________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ગાહે
જીવન.
૧૧૯
રહેતી નથી. કહેવાની મતલબ એ છે કે ઘરની અંદર જે બાળક સદ્દવર્તનશાળી હોય તે મોટો થતાં પણ જગતમાં સવર્તનશાળી જ રહેવાને. એટલા માટે વિદ્વાનોએ ગૃહશિક્ષણને દેશ સુધારાને મુખ્ય પાય ગયો છે. ઘરની અંદર બાળકોના જેવા સંસ્કારો હોય છે તેવા જ દેશની રાતિનીતિ, વિદ્યા, બુદ્ધિ અને મહત્તા–સંપન્નતા આદિ પણ હોય છે.
બાલ્યાવસ્થાના ખરાબ સંસ્કાર સારા સારા મહાત્માઓમાં પણ ટકી રહેલા જોવામાં આવે છે. એટલા માટે બાળકોને સર્વ પ્રકારની ખરાબ બાબતોથી બચા વવાની અત્યંત આવશ્યક્તા રહેલી છે. ન્યાય સંગતતે એ સિદ્ધાંત જણાય છે કે બાળકની પ્રવૃત્તિ જન્મથી સાત્વિક અને સુરૂચિ પૂર્ણ હોય છે, અને તેને તામસી અથવા કુરૂચિપૂર્ણ બનાવવા માટે તેના ઉપર બળપ્રયોગ કરવા પડે છે. વળી કેટલાક વિદ્વાનનું મંતવ્ય એ છે કે બાળક જે સમયે જન્મ લે છે તે સમયે તેનામાં કઈ સારી યા નરસી વસ્તુ નથી હોતી; તેનામાં સારા યા નરસા ગુણેનું આરોપણ પાછળથી જ થાય છે. આ બે મતમાં કયા મત ઠીક છે એનું વિવેચન કરવાનો અત્ર આવશ્યકતા નથી જણાતી. જે પહેલે મત ઠીક ગણવામાં આવે તે પણ સારી વાત છે, અને નહિ બીજો મત પણ આપણા કામને માટે ઉપયોગી છે. પરંતુ એટલું તો અવશ્ય માનવું પડે છે કે સ્વભાવત: બાળકોની પ્રવૃત્તિ ખરાબ કાર્યો કરતાં સારા કાર્યો તરફ વધારે હોય છે અને તેઓને ખરાબ બનાવવા કરતાં સારું બનાવવાનું કાર્ય વધારે સહજ છે. ભલે બાળકની પ્રવૃતિ સુરૂચિ પૂર્ણ ન પણ હેય, પરંતુ તે કુરૂચિપૂર્ણ છે એવું કદિપણ સિદ્ધ કરી શકાશે નહિ. કાંતે આપણે બલપૂર્વક બાળકની સુરૂચિને નાશ કરીને તેઓને કુમાગે પ્રવૃત્ત કરીએ છીએ. અથવા કોઈ નિર્દોષ ક્ષેત્રમાં દૂષિત બીજ રોપીએ છીએ. ગમે તે હોય પરંતું સંસા રના સમસ્ત દેશે અને અવગુણાનું ઉત્તરદાયિત્વ માતાપિતાવિગેરે ઉપર અને ગ્રહ-શિક્ષણ પર નિર્ભર રહેલું છે.
જન્મ વખતે બાળક બિલકુલ અબેલ અને અજ્ઞાન હોય છે. તે સમયે તેની આવશ્યકતાઓ ગમે તેટલી હોય, તે પણ તેનામાં અભિલાષાઓ અથવા વાસનાઓ વિગેરેને અભાવ હોય છે. જ્યારે બાળક છ સાત મહીનાનું થાય છે ત્યારે તેનામાં અભિલાષાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ તે અભિલાષાએ પ્રકટ કરવાની શક્તિ તેના માં હતી નથી. બાળકની ઈરછાઓ જાણવી અને યોગ્ય રીતે તેની પૂર્તિ કરવી એજ એનાં શિક્ષણને આરંભ છે. એ શિક્ષણ બાળકને અજાણુ રીતે મળે છે જે કે બાળકને પોતાને એ શિક્ષણનું કંઈ પણ જ્ઞાન નથી હોતું તે પણ તેની પ્રવૃત્તિ અને ચરિત્રના સંગનમાં તે ઘણું મદદરૂપ બને છે. જ્યારે બાળક દોઢ વર્ષનું થાય છે ત્યારે તેનામાં થોડીઘણી સમજ આવી જાય છે. એ સમયથી તેને જે શિક્ષણ મળવા લાગે છે તેના દઢ સંસ્કાર તેના મન ઉપર પડવા લાગે છે. એ
For Private And Personal Use Only
