________________
કલ્યાણ-શ્રુઆરી ૧૯૫૪ : હ૦૫ : - થઈ જાય ત્યારે તે બેમાં કોઈપણ એકને બળ આપનાર આ વિચારણાનો અંત ત્યારે આવે છે તેને બતા
ત્રીજી વિચારણા ન મળે ત્યાં સુધી એકે વિચારણા, વવામાં આવે કે આ સાકરનો ટૂકડો કે સુન્દર સફેત પિતાનું કાર્ય સાધી શકતી નથી.
છે અને તેને સ્વાદ કેવો મીઠે છે. આમ રૂપ અને ' ઉપરની બને વિચારણાઓ સામસામી અથડાઈ
આ એકમાં એક સાથે પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે માટે ગઈ છે, એટલે ભેદ–અભેદ પરસ્પર વિરોધી છે એ.
માનવા જોઈએ. તેમાં બુધના વ્યર્થ તર્ક ચલાવવા વાત અને તે બને એક સાથે રહેતા નથી, એ વાત નકામાં છે. એ પ્રમાણે દ્રવ્ય-ગુણ અને પર્યાયમાં પર
સ્પર ભેદ અને અભેદ એક સાથે રહે છે, તે પ્રત્યક્ષ ચક્કસ થઈ શક્તી નથી.
અનુભવથી જણાય છે. અનુભવ એટલે કાર્ય. જે ભેદભેદવાદીઓને પણ સામો પક્ષ પૂછી શકે છે
ભેદભેદ ન સ્વીકારવામાં આવે તે અનુભવને વિરોધ કે તમારે મને પણ નિર્ણય થઈ શકશે નહિં. કારણ
ન થાય. તે તે કાર્યો ભેદભેદ છે તે સિદ્ધ થાય છે, નહિં કે તમારી વિચારણાઓ સામસામી અથડાઈને કાર્યસિદ્ધિ
તે નથી થતાં. જેમાં પ્રત્યક્ષ સિધ્ધ મેદાભેદ નથી માટે નિર્બળ થઈ જાયે છે, તે આ પ્રમાણે
માનતાં તેઓને તે તે વિચારણામાં એક તે માન્યા ભેદ અને અભેદ સાથે રહે છે. પરસ્પર વિરોધી
વગર ચાલતું જ નથી. કાં તે ભેદ માને અથવા અભેદ નથી માટે
માને. એકાંતે ભેદ કે એકાંતે અભેદ ઘટી શકતા નથી. ભેદ અને અભેદ પરસ્પર વિરોધી નથી, સાથે
તેમાં અનેક દોષો આવે છે એ હકીકત પહેલાં વ્યવરહે છે માટે
સ્થિત રીતે કહેવાઈ ગઈ છે. એટલે કેવળ ભેદ કે કેવળ એટલે તમારી વિચારણા સ્થિર કરવા માટે-સિદ્ધ અભેદ તે માની ન શકાય. હવે બાકી રહ્યો ભેદભેદ. કરવા માટે તમે જે ઉપાય લેશે તે ઉપાય અમારી એ માનવે જ જોઈએ. કોઈ પક્ષના આગ્રહમક્ત વિચારણુ સિદ્ધ કરવા માટે પણ કામ આવશે. મતિ આ ભેદભેદને તુરત સ્વીકારી લે તેમ છે. રે રે રેn: 1રિણાસ્તા : સન: પ્રત્યક્ષ જણાતા આ ભેદભેદને વિરોધ કરવો એ
અર્થ - જેઓને દોષ સરખે છે, તેઓનો દોષ કેવળ બુદ્ધિની વિડબના છે. પાણી વિલાવ્યા કરવાથી કાં દૂર કરવાનો ઉપાય પણ સરખો છે.
સાર નથી નીકળતા તેમ કેવળ ભેદભેદ વિરોધી છે માટે છે. આ પ્રમાણે જ્યારે ભેદ ભવાદને કેવળ બુદ્ધિથી નથી ઘટતે એમ કહ્યા કરવાથી કાંઈ સાર નથી નીકળતું, વિચારવામાં આવે છે. તર્કની કમાટીથી જ કસવામાં
नदि प्रत्यक्षदृष्टेऽथ विरोधो नाम" આવે છે ત્યારે કે નિર્ણય કરી શકતા નથી. આ એ ઉક્તિ પ્રસિધ્ધ છે. સ્થિતિ ભેદભેદવાદને માટે છે એમ નહિ, પણ કોઈ
પ્રત્યક્ષ જણાતા પદાર્થો માટે કોઈ પૂછે છે કે આવું
બીજે કયાં છે તે તે વ્યાજબી નથી. મૂઢતા-મૂર્ખતા પણ વિચારણાને માટે એજ સ્થિતિ છે. દરેક વિચારે છે. હા, એટલું જરૂર પૂછી શકાય કે આવા પ્રકારનું
ણા કેવળ બુધને ઝપાટે ચડી જાય છે. ત્યારે બીજા કોઇ પદાર્થ માં છે કે નહિ તે તેને વ્યાજબી | અસ્થિર બની જાય છે. તે તે વિચારણાઓને સ્થિર ઉચિત ઉત્તર આપી શકાય. પણ દુષ્ટોન તરીકે કોઈ
5 પુછે કે આ પદાર્થો બીજો કોઈ બતાવે તે અમે કરવા માટે અનુભવ ખૂબ ઉપયોગી છે. અનુભવને ઉછે
- આ સત્ય માનીએ, તે તે જડતા છે. દૃષ્ટાંત અનુમાનમાં આગળ કરીને વિચારણા કરવામાં આવે છે ત્યારે છે. પ્રત્યક્ષમાં ન હોય એવા દૃષ્ટાંતની દવા કર. બુદ્ધિનું કાંઈપણ ચાલતું નથી. અને એક નિર્ણય ઉપર ઉપહાસ કરતાં કહ્યું છે, ખરેખર તમે ઘણુ ચાલાક છે આવી શકાય છે. -
ખૂબ જ બુદ્ધિમાન છો કે આવું બીજે કયાં જોયું છે એમ ભેદભેદવાદને સમજવા માટે અનુભવ આગળ કર કહીને પ્રત્યક્ષમાં પણ અનુમાનની જેમ દષ્ટાંતની ' જરૂરી છે. તે આ પ્રમાણે કરી શકાય છે. રૂપ અને માંગણી કરે છે, રસ, પરિપર એક સાથે રહી શકે નહિં. બન્ને વિરોધી રસ્થs gaમ? નિgnતા તા. છે માટે; રૂપ અને રસ, બન્ને વિરોધી છે, એક સાથે દgબન્ને પાત્ર થર્વ, પ્રત્યક્ષેત્રનુંમાનવત શા રહેતા નથી માટે.
(ચાલુ)
