahI siddha karate haiM ki bhagavAn mahAvIra kA janamAnasa para itanA prabhAva hone kA eka kAraNa yaha adbhutatA bhI hai / kevaliyoM ne samuddhAta ke dvArA apane Atmapradeza cahU~ ora phailAnA,20 AcArya kundakunda kA cAraNa Rddhi se mahAvideha kSetra gamana, 31 anyAnya jaina muniyoM kA AkAzagamana, prabhava ne kiyA huA avasvApinI vidyA kA prayoga, 32 sthUlibhadra dvArA siMha kA rUpa dhAraNa karanA Adi aneka adbhuta kRtyoM ke nidarzana jaina sAhitya meM vizeSataH carita-sAhitya meM bhare par3e haiN| agara jainiyoM kA ina sArI adbhuta aura romAMcaka ghaTanAoM para vizvAsa hai to gItA ke isa vizvarUpadarzana kI adbhutatA para saMdeha karanA ThIka nahIM hogaa| donoM paraMparAoM meM adbhutatA ke aMza hone ke kAraNa hama eka kI adbhutatA grAhya aura dUsare kI tyAjya aisA to mAna nahIM sakate / agara kareMge bhI to sAmpradAyika abhiniveza hI hogA / adbhatatA ke bAre meM hama ekadUsare kI nindA nahIM kara sakate / donoM paraMparAoM meM bhagavAna mahAvIra aura bhagavAna kRSNa aneka RddhiyoM se sampanna haiM / pharka itanA hI hai ki vaidika paraMparA meM kRSNa ko 'yogezvara' kahA hai | caritoM meM rasa aura alaMkAra kI dRSTi se adbhutatA lAyI jAtI hai| yaha vidhAna agara satya hai to vaha donoM ke bAre meM satya hai / bhagavAna mahAvIra ke pAsa 34 atizaya hamezA upasthita rahate haiM / kRSNa ne bhI prasaMga Ate hI apane yogaizvarya kA prakaTana kiyA hai / agara ina adbhutatAoM kI yojanA mahAvIracarita meM dharmaprabhAvanArtha hai to kRSNacarita meM bhI dharmasaMsthApanArtha hai / jaina darzana ke cikitsaka vicAravaMtoM Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 ne bhagavAna mahAvIra ke vyaktitvakI khoja lekara yaha vicAra prakaTa kiye haiM ki ye sArI adbhutatAeM dUra haTAkara bhI unake kAryakartRtva kA mahattva ananya sAdhAraNa hai / kRSNa ke bAre meM bhI yahI vidhAna satya hai / hAlAMki donoM ke kAryakSetra isa saMdarbha meM alaga-alaga hoNge| bhagavAna mahAvIra AdhyAtmika dRSTi se mahAna AtmA haiM to bhagavAna kRSNa nipuNa rAjanItijJa evaM kuzala prazAsaka haiM / yadyapi jaina darzana meM adbhutatA hai tathApi vizvasvarUpa kA varNana jidhara kahIM pAyA jAtA hai vaha gItA kI vizvadarzana kI taraha raudra, bhISaNa aura adbhuta nahIM hai yathAtathya hI hai| phira bhI svarga aura naraka ke sukhaduHkhoM ke varNana meM ye adbhutatA ke aMza dikhAI par3ate haiM 134 to pharka itanA hI huA ki bhagavAna mahAvIrane yA anya kisI ne adbhutatA dikhAkara kisI mahAsaMgrAma kI preraNA nahIM dI hai aura kRSNa to isa adhyAya meM spaSTa kahate haiM ki tasmAttvamuttiSTha yazo labhasva jitvA zatrUn bhukSva rAjyaM samRddham / mayaivaite nihatAH pUrvameva nimittamAtraM bhava savyasAcin // (gItA 11.33) (10) IzvarI kRpA se isa prakAra kA vizvadarzana, anya sAdhana se nahIM / __ arjuna bhayabhIta hokara kRSNa se caturbhuja rUpa dhAraNa karane kI prArthanA karatA hai / kRSNa yogazakti se usa prakAra kA rUpa dhAraNa karatA hai| agale tIna zlokoM meM vizvarUpa darzana meM IzvarI kRpA kA sthAna tathA mahattva batAtA hai / vaha kahatA hai, 'maiMne prasanna hokara Atmayoga se yaha rUpa tujhe dikhAyA hai / ananta aura AdirUpa (saba kA Adi) vizva kA yaha tejomaya darzana tere sivAya kisI dUsare ko nahIM dikhAyA gayA hai / isa manuSya loka meM veda, yajJa, adhyayana, dAna, vividha kiyA tathA ugra tapa se bhI yaha nahIM kiyA jAtA / jaina darzana kI dRSTi se isa nivedana meM kaI AlocanAha aMza haiN| gItA kI dRSTi se dekheM to bhI kaI mudde ubharakara sAmane Ate haiM / sAMkhyayoga Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 anusandhAna 36 ho yA jJAnayoga, dhyAnayoga ho yA niSkAma karmayoga hareka meM gItA Akhira meM bhakti, zraddhA, ananyabhAva kA mahattva batAtI hai / bhakti ko 'rAjavidyA rAjaguhya' kahatI hai / yogiyoM meM bhI yogI bhakta ko zreSTha batAyA hai / 35 sAMkhya tathA jJAnamArga meM bhI 'jJAnI bhakta' ko U~cA sthAna diyA hai / 36 isa adhyAya meM to svataMtra rUpa se IzvarI kRpA kA mahattva batAyA hai / matalaba yaha huA kI bhaktimArga to zreSTha haiM, lekina isa prakAra kA adbhuta vizvadarzana Adi karanA hai to ananya bhakti ke sivA dUsarI bhI cIja utanI hI Avazyaka hai, usakA nAma hai 'IzvarI kRpA' / yaha kRpA hI Akhira saba sAdhanoM ke Upara hai / jaina darzana apanA karma aura puruSArtha ke sivA isa prakAra kI IzvarI kRpA meM vizvAsa nahIM rakhatA / vastutaH IzvarI kRpA to dUra, isa prakAra ke Izvara yA paramezvara meM hI vizvAsa nahIM rakhatA / jaina darzana meM kisI bhI taraha kI parAvalaMbitA nahIM hai / Atmatattva para zraddhA, jJAna tathA cAritra ke bala para manuSya apanI AdhyAtmika unnati kara sakatA hai / isa ke bala para hI use manaHparyAya, avadhi tathA kevalajJAna kI prApti ho sakatI hai / 37 vizva kA svarUpa bhI vaha ratnatraya kI ArAdhanA se jAnatA hai, usake lie alaga se kisI sadguru athavA paramezvarI kRpA kI AvazyakatA nahIM hai / veda ( zrutajJAna), jJAnaprApti ( svAdhyAya, adhyayana), dAna, tapa Adi saba Asrava rokane ke tathA saMvara ke sAdhana, yAne 'cAritra' hai / 38 zraddhAyukta cAritrapAlana se jIva UrdhvagAmI hokara aMtima dhyeya yAne mokSa taka pahu~catA hI hai / isa gati ko rokanA yA baDhAnA kisI bhI dUsarI zakti ke vaza meM nahIM hai / sArAMza, paramezvarI kRpA kA honA na honA jaina darzana ke mutAbika koI mAyane nahIM rakhatA / khuda ke balapara jo vizvarUpadarzana jaina darzana meM hogA, vaha ni:saMzaya isa prakAra raudra, adbhuta aura cauMkA dene vAlA nahIM hogA / isIlie kevalI kabhI bhayabhIta, kaMpita bhI nahIM hote / AdhyAtmika unnati ke vividha mArgoM ko yakAyaka duyyama sthAna dekara 'IzvarI kRpA' kI sarvoparitA prastuta karanA khuda vaidika paraMparA ke anusAra bhI tarkazuddha nahIM mAlUma paDatA / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 11. ( a ) kRSNa kA AkhirI kathana : ananya bhakti dvArA paramezvara kA darzana I kRSNa ke kathanAnusAra jaba IzvarI kRpA aura ananya bhakti kA isa prakAra saMgama ho jAtA hai tabhI yaha vizvadarzana yA paramezvaradarzana zakya hai / isameM yaha muddA upasthita kiyA jA sakatA hai ki calo, gItA kI dRSTi se sahI yaha agara mAnya kiyA to bhI eka Apatti AtI hai / kyA arjuna zrIkRSNa kA ananya bhakta hai ? yuddha ke isa prasaMga taka to arjuna kRSNa ko bhAI, sakhA, mArgadarzaka mAna rahA thA / usI taraha se kRSNa ke sAtha peza AtA thA / yaha isI adhyAya meM arjunane kabUla kiyA hai / 29 arjuna eka kSatriyavaMzIya gRhastha hai / abhI taka to usane bhaktimArga kI ArAdhanA nahIM kI hai / ananya bhakti se Izvara kA jJAna, darzana agara Izvara meM praveza aga zakya bhI hai to arjuna 'ananya bhakta' kahalAne yogya hai kyA ? kRSNa ne isa adbhuta darzana kI jo lIlA dikhAI usake bAda arjuna kRSNa kA ananya bhakta bana sakatA hai / usane kRSNa ko bAra bAra kiyA huA vaMdana isI bAta kA dyotaka hai / bAta to bilakula viparIta huI / arjuna ko ananya bhakti se yaha darzana nahIM huA, isa darzana se vaha ananya bhakta banA / kevala arjuna ko hI yaha vizvadarzana karAne meM kRSNa kA pakSapAtitva hI siddha hotA hai, jo usake paramezvara hone meM bAdhAsvarUpa mAlUma par3atA hai / (ba) paramAtmasvarUpa kauna ho jAtA hai ? 61 gItA meM kRSNa ne kaI bAra 'ahaM', 'mama', 'mAM', 'mat' ina zabdoM kA prayoga kiyA hai / kRSNa = Izvara =paramezvara = paramAtmA ye samIkaraNa agara mAnya kiyA jAya to isa vAkya racanA meM jaina darzana ke 'jIva' aura 'paramAtmA' zabdoM ke bhAvArtha dhyAna meM rakhakara jo bAta kahI hai, vaha saiddhAntika dRSTi se jaina darzana se acAnaka mela khAtI hai / "jo bhI jIva (Izvara jaisI) samatvadRSTi se karma karatA hai, AtmadhyAna meM lIna hai, AtmA kA bhakta hai, sArI sAMsArika AsaktiyoM se pare hai, prANimAtroM ke prati dveSabhAvarahita hai, vaha khuda paramAtmasvarUpa ho jAtA hai / " isa adhyAya ke aMtima zloka kA bhAvArtha hameM kisI bhI jaina adhyAtmagraMtha Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anusandhAna 36 meM mila jAe to Azcarya kI bAta nahIM hai / saiddhAntika bheda itanA hI hai ki jaina darzana meM 'paramezvara yA paramAtmA ke prati jAne kI' bAta nahIM ho sakatI / jIva khuda hI paramAtmA hai / ratnatraya kI ArAdhanA se jaba jIva ke saba kaSAya aura karmAvaraNa dUra ho jAeMge to vaha khuda hI paramAtmA bana jAegA // 40 abhI taka gyArahave adhyAya ke mudde dhyAna meM rakhakara mUlyAMkana kiyA hai / abhI kucha anya muddoM kI vicAraNA karake upasaMhAra kI ora baDheMge / vizvarUpa-darzana kI jaina dArzanika dRSTi se saMkSipta vicAraNA * donoM paraMparAoM ne vizvadarzana ke bAre meM 'puruSa' kI saMkalpanA apanAyI hai / gItA ne adbhuta virATa puruSa prastuta kiyA / jaina darzana trailokya kA bAhyAkAra viziSTa puruSAkRti batAtA hai, usameM adbhutatA nahIM hai / * mahAbhArata meM kRSNa sAkSAt Izvara, paramezvara, paramAtmA evaM viSNu kA avatAra hai / dharmasaMsthApanA, sAdhuparitrANa aura duSkRtavinAza isake prayojana haiM / avatArasamApti ke bAda vaha mUlarUpa meM vilIna hotA hai| jaina darzana ke anusAra vaha anekaRddhisaMpanna 'vAsudeva' tathA 63 zlAghA (yA zalAkA) puruSoM meM eka hai / zatruhanana ityAdi kAryoM ke pariNAmoM ke anusAra vaha narakagati meM gayA hai / agale bhavoM meM mokSagAmI hogA / * zrImadbhAgavata meM kRSNa ne yazodAmAtA ko apane mukha meM vizvarUpadarzana karavAyA thA, paraMtu isa vizvadarzana se vaha bhinna hai / jaina darzana meM tIrthaMkara, kevalI Adi vizvarUpa kathana karate haiM, pratyakSa dikhAte nhiiN| * arjuna kRSNa kI kRpA se divya dRSTi pAtA hai / saMjaya tathA vyAsa ko bhI divya dRSTi hai| jainadarzana meM kisI bhI prakAra kA darzana koI eka dusare ko nahIM karavA sakatA / darzana to usI jIva ke darzanAvaraNIya karma ke kSayopazama Adi se hotA hai, kisI kI kRpA se nahIM / Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 kRSNa ne khuda ke svarUpa meM yaha atyadbhuta darzana karavAyA / yadyapi jaina darzanAnusAra kevalI 'lokapUraNa samuddhAta' ke dvArA apane Atmapradeza samUce vizva meM phailA sakate haiM, tathApi yaha kevala saiddhAntika mAnyatA hai / isakA darzana ve anyoM ko nahIM karavAte / 63 kRSNa ke kathanAnusAra yaha darzana kevala Izvara kI 'ananya bhakti' se hotA hai / khuda gItA kI dRSTi se bhI arjuna kRSNa kA ananya bhakta nahIM sakhA, baMdhu, sArathI hai| jaina darzana ke anusAra kisI bhI prakAra kA jJAna khuda kA puruSArtha tathA Atmazuddhi para nirbhara hai, bhakti para nahIM / kRSNa ke kathanAnusAra vizvadarzana meM 'IzakRpA kA bala' aMtarbhUta hotA hai / jaina darzanAnusAra 'Atmabala' hI sarvazreSTha hai / AtmazraddhA, samyakjJAna tathA zuddha AcaraNa se hI saba saMbhava hai, gurukRpA Adi se nahIM / I gItA kA vizvarUpadarzana aneka zodhakartAoM ne prakSepa-svarUpa hI mAnA hai / vaidika paraMparAmeM isa svarUpa ke darzana kI jo mahattA hai, usI ke kAraNa yaha gItA meM samAviSTa huA hai| tArkika saMgati kA dRSTi se dekhA jAya to yuddhabhUmi para isa prakAra adbhuta darzana karavA ke arjuna ko yuddha - - prerita karanA susaMgata nahIM lagatA / jaina darzana anekAntavAdI hai / isa dRSTi se vizvarUpadarzana pUrNata: asatya hai aisA bhI hama mAna nahIM sakate / usameM bhI zakyatA ke kucha aMza to ho sakate haiM / jaina darzana ne vAsudeva kRSNa ke vyaktitva ko aura yaugika zakti ko mAnyatA dI hai / hama pahale hI dekha cuke haiM ki jaina itihAsa-purANoM meM bhI adbhutatA kA darzana kaI bAra hotA hai| saiddhAntika dRSTi se to nahIM lekina kAvyAtmakatA, adbhutatA tathA bhaktimArga kI prabhAvanA kI dRSTi se hI isa vizvarUpa darzana ko hama dekha sakate haiM / Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anusandhAna 36 saMdarbha mahAbhArata bhISmaparva adhyAya kra. 25 se 42 gItA adhyAya kra. 2 gItA adhyAya kra. 4, 6, 7, 9, 10, 13, 14, 15, 16. gItA adhyAya kra. 3, 5, 8, 11, 12, 17, 18 gItA 10.41 gItA 11.4 sAtavaLekara, gItA adhyAya kra. 11 vyAkhyA AcArAMga 15. 39(773), sthAnAMga - 9.62 gItA 11.7 10. evamakkhaMti tilogadaMsI, AcArAMga 15.40; sUtrakRtAMga 1.14.16 11. tattvArthasUtra 2.47 12. gItA 11.38 13. gItA 11.8 14. AcArAMga 2.15.1; mahAvIracariyaM, (guNacaMdra pR0 9) 15. tattvArthasUtra 1.23 16. tattvArthasUtra 1.32 17. gItA 9.10 18. gItA 11.34 19. gItA 18.14 20. tattvArthasUtra 5.22 21. tattvArthasUtra 8.11 22. AcArAMga 1.1.7.176; AcArAMga 1.2.3.63, tattvArthasUtra 7.8 23. kalpasUtra (lalavANI) sUtra 32 24. kalpasUtra (lalavANI) sUtra 30 mahAvIracariyaM pR. 118 26. samavAyAMga 34 27. mahAvIracariyaM pR0 279 28. Avazyaka niyukti 600 29. Avazyaka niyukti 601 30. sthAnAMga 8.114 31. paMcAstikAya prastAvanA, pro. e. cakravarti nayanAra, pR0 8 25. mahAvIra Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ September-2006 65 32. dharmavidhiprakaraNa 123 ba. 11 33. (thUlabhaddo) sIharUvaM viuvvai-Avazyaka hAribhadrIya TIkA, pR0 698 34. tattvArthasUtra 3.4, 3.5; 35. tattvArthasUtra 4.21 36. gItA 6.47, 7.18 37. tattvArthasUtra 10.1; uttarAdhyayana 28.35 38. tattvArthasUtra 9.1; 9.2 39. gItA 11.41 40. tattvArthasUtra 10.2; kammakalaMkavimukko paramappA bhaNNae devo / mohapAhuDa - 5; 43 ___C/o. sanmati tIrtha phirodiyA hosTela, 844 zivAjInagara, puNe 411004