Apani Adrushya thati Lekhankala ane tena Sadhno

Author(s): Punyavijay
Publisher: Punyavijayji

Page 3

આપણે અદશ્ય થતી લેખનકળા અને તેનાં સાધન
[૪૧ વિલાયતી તેમ જ આપણા દેશમાં બનતા કેટલાક કાગળે કે જેને ભાવ તેજાબ અથવા સ્પિરિટ દ્વારા સાફ કરાય છે, તે કાગળોનું સર્વ પહેલેથી જ નષ્ટ થઈ જતું હોવાથી ચિરસ્થાયી નથી હોતા, માટે પુસ્તક લખવા માટે તેને ઉપયોગ કરાયો જ નથી. એવા અનેક જાતના વિલાયતી કાગળોનો આપણે અનુભવ કર્યો છે કે જે કાગળો આરંભમાં કેત, મજબૂત તેમ જ શ્લષ્ણ દેખાવા છતાં અમુક વર્ષ વીત્યા પછી તેને જોઈએ તે શ્યામ તથા વાળતાં જ તૂટી જાય તેવા થઈ જાય છે. આ દેષ આપણે દરેક જાતના વિલાયતી કાગળોને નથી આપી શકતા.
કપડું-ઘઉના આટાની ખેળ બનાવી તેને કપડા ઉપર લગાડવી. તે સુકાઈ ગયા પછી તે કપડાને અકીકના અગર તેવા કોઈ પણ પ્રકારના ઘંટા વડે ઘૂંટવાથી તે કપડું લખવાને લાયક બને છે. પાટણના સંઘના ભંડારમાં, કે જે વખતજીની શેરીમાં છે તેમાં સંવત્ શરૂ કરૂ માવા સુરિ ૨૬ ૪ ૩ -
છીય q૦ મહિન્દ્રા વિતા go '' એવા અંતિમ ઉલ્લેખવાળું કપડા ઉપર લખેલું એક પુસ્તક છે. કપડાનો ઉપયોગ પુસ્તક લખવા કરતાં મંત્ર, વિદ્યા આદિના પટો લખવા, ચીતરવા માટે વધારે કરાતો અને હજુ પણ કરાય છે. અત્યારે આનું સ્થાન ટ્રેસિંગ કલેથે લીધું છે.
ભોજપત્ર–આનો ઉપયોગ પ્રધાનતયા કેટલાક મંત્રો લખવા માટે કરાતો અને હજુ પણ કરાય છે. ભારતીય વાત સિfriામાં ભોજપત્ર પર લખાયેલ પુસ્તકની પણ નોંધ કરી છે.
ઘણા ખરા વિદ્યમાન પુસ્તક ભંડારે તરફ નજર કરતાં એટલું નિશ્ચિતપણે કહી શકાય, કે પુસ્તક લખવા માટે તાડપત્ર તેમ જ કાગળને જેટલે બહોળો ઉપયોગ કરાય છે, એટલે બીજી કોઈ પણ વસ્તુત કરાયો નથી. તેમાં પણ લગભગ વિક્રમની બારમી શતાબ્દી પર્યત તે પુસ્તક લખવા માટે તાડપત્ર જ વપરાય છે.
ર. કલમ આદિ કલમ–કલમ માટે અનેક પ્રકારના બરુ વપરાતાં અને વપરાય છે, જેમ કે તજિયાં બર, કાળાં બરુ, વાંસનાં બરુ આદિ. આમાં તજ્યિાં બરું તજની માફક પોલાં હોય છે, માટે “તજિયાં” એ નામથી ઓળખાય છે. એ સ્વભાવે બરડ હોય છે, તથાપિ તેમાં એક ગુણ એ છે, કે તેનાથી કેટલુંય લખીએ તો પણ તેની અણીમાં કૂ પડતો નથી. આ અપેક્ષાએ કાળાં બરુ બીજે નંબરે ગણાય. વાંસના બરુ પણ ઠીક ગણી શકાય. લેખિનીના ગુણદોષ વિષયક નીચે પ્રમાણે દેહરો મળે છે :
માથે ગ્રંથી મત (મતિ) હરે, બીચ ગ્રંથ ધન ખાય; ચાર તસુની લેખણે, લખનાર કટ જાય.” ૧ " आद्यग्रन्थिहरेदायुः, मध्यग्रन्थिहरेद् धनम् ।
अन्त्यग्रन्थिहरेत् सौख्यं, निर्ग्रन्थिलेखिनी शुभा ॥१॥" પીંછી–આને ઉપગ પુસ્તક શોધવા માટે કરાય છે. જેમ કે ઇનો , વન વ, મને ? કરે હોય, કેઈ અક્ષર કે પંક્તિ કાઢી નાખવી હોય અથવા એક અક્ષરને બદલે બીજો અક્ષર કરવો હોય, ત્યારે હરિતાલ કે સફેદાને તે નકામા ભાગ પર લગાડતાં જઈ તે અક્ષર બની જાય છે.
જોકે આજકાલ અનેક પ્રકારની-ઝીણી, જાડી, નાની, મેટી, જેવી જોઈએ તેવી–પીંછીએ.
૫. દેવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ, કે જેઓ જૈન સૂત્રની વાલજી વાચનાના સૂત્રધાર હતા, તેઓશ્રીએ વલભી–વળા–માં પુસ્તકો લખાવવાનો પ્રારંભ તાડપત્રો ઉપર જ કર્યો હતો એમ સંભળાય છે. આ પ્રારંભ વીર સંવત ૯૮૦માં કરાયો હતો.