________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ
حمی
کی نری
همه بی
و
مردان
(૧૪) El-Anger
આંખ લાલ થવી, જાત પરનો કાબુ ખાઈ અનર્થોનું મળ ક્રોધ છે; સંસારમાં બંધન દે, એલફેલ બોલવું, ગમે તેને મારવા મંડી કરાવનાર ક્રોધ છે; ધર્મને ક્ષય કરનાર ક્રોધ જવું, પોતાની જાતને પથ્થર સાથે અફળાવવી છે. તેટલા માટે ક્રોધનો ત્યાગ કરે.
એ ક્રોધના વ્યક્ત સ્વરૂપ છે. રીસ કરવી,
અબોલાં લેવાં, ઉગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરવું કે સંસારનું મૂળ કષાયો છે. ક્રોધ, માન,
': બકબકાટ કરે એ એના આવિર્ભાવે છે. માયા અને લેભ એ એનાં નામે છે. એમાં તરતમતા ઓછી વધતી હોય છે, પણ એ આવી જાતના કોધથી પોતાની જાત પર ચારેની જડ જ ઘણું આકરી હોય છે. એને અંકુશ ચાલે જાય છે, વિવેકને તિલાંજલિ મળે ઓળખવાની બહુ જરૂર છે, કારણ કે કષાયથી છે, યદ્વાલદ્ધા વચન અને વર્તન થઈ જાય છે અને મુક્તિ મેળવવી એ સાચી મુક્તિ છે. બાહ્ય સંયમનો નાશ થઈ જાય છે અને સંયમ ગયે સૃષ્ટિમાં ઈદ્રિયોના વિષયોને ત્યાગ થાય અને એટલે ધર્મનું એક આખું મુખ્ય અંગ નાશ આંતરસૃષ્ટિમાં કષાય-મનોવિકારો પર વિજય પામી ગયું. અહિંસા, સંયમ અને તપ પર થાય તે વસ્તુતઃ મુક્તિ જ છે, એટલે સંસાર ધર્મની રચના છે, તેમાં ક્રોધને અને સંયમને વૃક્ષનું મૂળ કષાય છે એમ વારંવાર કહેવામાં વિરોધ છે અને પરિણામે અહિંસાનો પણ આવ્યું છે. ક્રોધ અને લોભ ઉઘાડા દે છે નાશ થઈ જાય છે. તપ કરનાર ક્રોધ કરે તે અને પરીક્ષા કરતાં પકડી પાડી શકાય તેવા છે. અજીર્ણ થઈ જાય છે અને ધર્મશરીર માંદું
ઉપદેશતરંગિણીમાં તેના ગ્રંથકારે બરાબર પડી જાય છે. એટલે સંસારના બંધનને પાકું કહ્યું છે કે “વેતાંબરપણામાં કે દિગંબરપણામાં, કરાવનાર ક્રોધ છે અને આખા ધર્મનો જ તત્વવાદમાં કે તર્કવાદમાં અથવા તો એક પક્ષ- જે ક્ષય કરી નાખે તે પછી કાંઈ રાખી શકો (ગછ-સંઘાડ )નો આશ્રય લેવામાં મુક્તિ નથી. ક્રોધી રાજાઓ પતિત થઈ જાય છે, નથી, કષાયથી મુક્તિ એ જ ખરી મુક્તિ છે.” ક્રોધી મુત્સદ્દી ન કરવાનું કરી બેસે છે, ક્રોધી એટલે ગછના પાસામાં કે તર્ક જાળમાં કે મોટી સેવક સેવાભાવ વિસારી આળપંપાળમાં પડી મોટી તત્ત્વની વાતો કરવામાં કે છુટકારો જાય છે અને ક્રોધી માણસને ઘરનાં સગાંસ્નેહી માનતે હોય તો તેમાં તેની ભૂલ થાય છે. કે મિત્રો સાથે ચાલુ કલેશ થાય છે. તેટલા કષાયને ઓળખી તેના પર વિજય કરવામાં માટે ધર્મરત્નને મેળવવાની ઈચ્છાવાળાએ સંસારને અંત છે. “કષ” એટલે સંસારને પિતાના સ્વભાવ પર કાબૂ પ્રાપ્ત કરવો ઘટે તેમાં “આય એટલે લાભ થાય છે. આ ચાર અને ક્રોધને સર્વથા ત્યાગ કરી ક્ષમાગુણ કષાયે પૈકી ક્રોધને ઓળખવો એ એક જરૂરી વિસાવ ઘટે. એ રીતે સાજનગૃહસ્થ બાબત છે.
થઈ શકાય.
क्रोधो मूलमनर्थानां, क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत् ॥
સુભાષિત
For Private And Personal Use Only
