Apani Adrushya thati Lekhankala ane tena Sadhno

Author(s): Punyavijay
Publisher: Punyavijayji

Page 7

આપણી અદશ્ય થતી લેખનકળા અને તેનાં સાધન
[૪૫ હરડાં અને બહેડાંનું પાણી કરી તેમાં હીરાકસી નાખવાથી કાળી શાહી થાય છે.” કાગળની શાહીના આ છ પ્રકારો પૈકી પુસ્તકને ચિરાયુષ્ક બનાવવા માટે પ્રથમ પ્રકાર જ સર્વોત્તમ તેમ જ આદરણીય છે. તે પછીના ત્રણ (૨-૩-૪) એ મધ્યમ પ્રકાર છે. જોકે આ ત્રણ પ્રકારથી બનેલી શાહી પહેલા પ્રકાર કરતાં પાકી અવશ્ય છે; તથાપિ તે પુસ્તકને ત્રણ શતાબ્દીમાં મૃતવત કરી નાખે છે, અર્થાત પુસ્તકને ખાઈ જાય છે, એટલે તેને આદર ન જ આપવો એ વધારે ઠીક ગણાય. અને અંતિમ બે પ્રકાર (૫-૬) એ તો કનિક તેમજ વર્જનીય પણ છે, કારણ કે આ પ્રયોગથી બનાવેલ શાહીથી લખાયેલું પુસ્તક એક શતાબ્દીની અંદર જ યમરાજનું અતિથિ બની જાય છે. પણ જો થોડા વખતમાં જ રદ કરીને ફેંકી દેવા જેવું કાંઈ લખવું હોય, તો આ બે પ્રકાર (૫-૬) જેવો સરળ તેમ જ સસ્તો ઉપાય એકે નથી. ટિપણાની શાહી–
__ " बोलस्य द्विगुणो गुन्दो, गुन्दस्य द्विगुणा मषी।
मर्दयेत् यामयुग्मं तु, मषी वज्रसमा भवेत् ॥१।।" કાળી શાહી માટે ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો“વઝનમત્ર તત્રતૈનત: સંગત અદ્ય !''
" गुन्दोऽत्र निम्बसत्क: खदिरसत्को बब्बूलसत्को वा ग्राह्यः । धवसत्कस्तु सर्वथा त्याज्यः મળવનારા કારિત્વાન્ !”
" मषीमध्ये महाराष्ट्र भाषया ' डैरली' इति प्रसिद्धस्य रिङ्गणीवृक्षस्य वनस्पतिविशेषस्य फलरसस्य प्रक्षेपे सति सतेजस्कमक्षिकाभावादयो गुरणा भवन्ति ।"
આ સિવાય શાહીના પ્રયોગમાં જ્યાં જ્યાં ગુંદરનું પ્રમાણ કહ્યું છે, ત્યાં ત્યાં તે ખેરના ગુંદરનું જાણવું. જે બાવળ કે લીંબડાનો ગુંદર નાખવો હોય તો તેથી પોણે હિસે નાખો, કેમ કે ખેરના ગુંદર કરતાં તેમાં ચીકાશને ભાગ વધારે હોય છે. તથા લાખ, કાશે કે હીરાકસી જેમાં પડી હોય તેવી કઈ પણ શાહીને ઉપગ પુસ્તક લખવા માટે કરવો નહિ.
આ લેખમાં આપેલા ઉતારાઓમાં કવચિત દષ્ટિગોચર થતી ભાષાની અશુદ્ધિ તરફ વાચકો ખ્યાલ ન કરે એટલી ખાસ ભલામણ છે. - સોનેરી-રૂપેરી શાહી–પહેલાં સાફ એટલે કે ઈ પણ જાતના કચરા વિનાના ધવના ગુંદરનું પાણી કરવ, પછી તેને કાચની અથવા બીજી કોઈ સારી રકાબીમાં પડતાં જવું અને સોનાની કે ચાંદીની જે શાહી બનાવવી હોય તેનો વરક લઈ તેના ઉપર વળે નહીં તેવી રીતે લગાડવો, અને આંગળીથી તેને ઘૂંટવો. આ પ્રમાણે કરવાથી થોડી વારમાં જ તે સોનાના કે ચાંદીના વરકનો ભૂકે થઈ જશે. તદઅંતર પુનઃ પણ સુંદર લગાડી વરક લગાડતા જવું અને ઘૂંટતા જવું. આ રીતે તૈયાર થયેલ ભૂકામાં સાકરનું પાણી નાખી તેને હલાવી દેવા. જ્યારે ભૂકે ઠરી નીચે બેસી જાય ત્યારે તેમાંનું પાણી ધીરે ધીરે બહાર કાઢી નાખવું. આમ ત્રણ-ચાર વાર કરવાથી જે સોના-ચાંદીનો ભૂકો રહે એ જ આપણી તૈયાર શાહી સમજવી.
આમાં સાકરનું પાણી નાખવાથી ગંદરની ચીકાશનો નાશ થાય છે, અને સેના-ચાંદીના તેજને હાસ થતો નથી,