Book Title: Virgatha Gora Badal Padam ni Katha Chaupai
Author(s): Jinvijay
Publisher: Z_Mahavir_Jain_Vidyalay_Suvarna_Mahotsav_Granth_Part_1_012002.pdf and Mahavir_Jain_Vidyalay_Suvarna_
Catalog link: https://jainqq.org/explore/230111/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaratnaviracita vIragAthA : gorA-bAdala-padamanI-kathA-copAI [saMkSipta paricaya) muni zrI jinavijayajI, purAtattvAcArya jaina saMpradAyano tyAgIvarga prAcIna samayamAM mukhyatve "ati'nA nAmathI prasiddha hato. enuM bIjuM nAma "muni' paNa hatuM, paraMtu jainetara varga moTe bhAge jaina tyAgIvargane "ati" nAmathI oLakhato hato. jaina yAtivarganI sAhityika ane sAMskRtika phALo paMjAba, dillI pradeza, mAravADa-mevADa vagere AkhuM rAjasthAna, mAlavA, madhya pradeza, gujarAta, saurASTra ane kaccha uparAMta have pAkistAnamAM gayelA haidarAbAda sAthenA siMdha pradeza sahita bhAratanA samasta pazcima bhAganA madhyakAlIna itihAsanuM avalokana karatAM mAlUma paDe che ke e yugamAM jaina cativarge dezanA sAhityika ane sAMskRtika vikAsamAM ghaNuM moTo phALo Apyo che. jaina dharma udabodhela jIvana-Adarza pramANe A yatio, IcchA ane samajaNapUrvaka, sAMsArika jIvanano tyAga karIne virakta jIvananuM anusaraNa karatA hatA. ane ahiMsA sAdhaka tapa, saMyama, brahmacarya ane aparigraha vratanuM pAlana karavuM e emanA jIvananuM mukhya lakSya hatuM. A lakSya anusAra teo potAnA jIvanane eka sAdhakanA rUpamAM pheravavA mATe hamezAM yathAzakti prayatnazIla rahetA hatA, ane potAnA jJAna ane upadeza dvArA, emanA saMparkamAM AvatA janasamUhane Adarzamaya susaMskArI jIvana javavAnI preraNuM ApatA rahetA hatA. A yatijano koI paNa sthAne sthiravAsa karavAne badale judA judA pradezomAM niraMtara parizrama karatA rahetA hatA, ane kevaLa sAmAnya bhikSA dvArA potAnI kAyAne TakAvI rAkhatA hatA. teo na koInI pAse dhana-dhAnyanI yAcanA karatA ke na koInI pAsethI bheTa-sogAta-pUjAne IcchatA ke svIkAratA. Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaraviracita vIragAthA gorA-bAdala-padamanI kathA-caupAI: 207 jena yationuM AvuM nispRha chavana janasamUhanA aMtaramAM emanA pratye Adara ane bahumAnanI lAgaNI utpanna kare che. teo eka uttama sAdhaka tarIke potAnI AtmasAdhanA karatA rahe che; ane sAthosAtha potAnA saMparkamAM AvatAM nara-nArIone, emanI yogyatA anusAra, ahiMsA, satya, asteya, vyA, dAna, paropakAra, sevA-suzruSA, dIna-du:khI jano pratye sahAnubhUti, emanI sahAyatA tema ja rASTra tathA svadharmanI rakSA vagere sadAcAra poSaka sadguNonA saMskArono vikAsa karavAnI dRSTie sadupadeza ApatA rahe che. jena tijanonA AvA sadAcAra-poSaka upadezane jhIlIne hajAro mANaso emanA zraddhALa anuyAyI banI jatA hatA, ane emaNe batAvelA dharmamArganuM anusaraNa karatA rahetA hatA. pazcima bhAratamAM atyAre jeTalI jaina vaNika jJAtio ke jeTalA samAje hayAta che te badhAMya A jaina yationA sadupadezone lIdhe saMskArasaMpanna banI zakyAM che. A jaina samUhoe pazcima bhAratanA samagra lokajIvananA ghaDatara ane vikAsamAM ghaNuM mahattvano phALo Apyo che. A jaina samUho dezanI rAjakIya, Arthika, sAmAjika ane sAMskArika pravRttiomAM haMmezAM potAno phALo ApatA rahevAnI viziSTa pharaja bajAvatA rahyA che. eno ItihAsa ghaNuM vizALa tema ja pramANabhUta che. paNa hajI sudhI enA upara joI e teTalo prakAza pADavAno yogya prayatna nathI thayo. A jena tio janasamUhane saMskArasaMpanna karavA mATe jema hamezAM upadeza ApatA rahetA e ja rIte teo jAte judA judA viSayonuM viziSTa jJAna meLavatA rahetA ane potAthI bhinna dezakALamAM rahenAra ke thanAra jijJAsuone potAnI jJAnopAsanAno lAbha maLato rahe eTalA mATe navA navA graMthonI racanA karIne dezanI sAhityika samRddhimAM paNa vadhAro karatA rahetA. jena tioe racela sAhitya ghaNuM vipula che. chellAM eka hajAra varSanA bhAratIya sAhityano vistRta itihAsa lakhavAmAM Ave to saMkhyAbaMdha jena yatione emAM ghaNuM viziSTa sthAna prApta thaI zake evI emanI sevAo che. A jaina yatio ke munio potAnA dharma ane saMpradAyanA marmajJa vidvAna to thatA ja hatA, paraMtu emanA jJAnArjana ane jJAnadAnanuM kSetra sarvavyApaka ane sarvAnubhavavALuM rahetuM hatuM. te te samayamAM jJAta ane pravartatI vidyAonI badhI zAkhA-prazAkhAonuM A vidvAno yatheSTa Akalana, adhyayana, ciMtana-manana, Alocana ane sarjana karatA rahetA hatA. jema emanI jJAnapipAsA aparimita hatI, ma emanI jJAnopAsanA paNa evI ja utkaTa ane asAdhAraNa hatI. teo vyAkaraNa, kAvya, koSa, chaMda, alaMkAra, nyAya, pramANuzAstra vagere zabdazAstra ke taravavivecanane lagatAM zAstronuM adhyayana karavA uparAMta jyotiSa, vaidyaka, zilpa, zakuna, varSAvijJAna, praznaparijJAna, ramala vagere badhI jAtanAM zAstronuM paNa evuM ja adhyayana, avalokana ane sarjana karatA rahetA. keTalAya jaina AcAryo ane yatinAyako maMtravidyA ane taMtravidyAmAM nipuNa hatA. jaina itihAsanA aMgabhUta prAcIna pramANe ane ullekho mujaba evA aneka moTA jena AcAryonuM varNana maLI Ave che ke jeo moTA mAMtrika ane tAMtrika hatA. potAnI A vidyAne baLe emaNe e vakhatanA janasamUho upara moTo upakAra karyo hato; potAnA dezavAsIonAM AMtara-bAhya kaSTo dUra karavAmAM ghaNI madada karI hatI. teo sadAcAranuM AcaraNa karavAnI preraNA to ApatA ja rahetA hatA; paNa avasara joIne lokone nItimArganuM anusaraNa karavAnI preraNA ApIne rAjA ane prajAnI pharajenuM ane AdaravA yogya vyavahAronuM paNa mArgadarzana karAvatA rahetA hatA. emanA jJAna ane cAritrabaLane lIdhe emanA pratye zraddhA dharAvatA anuyAyIo to emanA sadupadezane mAthe caDAvavAne mATe hamezAM tatpara rahetA ja hatA; paraMtu jeo emanA anuyAyI na hatA Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28: zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNa mahotsava cantha evA ajaino paNa emane zraddhA ane bhaktipUrvaka hamezAM Adara karatA rahetA hatA. nagara ane deza upara zAsana calAvatA rAjAo vagere paNa emanAM upadeza ane salAha-sUcanano lAbha letA rahetA hatA. upara sUcavavAmAM AvyuM che te pramANe janasamUhanI sAMskArika tema ja sAmAjika unnatimAM A vidvAnoe jevo phALo Apyo che, evo ja phALo emaNe dezanI sAhityika samRddhine vadhAravAmAM Apyo che. A vidvAnoe, upara sUcavyA tevA, judA judA viSayane lagatA hajAro graMtho prAkRta ane saMskRta bhASAmAM lakhyA che, je krame krame prasiddha thatA jAya che. saMskRta, prAkRta, apabhraMza bhASA uparAMta prAcIna rAjasthAnI, gujarAtI vagere jevI dezya bhASAonI samRddhine vadhAravA mATe A vidvAnoe A dezya bhASAomAM asaMkhya graMthonI racanA karI che. dezya bhASAonI A racanAomAM. mukhyatve, sAmAnya janasamUhane saMbhaLAvavAnI dRSTie kathA-vArtA jevA lokapriya ane lokabhogya sAhityanuM vividharUpe emaNe sarjana karyuM che. bhASAvikAsa ane vicAraprakAzanI daSTie, jena yatioe sarjeluM A dezyabhASA-sAhitya paNa khUba mahatvanuM sthAna dharAve che. A yatioe dezya bhASAmAM kevaLa potAnA saMpradAyane lagatI prAcIna kathA-vArtAone ja utArI che evuM nathI; emaNe to dezanA samagra janasamUhamAM pracalita lokakathAo tathA aitihAsika prabaMdhonuM paNa dezya bhASAmAM evuM ja viziSTa avataraNa, bhASAMtara ke Alekhana karIne potAnI kavitvazaktinAM khIlelAM puSpothI mAtRbhASAsvarUpa sarasvatI mAtAnI caraNapUjA karI che. hemaratnakRta copAI ahIMyAM AvA ja eka yatijI dvArA prAcIna rAjasthAnI bhASAmAM, athavA jene amArA keTalAka vidvAna mitro mAru-gUrjara tarIke oLakhAvavAnuM pasaMda kare che te bhAvomAM, racavAmAM AvelI bhAratanA ItihAsanI khUba karuNa chatAM atyaMta gauravazALI kathArUpa vIragAthAno kaMIka paricaya ApavAmAM Ave che. A kathAkAvyanuM nAma "gorA-bAdala-padamanI-kathA-caupAI"---aparanAma "gorA-bAdala-caritra" che. enA kartA yati hemaratna nAme kavi che. A kAvyamAM cittoDanI jagaprasiddha padminInI AkhI kathA varNavavAmAM AvI che. pazcinInI kathAnI lokapriyatAnAM kAraNa - cittoDanI rANI pavinI ke padmAvatI bhAratIya lokamAnasamAM eka viziSTa vIrAMganA ke satI nArI rUpe sanAtana sthAna pAmI cUkI che. e rAmAyaNanI satI sItA ane mahAbhAratanI draupadInA saMyukta avatArarUpa AryanArInA adabhuta pratIka samAna hatI. tethI bhAratanI judI judI loka-bhASAomAM A viSayane lagatuM vipula sAhitya racAyuM che. kathA, vArtA, nATaka, navalakathA tema ja kavitArUpe enI hRdayaMgama kathA bhAratanA khUNe khUNe pahoMcI gaI che. padminInI kathA khUba lokapriya thaI tenAM kAraNe aneka che : eka to e khUba rUpavatI ane guNuvatI zreSTha nArI hatI. bhAratamAM prAcIna samayathI jenuM viziSTa etihAsika ane bhaugolika mahatva lekhAtuM AvyuM che te vikhyAta tema ja samRddhi ane saMskRtithI paripUrNa evo cittoDadurga enI rAjadhAnI hato. bhAratanA prAcInamAM prAcIna rAjavaMzomAMnA eka khUba gauravazALI guhilota rAjavaMzanI e rAjarANuM hatI. bhAratanA itihAsamAM pralayakALa samA dillInA duSTa pleccha musalamAna sulatAna alAuddInanI krUra kudaSTi enA upara paDI hatI. e viSayalolupa, madAMdha, dharma-dhvaMsaka, khanI, turka musalamAna bhAratanI hiMdu jAtinI e sarvazreSTha nArInuM satItva naSTa karIne ene potAnI gulAma_bAMdI Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaraviracita vIragAthA : gorA-khAdala-padmamanIkathA-caupaI : 289 banAvavA cAhato hato; ane ema karIne e hiMdu jAtinA dhArmika ane sAMskRtika hRdayanuM khUna karIne ene potAnA kabrastAnamAM daphanAvavA cAhato hato. alAuddIne mAnyuM haze ke cittoDa e to nAnuMsarakhuM rAjya che; enI lazkarI tAkAta kaMI moTI nathI; e killA upara capaTI vagADatAM kabajo thaI jaze, ane bhAratanI e zreSTha nArIne sahelAIthI mArA aMtaHpuramAM huM dAkhala karI zakIza. paNa cittoDanA muThThIbhara vIroe enA AkramaNano dRDhatApUrvaka sAmano karyo. ene mahinAo sudhI tyAM paDAva nAkhIne paDayA rahevuM paDayuM, ane potAnA seMkaDo cunaMdA sainikonAM mAthAM kapAvA devAM paDyAM. laDatAM laDatAM jyAre cittoDanA badhA vIro khapI javA AvyA tyAre padminIe potAnA vIrone kesariyAM karavAnuM kahIne, emanA kapALamAM akSata-caMdananAM tilaka karIne, emane vidAya karyA; ane pote, potAnA samasta nArIsamudAyanI sAthe, padminI sarovaramAM snAna karIne ane bhagavAna zaMkaranI bhaktipUrvaka pUjA-prArthanA karIne, maMgaLa gIta gAtI gAtI citA upara besI gaI ! jotajotAmAM enI ane enI sAthenI badhI satI nArIonI sonalavarNI kAyA, citAnI sonalavarNI javALAomAM bhaLI jaIne, rAkhano puMja banI gaI ! jema killAmAM bhaDabhaDatI citAnI javALAo zAMta thaI gaI ema killAnI nIcenI raNabhUmimAM raNavIronI raktadhArA paNa vahetI baMdha thaI gaI ! killAnA daravAjA udhADA paDyA hatA ane rAjamahelo sUnA thaI gayA hatA ! jyAre alAuddIna killA upara pahoMcyo tyAre e potAnA rAjakavi amIra khusaru sAme joI ne koIka huda huda 'ne mATe bUmo pADI rahyo hato; paNa tyAM 'hudahuda' kyAM hatI? phakata rAkhanA puMjamAMthI rAkhanI jhINI raja UDIUDIne enI gojhArI AkhomAM paDI rahI hatI; jethI e, potAnuM kALuM moM chupAvato chupAvato ane potAnI ghRNAspada AMkhone coLato coLato, hatAza thaIne khAlI hAthe dillI pAcho pharI gayo ! 6 padminInI jIvanakathAnuM ATaluM ja sArabhUta nRttAMta che; paNa e eTaluM to udAtta ane bhAvottejaka che ke pratyeka hiMdu saMtAna ene sAMbhaLIne romAMcita thaI jAya che. AbAlavRddha badhAM strI-puruSo A kathAnuM zravaNa karIne lAgaNIbhInAM banI jAya che. hiMdu jAtinI hastine ja khatama karI nAkhe evA pralayakALa samA e yugamAM eka Adarza sannArI evI thaI, jeNe potAnA satItva ane jAtIya gauravanI rakSA mATe potAnA prANanuM evI rIte balidAna ApI dIdhuM ke jene lIdhe hiMdu jAtinA gauravanI divya jyoti Aja sudhI prakAzamAna rahI che. Ane lIdhe padminInI kathA, e mULa ghaTanA banI tyArathI ja, mALavA, gujarAta vagere pradezonI janatAmAM khUba lokapriya thaI gaI hatI; ane AbAlavRd janasamUhamAM khUba bhakti, ullAsa ane gauravapUrvaka kahevA-sAMbhaLavAmAM AvatI hatI---rAjasthAnathI dUra cheka pUrva bhAratamAM paNu. padminInI kathAnI AvI hRdayasparzitA, viziSTatA ane lokapriyatAthI prabhAvita thaIne ja jAyasI jevA musalamAna kavi paNa avadhI bhASAmAM A kathAne ' padamAvata' nAmathI kavitAadda karavA prerAyA hatA. jAyasInI A kavitA paNu, kathAnI mukhya nAyikA padminInI jema, sArA pramANamAM lokapriya banI che. A kRtinI racanA prAcIna hindInI avadhI bolImAM thayela hovAthI uttara bhAratamAM eno pracAra vizeSa thayo che. aitihAsika sAmagrIno abhAva; sAhityika sAmagrInI prApti kALanA prabhAve jyAre moTA-moTA samrATonAM jIvana saMbaMdhI paNa ApaNane thoDIka paNa aitihAsika sAmagrI maLI zakatI nathI, tyAre padminI jevI eka nAnA sarakhA rAjyanA zaktihIna rAjAnI rANI su2019 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra90 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNamahotsava grantha sabaMdhI aitihAsika sAmagrI prApta thavAnI AzA rAkhavI vyartha che. Ama chatAM padminI eka moTI bhAgyazALI rANI che ke jenA saMbaMdhI tathyAtathyamizrita, tihAsano AbhAsa karAvatI keTalIka sAhityika racanAo maLI Ave che. kavi hemaratnaviracita * gorA-khAdala-padamanI-kathA-caupaI ' AvI racanAomAMnI eka rAjasthAnI bhASAnI viziSTa kRti che. kavi jAyasIkRta ' padamAvata ' Ama to, AgaLa sUcavyuM tema, musalamAna sUphI kavi jAyasIe avadhI bhASAmAM rANI padminInI jIvanakathA saMbhaLAvatuM ' padamAvata ' nAme suMdara, prauDha kAvya racyuM che. e kAvya hemaratnakRta aupai ' karatAM Azare ardhI sadI pahelAM racAyuM che. jAyasInI A kRti hiMdI-bhASA-sAhityamAM eka khUba mahattvanI ane utkRSTa koTinI racanA manAya che; ane enA upara aneka vidvAnoe vyAkhyA, vivecana ke samAlocanArUpe graMtha, nibaMdha ke prabaMdha lakhyA che. A kRtimAM jAyasIe padminInA jIvananuM varNana vizuddha kathArUpe nahi paNa AlaMkArika bhASAmAM mahAkAvyanI Dhabe karyuM che. kavi jAyasI sUphI vicArasaraNIno anuyAyI hato. enuM dhyeya hiMdu janatAmAM khUba lokapriya ane zraddAspada anelI satI padminInI AbAlagopAlaprasiddha lokakathAne sUphI vicArasaraNI ane kalpanAnA raMge raMjita karIne e kathAne vAMcavA-sAMbhaLavAvALAone potAnA saMpradAyanI vicArasaraNI tarapha AkarSita karavAnuM hatuM. jAyasInA saMskAra ane bhAva islAmI saMskRtithI raMgAyelA hatA, ane eno uchera kArasI-arakhI bhASAnA sAhityanI paraMparAmAM thayo hato, tethI enI kRtimAM ene anurUpa bhAvAbhivyakti thavA pAmI che. Ama chatAM e kavi hiMdu vicArasaraNI, bhAvAbhivyakti ane sAhityazailIthI suparicita hato, tethI enI racanAmAM vizeSa bhedabhAva najare nathI paDato; ane tethI enI racanA hiMduone mATe paNa eTalI ja svIkArya ane AdarapAtra banI zakI che. prastuta kRtinuM aitihAsika mahattva jAyasIkRta ' padamAvata ' jema uttara bhAratamAM vizeSa pracalita banyuM tema rAjasthAna, gujarAta, mALavA jevA pazcima bhAratanA pradezomAM kavi hemaratnanI prastuta racanA vizeSa prasiddha hatI. A kavi vidvAna jaina yati hatA. emanI bhASA supariSkRta rAjasthAnI che; paNa enI racanA mAravADa, mevADa, mALavA ane gujarAtanA pradezomAM samAnarUpe upayogamAM levAtI zailImAM thayelI che. aitihAsika dRSTie A kRti vizeSa mahattva dharAve che. kavie pote ja A kRtinI prazastimAM (A pratinI prazastinI 4thI 7mI kaDIomAM) jaNAvyuM che te pramANe A caupaInI racanA udayapura rAjya ane enA rAjavaMza sAthe vizeSa saMbaMdha dharAvatA, osavAla jAtinA, kAvaDiyA gotranA tArAcaMdanI mAgaNIthI karavAmAM AvI hatI. A tArAcaMda itihAsaprasiddha dezabhakta vIra bhAmAzAhano nAno bhAI thato hato; ane mahArANA pratApano vizvAsu rAjyAdhikArI hato. suprasiddha haldIghATanA yuddhamAM bhAmAzAhanI sAthe tArAcaMda paNa eka agraNI yoddo ane sainyano saMcAlaka hato. eNe cittoDanA rAjavaMzanI rakSAne mATe aneka prakAre sevAo ApI hatI; tethI enA aMtaramAM cittoDanI gauravagAthAnuM gAna karAvavAno ullAsa hoya e svAbhAvika che. jyAre kavi hemaratna vi saM0 1645nuM comAsu sAdaDI nagaramAM rahyA te vakhate tArAcaMda tyAM moTA rAjyAdhikArIne pade hatA. jaina samAjanI paraMparA pramANe tArAcaMda dharmaguruone vaMdana karavA tema ja emano upadeza sAMbhaLavA, yathAsamaya, jaina upAzrayamAM jatA rahetA hatA. yati hemaratna sArA kavi hatA ane dharmopadezamAM teo potAnI racanAone AdhAre Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hesaraviracita thIragAthA : gorA-mAdala-padamanIkathAaupaI : 201 pravacana karatA hatA. tArAcaMda emanI AvI kRtione sAMbhaLIne khUba prasanna thato. ekavAra avasara joI ne eNe kavi hemaratnane vinaMti karI ke teo cittoDanA itihAsanI padminInI gauravabharI kIrtikathAnuM potAnI hRdayasparzI kAvyamaya vANImAM gAna kare. tArAcaMdanI A prArthanA uparathI hemaratne A kAvyakRti racavAnI zarUAta karI, ane vi. saM. 1645nA zrAvaNa zuda pAMcamanA divase e pUrI karI. vinA kahevA mujaba AnI racanA vakhate mahArANA pratApa hayAta hatA. A caupaInA racanAkAlathI Azare 20-21 varSa pahelAM akabare cittoDano sarvanAza karyo hato; ane e duHkhada dhaTanAnI bahu gherI asara mevADanI janatAnA citta upara thaI hatI. cittoDanA patanathI 11 varSa pachI thayela haldIdhATanA yumAM tArAcaMda paNa eka zUravIra yoddhA tarIke hAjara hato. mahArANA pratApanA e surakSita pahADI pradezanA mAravADa ane gujarAtanA dhorI mArga upara AveluM e sADI nagara eka mahattvanuM nAkuM hatuM. aravalInAM durgama sthAno ane mArgonuM e pravezadvAra hatuM. tethI enA rakSaNano bhAra mahArANA pratApe tArAcaMdane soMpyo hato. e tArAcaMdanA ja AgrahathI, e sAdaDI nagaramAM A caupaInI racanA thaI hatI, tethI A racanAnuM A aitihAsika mahattva paNa che. kavi hemaratnanI A copaI khUba lokapriya thaI hatI. cittoDanI padminInI kathAmAM gorA ane bAdalanI svAmibhaktinuM anupama udAharaNa Ave che; emaNe 'adbhuta rIte cittoDanA gauravanuM rakSaNa karyuM enuM varNana AmAM che. A kAvyanI racanA thaI te vakhate ja AnI aneka nakalo thaI hatI, ane mAravADa, mevADa, mALavA, gujarAta vagere pradezomAM eno khUba pracAra thayo hato. lambodayakRta ' padminI-caritra-caupaI A caupaInA anukaraNa rUpe, pachIthI, bIjA kavioe paNa A kathAne potAnI kavitA-vANImAM gUMthI che. emAM labyodaya kavie racelI AvI ja eka ' padminI-caritra-caupaI' nAme racanA che, je hemaratnanI racanA bAda Azare 60-62 varSa pachI (vi. saM0 1706-7mAM) racAI che. lakhyodaya paNu, kavi hemaratnanI jema, vidvAna jaina yati hatA. teo paNa lokapriya dharmakathAone potAnI kavitAmAM gUMthIne dhaupadeza vakhate enA upara pravacana karatA rahetA hatA. teo kharataragacchanI paraMparAnA yati hatA. saMvata 1706-7mAM teo udayapuramAM comAsu rahyA hatA. e vakhate emanA gacchanA AgevAna, osavAla jAtinA, kaTAriyA gotranA bhAgacaMde emane padminInI kathAne caupaSTamAM utAravAno anurodha karyo. bhAgacaMdano moTo bhAI haMsarAja udayapuranA mahArANA jagatasiMhanI mAtA jaMbUvatIno kArabhArI hato. bhAgacaMdano eka moTo bhAI DuMgarasI nAme hato; ene dharmakaraNImAM khUba AsthA hatI. emanI preraNAthI www * saMvata solai sai paNayAsa, zrAvaNa suda paMcamI suvisAla | puhI pIThI ghaNuM paragaDI, sabala purI sohui sAdaDI || 4 3 pRthavI paragaDha vANu pratApa, pratapa4 dina dina adhika pratApa | tasa maMtrIsara buddhinidhAna, kAveC/thA kutikSaka nirmAMna || | || sAMmi dharama dhurM bhAmuM sAha, vayarI bheMsa vidhuMsaNu rAhu | tapu laghu bhAI tArAcaMda, avani jANi avatariu iMdra / OM / / brUya jima avicala pAlai dharA, zatru sahu kIdhA dhirA | tasu Adeza lahI subha bhAI, sabhA sahita pAMmI supasAi || 7 || --A pratanI prazasti Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNamahotsava grantha lakhyodaye ' padminI-caritra-caupaI ' nAme kAvyanI racanA karI. hemaratnanI racanA mukhyatve dohA ane caupaI chaMdamAM thayelI che, tyAre lakhyodaye potAnI racanA judA judA dezI rAgonI gItabaddha zailImAM karI che; paNa enI kathAnuM mukhya varNana hemaratnanI kRtine AdhAre ja karavAmAM AvyuM che. A caupai khIkAneranA 'sAla rAjasthAnI risarca InsTiTayUTa ' taraphathI tAjetaramAM pragaTa thaI che. enI sAthe koi prAcIna kavi malye racela ' gorA-badala-kavitta ' tathA jamala nAhare racela ' padminI-caritra ' athavA gorA-badala-kathA ' nAmanI kRti paNa pragaTa karI devAmAM AvI che. < hemaratnanI racanAnA mULa muddA hemaratnanI cauparkanA mULa muddA A pramANe che : (1) citrakUTa nAme suprasiddha ane susamRddha durgano rAjA guhilota vaMzano ratanasena che. (2) enI paTarANI prabhAvatI nAme che, je rUpe-raMge raMbhA jevI ane zIlavatI satI nArI che. (3) e khUba patiparAyaNa ane hetALa che. (4) eka divasa rAjAe jamatAM jamatAM rANInI rasoInI AvaDatamAM kaMIka khAmI batAvI, to rANIe hasatAM hasatAM maheNuM mAryuM ke mArI rasoI tamane na gamatI hoya to padamaNIne paraNI lAvo ! (5) rAjA e maheNAne sAcuM karI batAvavA padamaNI nArInI zodhamAM nIkaLI paDyo. (6) pharatAM karatAM siMhala dezamAM padminI rAjakumArI hovAnuM enA jANavAmAM AvyuM. (7) e khUba jahemata uThAvIne siMhala dezamAM pahoMcyo ane potAnI hoMziyArIthI padminIne paraNI lAvyo. (8) rAdhavacetana nAme eka brAhmaNa rAjAnA darabAramAM hato; e potAnI vidyAthI rAjAne prasanna karato hato. (9) paNa, koIka anucita dhaTanAne lIdhe, rAjAne e brAhmaNanA cAritra upara saMdeha jAya che, ane tethI rAjA enuM apamAna karIne ene tyAMthI kADhI mUke che, (10) brAhmaNu gusse thaI ne rAjA upara dveSa dhAraNa karIne, vera levAnI buddhithI, dillInA bAdazAha alAuddInanA darabAramAM pahoMcI jAya che. (11) tyAM paNa e potAnI tAMtrika vidyAthI bAdazAhane khuza kare che, ane bAdazAhanI kAmavAsanA uttejita thAya e rIte cittoDanA rAjAnI rANI padminInA anupama sauMdaryanuM varNana kare che. (12) laMpaTa bAdazAha padminIne meLavavA mATe moTA lazkara sAthe cittoDa upara caDAI kare che. (13) ghaNA prayatna, saMgharSa ane khaLano upayoga karavA chatAM jyAre e cittoDano killo nathI jItI zakato tyAre e chaLa-kapaTa racIne, rAjAne bhramamAM nAkhIne, killo jovAne bahAne rAjAno mahemAna bane che. (14) rAjA eka kSatriyane chAje e rIte enuM Atithya kare che, paNa e vizvAsadhAtI sulatAna killAthI UtaratI vakhate rAjAne keda karIne potAnI chAvaNImAM laI jAya che. (15) bAdazAha rAjAne khUba du:kha Ape che; ane e oI-sAMbhaLIne badhA cittoDanivAsIo bhAre musIbatamAM, mUMjhavaNamAM paDI jAya che ane rAjAne kevI rIte choDAvI zakAya eno upAya vicAravA lAge che. (16) e vakhate alAuddIna potAnA dUtane killAmAM mokalIne kahevarAve che ke jo mane rANI padminIne soMpI devAmAM Avaze to huM rAjAne choDI mUkIza ane cittoDano ghero uThAvIne cAlato thaIza. (17) rAjAnI paTarANIno putra vIrabhANu, je potAnI oramAna mAtA padminI tarapha dveSabhAva dharAvato hato, e potAnA saradArone kahe che ke ' jo cittoDanI ane rAjAnI rakSA karavI hoya to padminIne sulatAnane soMpI dIdhA sivAya khIjo koI upAya nathI.' (18) padminIne kAne jyAre A vAta jAya che tyAre e bahu khinna thAya che. eka bAju cittoDanI ane potAnA patinI rakSAno savAla che, ane khIjI bAju potAnA satItva ane kuLadharmanI mA~dAnI rakSAno prazna che. ene potAnA jIvananI rakSAnI to kazI ja ciMtA nathI. e vicAre che : ' huM to paLamAtramAM mArA prANuno tyAga karIne mArA satItvanI rakSA karI zakuM chuM : jIvatejIva to huM kyAreya e duSTa sulatAnanA hAthamAM nahIM paDuM; paraMtu mArA prANa ApavA chatAM zuM mArA svAmI khasI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaratnaviracita vIragAthA : gorA-mAdala-padamanI-kathA-caupaI : 293 zakaze ane cittoDano sarvanAza thato aTakI jaze kharo ?' (19) A aMge keTaloka vicAra karIne padminI potAnA vizvAsapAtra rAjapUta yoddhA gorA rAvatane ghera pahoMce che. gorA moTo vIra ane parAkramI rAjapUta che, paNa koI kAraNasara e rAjA ratanasenathI asaMtuSTa banIne rAjadarabArathI alipta rahe che. rAjamAtA padminInI vAta sAMbhaLIne e khUba ciMtAmAM paDI jAya che; ane A Aphatano sAmano kevI rIte thaI zake eno upAya vicAre che. eno eka bhatrIjo bAdala yuvAna, ghaNo muddhizALI ane bhAre zUravIra che. gorA enI sAthe vicAra kare che. kAko-bhatrIjo banne eka adbhuta prapaMca dvArA rAjAne choDAvI lAvavAnI yojanA ghaDe che. rANI padminI e sAMbhaLIne rAjI thAya che. (20) pachI e anne yoddhAo rAjadarabArIone maLIne emane potAnI yojanA samajAve che. badhA emanI sAthe sahamata thAya che; ane e pramANe badhI taiyArI karIne, padminIne bahAne pAlakhImAM gorA rAvatane chupAvIne, ene yogya khUba zobhA sAthe seMkaDo pAlakhIono rasAlo laI ne teo alAuddInanI chAvaNImAM pahoMce che. bAdazAha A chaLathI sAva ajJAta che, ane bhAre AturatAthI padminInuM svAgata karavAnI ghaDInI rAha joi rahyo che. (21) khAdala cupacApa rAjAne gorAnI pAlakhImAM esArI de che, ane ene killA tarapha ravAnA karI de che. eTalAmAM vAtano bheda khulI jAya che ane sulatAnanI chAvaNImAM doDadhAma macI jAya che. < dago ! dago !'nI bUmo sAthe tyAM mArAmArI ane kApAkApI zarU thaI jAya che. pAlakhIomAM chupAyelA sainiko vIra gorAnI AgevAnI nIce adbhuta vIratA dAkhavIne seMkaDo duzmana-sainikono saMhAra karI nAkhe che. gorA vIra zaurya dAkhavIne tyAM vIragatine pAme che. (22) potAnI senAno bhAre saMhAra thaI javAne lIdhe sulatAna hatAza thaI te dillI pAcho pharI jAya che. A rIte adbhuta parAkrama ane buddhibaLathI rAjA ratanasena ane rANI padminInI rakSA karavAne kAraNe bAdala vIrano sarvatra jayajayakAra thAya che. hemaratnanA A muddAomAM asaMbhavanIya ghaTanAno thoDo paNa AbhAsa nathI; badhI ghaTanAo kramabadda ane bahu ja svAbhAvika rIte varNavI che. ThekaThekANe hemaratne kathAnA AdhArabhUta keTalAMya prAcIna kavitta vagere ApyAM che, je niHzaMkapaNe pUrvavartI kavionI racanAomAMthI levAmAM AvyAM che. eka asaMgata vAta ane teno khulAso hemaratnanI kathAmAM je vAta asaMgata jevI lAge che te padminIne siMhala dezanI rAjakanyA kahI che e che. siMhalanI atyaMta rUpavatI rAjakanyAonI kathAone lIdhe kathAkAroe siMhalane padminInuM piyara mAnI laI ne eno e rIte pracAra karyo hoya e banavAjoga che. rAjasthAnanA mahAna itihAsakAra sva. gaurIzaMkara ojhAjIe A aMge evI kalpanA karI che ke rAjA ratanasena siMhala jeTalA sudUranA pradezamAM jaI te padminIne paraNI lAvyo hoya e koI rIte saMbhavita nathI. saMbhava che ke padminI mevADanA siMgolI jevA sthAnanI rAjakanyA hoya ane bhATo vageree zabdasAmyane lIdhe enuM ' siMhala ' banAvI dIdhuM hoya . joke mArI pAse koI AdhAra nathI, chatAM mArI kalpanA che ke padminI siMhala dezanI nahi paNa siMdhala arthAt prasiddha siMdha pradezanA koI rAjapUtanI kanyA haze. siMdhalanI strIonA rUpa-lAvaNyanuM varNana rAjasthAnanA pAchaLanA kavioe khUba karyuM che, ane siMdhalanI rUpavatI strIone rAjasthAnanI strIonA sauMdaryanA pratIka tarIke varNavavAmAM AvI che. karnala TaoN siMhalanA rAjA ane padminInA pitAnuM nAma hamIrasiMha lakhyuM che, ane ene cauhANa vaMzano kahyo che. siMhala arthAt laMkAmAM cauhANa rAjAnuM hovuM sarvathA asaMbhava che. hamIrasiMha nAma paNa zuddhe rAjasthAnI che. tethI karnala TaoNDanA A ullekhamAM kaMI paNa tathya hoya to te ' siMhala 'ne sthAne ' siMdhala ' mAnI levAthI sArthaka thaI zake che, ane padminInI zarUAtanI AkhI kathA saMbhavita ane saMgata banI zake che. Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNamahotsava grantha jAyasI ane hemaratnanI racanAomAM taphAvata jAyasI padminInA vAstavika AtmAne pichAnato na hato. ene enA lokavidyuta tihAsanuM paNa vizeSa jJAna na hatuM; e cittoDanA rAjA ratanasenane cauhANa mAne che. jAyasI kevaLa kAvyanI dRSTie A kathAnuM Alekhana kare che. enA bhAvomAM AtmIyatAno AbhAsa nathI, e vAMcatAM kavitAno AsvAda to maLe che, paraMtu kathAmAM AvatAM pAtronA AlekhanamAM koI potApaNAnuM saMvedana thatuM nathI. enAM varNano khUba lAMbAM-lAMbAM ane upamA vagere alaMkArothI bharelAM che. jANe kavi A kathA nimitte potAnI kAvya-zakitane dekhADavA mAgato hoya evo ja AbhAsa A racanA vAMcatAM thAya che. jAyasIe keTalAMka varNano to evo musalamAnI DhoLa caDAvIne lakhyAM che ke je saMskArI, dharmaniSTha hiMdune sAMbhaLavAM ke vAMcavAM na game. hemaratnanI racanA sahaja, akRtrima, hRdayaMgama ane bhAvodbodhaka che. padminI, rAjA ratanasena, gorA-khAdala, rAdhavacetana ane allAuddIna vagere badhAM pAtronuM Alekhana, te te vyakitanA svabhAvane anurUpa, sAva ADaMbara vagaranuM thayuM che. AmAM koI jAtanI kRtrimatAno AbhAsa sudhdhAM nathI thato. jANe ema lAge che ke hemaratna potAnI AMkhe dekhelI dhaTanAonuM dU varNana karI rahyA che. A varNana sAthe jANe eno AtmIya saMbaMdha abhivyakata thAya che. hemaratnanI kRtimAM bhAratanI eka zreSTha satI nArInA akhaMDa zIlavratanuM, sAcA svAmibhakta rAjapUta yoddAnA svadharma kAje samarpita thaI javAnA udAtta jIvanavratanuM zraddhAbharyuM Alekhana jovA maLe che. hemaratnanI A racanA ApaNuM eka rASTrIya gIta che. hemaratne je rIte padminInI kathA varNavI che, lagabhaga e ja prakAre enA samakAlIna musalamAna RtihAsalekhakoe paNa e ghaTanAnuM varNana karyuM che. ghaTanAnI aitihAsikatA : DaoN. kAnUnagonA matanuM nirAkaraNa paNa, jAyasInI asaMbaddha ane aprAsaMgika vAtothI bharelI padminInI kathA prakAzamAM AvatAM, aneka vAcakone enI yathArthatA upara zaMkA thavA lAgI, ane aneka aitihAsika jijJAsuo ane vidvAnoe e saMbaMdhI UhApoha zarU karyo. bhAratanA prAcIna itihAsane zaMkAnI dRSTie jonArAone padmAvatI--padminInI kathAno, jAyasInA samayathI pahelAMnA samayano, koI vizvAsapAtra srotana dekhAyo. tethI teo evA abhiprAya upara AvyA ke--padminInI A kathA e kevaLa jAyasInI kalpanA ja che; emAM koI aitihAsika tathya che nahi. allAuddIne cittoDa upara AkramaNa karIne enA upara isalAmano jhaMDo pharakAvyo, eno ullekha allAuddInanA potAnA darabArI lekhakroe karyo che; ane emanAmAM sauthI mukhya prasiddha lekhaka amIra khusaru che. amIra khusaru pote cittoDanA AkramaNa vakhate allAuddInanI sAthe hato. eNe e laDAInuM varNana karatAM cittoDanA rAjA ratanasena ane rANI padamAvatI ke padminIno jarAsarakho paNa nirdeza karyo nathI. pachI akabaranA samayamAM thayelA musalamAna itihAsalekhako, jemAM phariztA ane abulakjala vagereno samAveza thAya che, emaNe padminInI ghaTanAnuM varNana karyuM che; paraMtu teo jAyasI pachI thayA che, eTale emanI kathAno mukhya AdhAra jAyasInuM vadmAvata ja che. ene ja AdhAre pachInA hiMdu kavioe paNa padminInI kathAne pracalita karI vagere vagere...A matanA mukhya pracAraka che suprasiddha itihAsavettA baMgALanA vidvAna DaoN. kAlikAraMjana kAnUnago. DaoN. kAnUnagoe potAnI mAnyatAnA samarthanamAM keTalAka tarka ApyA che. eka to e ke allAuddInanA samakAlIna itihAsalekhakoe padminIno kazo nirdeza karyo nathI. khIjuM, jAyasInI pahelA padminI saMbaMdhI koI racanA maLatI nathI. trIjuM, pachIthI thayelA bhATacAraNoe padminIne lagatI je katha kahI che emAM parasparamAM visaMvAda ane kALakramano asaMbaddha ullekha che. Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaratnavicita vIragAthA : gorA-badala-padasanI-thA-caupaI : 295 DaoN. kAnUnago jevA vicArakonuM khaMDana karanArAomAM rAjasthAnanA jANItA RtihAsana au. dazaratha zamAM mukhya che. emaNe keTalAMka viziSTa aitihAsika pramANone AdhAre padminInI kathAne itihAsasiddha sAbita karavAno prayatna karyo che. bikAnerathI pragaTa thayela, agAu sUcita, lakhyonya kavinI padminIcaupaI nI zarUAtamAM rAnI padminI--eka vivecana ' zIrSaka DaoN. zarmAjIno TUMko chatAM sArabhUta lekha chapAyo che. emAM DaoN. zarmAe DaoN kAnUnagonA tAno javAba ApatAM kahyuM che ke allAuddInanA samakAlIna lekhakoe dminI saMbaMdhI carcA nathI karI e hakIkatane koI prabaLa pramANarUpa na lekhI zakAya; e lekhakoe to evI aneka bAbatono ullekha nathI karyo ke je anya pramANothI jANI zakAya che. jAyasInI pahelAM padminInA astitvano sUcaka koI aitihAsika ullekha nathI maLato, evo DaoN. kAnUnagono khIjo tarka paNa kharAbara nathI. jAyasI pahelAM (s0 1583mAM) racAyelI tiA vArtA'mAM ratanasena, padminI, gorA-khAdala ane cittoDanI dhaTanAno spaSTa ullekha maLe che. koI ajJAta kavi, bhATa ke cAraNe racelAM gorA-badalanA caritrane lagatAM kavitta maLI AvyAM che, je bhASAnI dRSTie jAyasI pahelAMnAM mAlUma paDe che. rAjA ratanasiMhano saM0 1359no spaSTa zilAlekha cittoDamAMthI maLI Avyo che; ene AdhAre e vakhate e tyAMno rAjA hato e nizcita thAya che. A tarkone AdhAre DaoN. zarmAjIe ema puravAra karyuM che ke jAyasInA ' paddamAvata 'nI pahelAM ja padminInI kathA ane allAuddInanI laMpaTatA sArI rIte jANItI thaI cUkI hatI. hemaratnane jAyasInA ' vadmAvata ' saMbaMdhI kazI jANakArI nahi hatI. emaNe to rAjasthAnamAM parApUrvathI lokavikhyAta banelAM kathAbIjone AdhAre potAnI svataMtra kRti racI che. e spaSTa kahe che ke 'muLika tinu mAghyaka saMvaidhi' (A pratinI prazasti, kaDI 10) arthAt meM jevo saMbaMdha sAMbhaLyo tevo kahyo che. vaLI, kavi potAnI racanAnA prAraMbhamAM ja kahe che ke jhavasyuM tArI thA, kALi na gavarvAda' (trIjI kaDI) eTale ke huM sAcI kathA racIza ane emAM koI khoDa arthAt asatya nahi AvavA dauM. A rIte hemaratnanI kathA ane enAM mukhya pAtro bilakula aitihAsika hatAM, emAM zaMkA nathI. padminInI A kathA sukhAMta kema ? Ama chatAM eka vAtanuM Azcarya thayA vagara nathI rahetuM ke hemaratna vagere rAjasthAnanA kavioe padminInA jIvananI aMtima ghaTanA (potAnA patinI pAchaLa satI thavA) aMge krama kazuM nathI lakhyuM ? A rAjasthAnI kavio padminInI kathAne sukhAMta rUpamAM ja pUrI kare che; ane e kathAno jevo karuNa aMta jAyasIe varNavyo che, e aMge sarvathA mauna seve che, ema kema banyuM haze ? padminI saMbaMdhI badhI kathAomAM sauthI vadhAre saMgata ane AdhArabhUta racanA kavi hemaratnanI prastuta kRti jaNAya che. saMbhava che, padminInA karuNa aMta aMge ene koI vizvAsapAtra AdhAra jANavA nahi maLyo hoya, tethI eNe enuM koI sUcana nahi karyuM hoya ane rAjA ratanasenanI mukitanI sAthe ja A kathAne sukhAnta rUpamAM pUrI karI dIdhI hoya. vIragAthAnI keTalIka prasAdI sAmAnya janasamudAyamAM rASTrabhAvanA ke rASTrIya cetanAno saMcAra kare evI adbhuta A vIragAthA dasa khaMDamAM vibhakta che. graMthanI prazastinI kaDIo, ane vacce vacce, AbhamAM tAraliyAnI jema, zobhI * juo, gorIzaMkara hIrAcaMda ojhAkRta 'vayapura rAjyA tihAsa' khaMDa 2, pR0 495-496. Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra9 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNa mahotsava pratha UThatAM kavittone bAda karatAM caupAIo ane duhAonI kaDIonI saMkhyA 620 che. potAnA rASTranA gauravanI ke potAnI asmitAnI rakSA mATe sarvasva nyochAvara karavAnI preraNA ApatA A vIrakAvyanuM mUlya ciraMtana che. kavivara hemaratnanI AvI preraka ane baLakaTa bAnImAMthI thoDIka kAvyaprasAdI ahIM nIce rajU karavAmAM Ave che : khaMDa pahelo kathAnA mukhya vIrono nirdeza karatAM kavi zarUAtanA duhAmAM kahe che? sAmi-dharama jiNi sAcavi, vIrA rasa savizeSa | subhaTAM mahi sImA lahI, rAkhI khitravaTa rekhA || 6 || gorA rAvata ati guNI, vAdala ati balavaMtA bolisu vAta bihu taNI, suNiyo sagalA saMta | 7 || citrakUTa (cittoDa)nuM varNana karI kavi rAjA ratanasenano paricaya Ape che: tiNi gaDhi rAja karaI hilota, ratanasena rAja jasa-jetA prabala parAkrama pUra pratApa, pesI na sakaI jasu ghaTi pApa 18 ! avani ghI laga avicala ANa, bhAli paDaeN jasu bAI bhaNaT verI kaMda taNuu kuddAla, raNa-2sIu naI ati ruMDhAla | 19. padminI nArInuM sAmAnya varNana: bhamara ghaNu guMjArava karazuM, padamiNi-parimala mohyA kira, padamiNi taNuu paraMtara eha, bhUlA bhamara nA cheDa dehane 87 || khaMDa bIje paviNInuM duhAmAM vizeSa varNana: vAdala mahi jima vIjalI, caMcala ati camakaMti. mahala mAhitima te taNuuM, jhalahala tanu jhalakaMti || 114 / pAna prahasya padamiNI, gali taMbola gilaMti | niramala tana taMbola te, deha mahiya dI saMti | 115 / haMsa-gamaNi heja hasaI, vadana-kamala visaMti | daMtakulI dIsaI jisI, jANi ki hIrA hRti || 116 || vyAsa rAghavacetana; rAjAno kopa; vyAsanI vicAraNA : tiNi puri rAghava cetana vyAsa, vidyAruM adhika abhyAsa rAjA tiNi rIjhavI ghaNuM, muhata ghaNuM ghaI vyAsa taNuM . 123 || eka divasa padamaNi naI pAsa, jA beTha karI vilAsa | neha nitaMbanI cuMbani karaI, rAja AliMgana AcaraI / 125 || ti iprastAva rAghava vyAsa, hatau 5damiNi taNuI AvAsa | te dekhI rajA khuNasI, rAghava Uparikopa ja kIje 126 che. Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaraviracita vIragAthA : gorA-khAdala-padamanI-kathA-copaI : 297 thalatA vyAsa na tevA mA,i mauna muhanathI kuMpA hi ! ikiMgsa sujha dIThI e padamiNI, khi harAvuM huM e taNI || 134 || vyAsa suNI ima ni bahanau, kuNu vesAsa kara sIhanau | rAjA mitra kadI navi hoI, nava dIThUThThuM ni suNI koI || 135 || khaMDa trIjo rAdhavanI dillI tarapha ravAnagI; alAuddInanI kRpA; pratiSodhanI pratijJA : Iba AlocI TrAyala-vyAsa, citrakoTa narka Dika vAsa | mANasa muhuraI leI karI, gaDhathI chAna garbha nIsarI || 137 || kinlIpati pratimAha pracaMDa, avani eka taMtre Abu akhaMDA sAyIna nava khaMDe nAma, rUpa sahu tehana kara silaNma || 142 // mA~na gRhata vadhIa para mA~hi, pRchA taDI niMta patisAhi ulagatA tUDa@ avanIsa, pUgI rAghava taNI jaMgIsa || 146 || ika dina AvivuM e abhimauna, tanasena mujha mahIjuM mana vAluM thayara kisI pari eha, saoNmi-dharma nai dIdhau cheha // 148 !! 66 tavuM huM jauM paNi apahatuM, citrakoTathI alagauM karuM / padi nAri kharI paDavI, kSatri pAtisAha karuM parabaDI || 149 || cothA khaMDamAM padmaNInI zodhamAM alAuddInano siMhaladvIpano phero phogaTa gayAnuM varNana Ave che. khaMDa pAMcamo alAuddIna rAdhavane padmiNI bIje kyAM che e pUche che; rAdhava caDhavaNI kare che; alAuddIna cittoDa para caDAI kare che : * 9 siMghaladIpa 5khe padamiNI, vale kahA~ chai kahi mujha bhaNI ''| vyAsa kaI saMmati suzrvinAtha, i vikSa piiSNunuM ahaMkA~jI || 235 || cittu disi viGga aDha cIto, vAcala mahiM visamai hArDi | ratanasena rAja rUMDhAla, kalaha karUra mahA saMdhAla || 236 || AraMbha tasu ghari nAri achai padamiNI, seSanAga siri jima hui maNI | leI na sakai koI teha, ti ikAraNa suM bhANuM ehu / / 239 || sAthe haI-- " saMli hA baMba, evaDuha koTa ii zrIjI jAta sahu hiMva tijaOM, gata cItI taNuMka suM gajaOM / / 238 | UbhA-tri zIjuM paSiI, jIvita pakaDuM banavuM bI '' | sabala sena le gAlima phi, dhara pUcha vAsiMga dhaDika | 239 || khaMDa ThTho ratanasenano sAmano; alAuddInanI vimAsaNa ane chetarapIMDInI yojanA : ratanasena piNu rosae cauiM, dIuM mAmi AvI paddhi subhaTa sena saja kIdhI sahu, balavaMta bolaI bado bahu | 247 | "sAhiM bala" nuM AviIM sadI, piSNui hiya nAsi ma Ae vahI nAsaMtA~ chaI nara naI khoDI, huM ThAlauM chuM Izu hiji DhoDi '' // 248 I Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra98: zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNa mahotsava cantha sAMjha lagai hau saMgrAma, piNa navi sIpala koi kaoNma, ghaNA marAvyA muMgala mIra, ati pati maoNnI hIyaI hIra | 26 ! AlimasAhi karaI Aloca, lasakara mAhiM hau saMkoca vyAsa kahaI- " saMbhali sulitaoNNa, koTa na lIjai kima hI baoNNa | 267 chAnau koI karau chala-bheda, mata pagAsau marama majeda) vAta karAvau kapaTa isI, sAhi huuhi tumasuM khusI | 268 . padamiNi hAthaOM jamaNu taNI, mujha mani khaMti achaI ati ghaNI , avara na kAI mAgai sAhi, alapa senAnuM AvaI mAhi || 271 . eka vAra dekhI padamaNa, sAhi sidhAvaI DhIlI bhaNI" -ema kahI mUkyA paradhana, ratanasena pUchathA de mA~na || 2 2 ||. " kahaukima Avyau tuhi paradhana ?" tava te bolaI_suNi rAjonA Alima sAhi kahaI chaI ema,-"mAho-mAhi kara hiva zrema" || ra73 | khaMDa sAtamo alAudInana AgamanaH padminIno pIrasavAno inakAra; dAsIone joIne bAdazAhanuM acaraja : rAghava vyAsa kau maMtraNau, ratanasena nU5 jhAlaNa taNuu . nR5-mani koI nahI cha-bheda khurAnI mani adhikau kheda || 284 || ratanasena saralau mana mAMhi, maMtrI teNu meyau sAhi.. sAhiba ! Aja padhA2u sahi", ratanasena teDaI gahagAhI | 287 | ratanasena hi va nija ghari dhaNI, bhagati karAvaI bhojana taNuM ! padamiNi nAri prataIM jaI kahaI-AlimaruM hila jima rasa 2ha || 1 || taNa pari bhojana bhagataI karau, jima Alima mani harajaI kharau", padamiNi nAri kahaI-"prI ! aNuu, nija kari na karizuM huM prIsaNa 302che. paTa 2sa sarasa karuM rasavatI, prosesI dAsI guNavatA, siNagAu sagavI chokarI, pati achaI jau tuha mani kharI" | 30 || tihAM AvI chepatisAha, mana mahi AvaI adhika uchAha | padamaNi pahaI adhika 5hUra, dAsI AvI dikhAI nUra // 308 !! Ika AvI baIsaNude bhAI, bIjI thAla maiDAvaI ThAI ! trIjI Avi dhovAI hAtha, cothI DhAI amara sanAtha || 30 || dAsI Avai ima ja jaI, Alima mati ati vihUvala huI | che padamaNi A kaI, A padamiNi, sarikhI dI saI sahu kamiNI || 10 || vyAsa kahaI -"saMbhali mujha dhaNI! e sahu dAsI padamitiNI vAra-vAra spaM jhabakau ema? padamiNi IhIM padhAraI kema? I 311 | uMcau dIsa e AvAsa, kaho chaS padamaNi taNu nivAsa. ratanasena rAjA ho rahaI, padamiNiviraha khiNa Ika navi sahaI ! 318 ||. sAmenA mahelanA gokhamAM padminIne joIne bAdazAha ghelo banI jAya che? "aho ahA e kahyuM padamiNi? raMbha kahuM, kaI kahuM chukhamiNI? nAgakumari kaI kA kiMnarI? idrANI NI a5harI?" 325T. Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina kavi zrI hemaratnaviracita vIragAthA : gorAbAdala-padamanIthA-caupAI : 299 ratanasena pAdazAhane vaLAvavA jatAM dagAthI keda pakaDAya che ? kAmakAja kaho hama bhaNI, tuma mahimAnI kIdhI che ! sIkha dIu hira ubhA rahI", AlimasAha kahaI gahagahI / 337 || bhUpa bhaNaI-"AgherA cala, jIma amaha jIva huI ati bhalau"] ema kahI AghauM saMcari7, gaDhathI bahari gR5 nI sariu // 338 . 5 mani koI nahI valavedha, khurasA muni adhikau badhA vyAsa kahaI-" e avasara achaI, Ima ma kahe jyI na kahiuM pachaI " \\ 338 || halakAya Alima asavAra, mAhoM-mAhi miyA jugAra; ratanasena jhAya tatakAla, vilalI vAta huI visarAla || 341 || ' khaMDa AThamo pradhAna dvArA alAuddInano padminIne soMpIne rAjAne choDAvavAno saMdezo Ave che: "hamakuM nAri diyau padamaNI, jima hama chADa gaDhanau dhaNI // ka55 | nahI tari prANa leza sahI, jau tuha IzuM pari dezau nahIM | jau tuha deza hama padamiNI, tau chusI gaDhanau dhaNI // 356 nahI tari gaDhapati lIdhau grAhI, gaDha piNa havaI leza sahI gaDha lIdhaI lIdhI 5damiNI, haThIu asapati karasI ghaNuM" I 357 nA padminIno oramAna putra vIrabhANa ane bIjA subhaTo padminIne alAudInane soMpI devA taiyAra thAya che : vIrabhaNa pizu padamaNi disI, detaoN hovaI mana mahi khuzI "INi mujha mAta taNuu sohAga, leI dIdhau dukha dauhAga || 363 / tiNi kAraNi detAM padaminI, vali mujha mAta haI sAminI" vIrabhANu samajAvI kahaI-"padamiNi dIdhaI sakaluM rahaI" || 364|| sagale subhaTe thApI vAta- padamiNi deza hila parabhAti" Ima AlocI UThathA jisai, padamiNi sahu sAMbhalIu tisaI || 366 II pavinInI vimAsaNu; gorA pAse gamana; gorAnuM AzvAsana : padamiNi heva hAI khalabhalI, "vAta burI che e sAMbhalI . khaMDa jIbha ! dahuM nija deha! piNa navi jAuM asuraoN geha / 367 || rAjA INi pari baMdhe dIuM, vasaI e Alocaha kIuT sagalA subhaTa huA satahINa! hi1 kiNu Agali bhASu dINa !! 368 // vakhata Isau mujha Aviu vahI, saraNAI ko dekhuM nahI ! hiva jagadIsa ! karI jai kizuM? dekhau saMkaTa AvirSe isuM 369 // re jIva! tuM navi bhANe dINa, jIva! ma hAlo re satINa maratAM sahuvaI samaraI sarI, dukha-sukha kama likhA hoI mahI" , 370 || hive citi citaI Ima padamiNi- " gorA-bAdila hI guNa tyAMsuM naI karuM vInatI, bIjo mAhi na dIsAI ratI" | 383| Ima AlocI 5damiNI nAri, caDi cakaDoli pahaMta bAri 1 sAtha leI sakhI parivAra, AvI gorilara darabAri II 384|| Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNamahotsava grantha gorAno virocita javAba : goraha sA~A pAyo dhasI, vinaya karI ima bolai hasI mAta ! mA bahu kIdhI Aja, kahe padhAryA kehui kAja || 386 II AlasuoM mAhi AvI gaMga, pavitra huA mujha aMgaNu-aMga '| satI bola ma pAmiNI, " huM AvI tumheM malavA bar3I || 387 || * subhaTe sagale dIdhI sIkha, dayA dharamanI lIdhI dIkha | sIkha ; hila jhuha viSNu sahI, jima asuro ri OM vahI || 388 || subaha sahe huM satta hIMbu, biti-praki khitrayaTi huI khIzu / sure sabale dAkhiu dAuM, paNi ? naI lezA~ rAha || 389 || hiya tumha zaba dauM chuM kisI sukSmaruM sagale kIdhI isI ' gorajI para suSThi putra mAta! gaDha mArke huM kehI mAtra ! || 390 || kharaca na khAoM vALa taNuM, pRi koi nahI taMtraNa pi sani AkRti ma karaa mAta ! balI husI phriMja sabalI vAta || 391 || jai tuti vA mutra ri vahI, te asurA para nazake nahI | subata tamuka e nahI saMketa, A deza naI lIjA tra || 372 || piimaNa paI-gorA! suhuu, iNi ri chAjai e maMtra | sirikhai-sirikha sagale thAi, bhIta pakhe navI citra likhAi " || 395 || khadalanI garjanA : goraNe jaMpai-- suSui mujha mAi ! gAjaNu huMtau mujha vaDe bhAI | tasu suta badala ati balavaMta, teha nai piNu jAi pUchyuM maMta '" || 398 || ehI AyA Adila disI, khAdila sA~mho dhAyau dhasI | vinayavaMta paga karIca praNAma, pRI bAdaza--kaika kAma ? '' || 3 gora paI. khAdila suNa, subhaTe kIdhau e maMtraNa | padimiNa dei nai lezA rAya! avara na maMDai koi upAya || 400 || piizu AvI pA~ pArTsa, hiya tarUM kANuM haI vimAsI / tAnai pUN thA sahI, kA~ vAta nuhArI kahI ' || 41 || || 66 paNi bArdizatuM vila bhaI... rAkhI saka tau rAkhau sahI, nahI khaMDu jIbha daI nija deha, paNa navi zAkhA mahara kari naI banyuM, paNi nanitra koDha thakI nIkala '' || 406 || sarai AvI huM tumhe tabujI | tir pAchI na vahI || 405 || " asurauM gaMha / ima suNi bhAdila kholI, dRDha mahA duradaMta | SThi ki cAra gAuM, anuya balI ena || 47 || "suNa bAbA !" khAdila kehuI, " subhaTAruM kuNu kAma ? / subhaTa sahuM e 47, e racyuM huM kA~ma || 408 || kAkA che koi khalabAu, aMgama paravuM utApa | ta huM khAdila tAharaNe, sayala ha, saMtApa || 409 | Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina Aive zrI hemaraviracita vIragAthA : gorA-bAdala-padamana-kathA-cApaI 3 301 piiSNu gaNu paLa uM, pabila huu mukta gena | mahiza padhA mAulI, Duba ma dhauM nija daihi || 460 || hima mAM ekala", jauM cA~sai jagadIza | na huM. khAdila bahuuM, javu mAchuM vanasa '' || 423 || khaMDa navamo bAdalanI mAtA ane patnI bAdalanA yuddhe caDavAnA samAcArathI ciMtita thaI ne ane yuddhe na caDavA samajAve che, paNa danizcayI bAdala chevaTe potAnI patnIne samajAvI le che, ane yuddhe caDavA sajja thAya che. pachI potAno jIva bacAvavA daktA subhaTone e samajAve che : 4 kAyA-mAyA e kArimI, ghaDI eka vokI ghaDI eka samI | kAyara hu athavA huI sUra, madhu kriSNugraMthI na lai 62 ||487 || navuM te paNa samArI mara, DhA~A hoI kyuM hagara | * piiA dIdho ' kaDDIi krema, pati rAkhayuM javuM che! prema ' || 488 || vIrabhANu ane khAdala vacce vAtacIta; bAdalanI ravAnagI : pINu ima nijI bhaI. bAdiya! boti nuM bakSi ghaI bhASI sahu balI na thAta, viSNu navi prIjI tuM nitra mAtra || 489 || Alima Isa taNu avatAra, lasakara lAkha satAvIsa lAr | yaMtranI subhaTa vaDA jhujhAra, hui hekIkau heli hAr || 490 || sAhI lIdhauM kSi siddAra, ajaMtA i tasu bAra | koI pari hila yuddhai nahI, nahi tara huM vila ajhata sahI '' || 491 || bAdila bolaI--kuMmara sugRha, e ArzAca nahI ApaNuOM | kissA Aloca karyA keMsarI mA mayagajJa mAthai dharI '' || 492 || vIrabAM hila kholai ghI- bAdila ! tujI mata ninimalI| arajuNa te je vAlai gAi, kar jima huiMva tujha Avai dAi || 495 || rAjA chUTI pANi rahe, isu vAta" ka navi bahubahui | bAdeza bokSa. ara! mukhuda ko Upara vAMsada zaE || 496 || huM nauM chuM lasakara mAhi, AvuM vAta sahu avagAha '| kAra juhAra khAdila amasa caDhuM, sAhisa supati sAMsa pAuM || 497 || khaMDa dasamo jema alAuddIne prapaMca racIne ratanasenane keda pako hato te rIte bAdala alAuddInane gaNIne ratanasenane choDAvavAnI yojanA ghaDe che. te bAdazAha pAse jaIne ene kahe che ke tamane mahelamAM joyA tyArathI padminI to tamArA upara Asakta thaI che. tame kaho to enI e hajAra dAsIonA rasAlA sAthe ene ahIM laI AvuM. kAmAMdha bAdazAha kabUla thAya che, ane bAlane kImatI bheTo ApIne enuM bahumAna kare che. bAdala AvIne vIrabhANune ane saune badhI vAta kahe che ane potAnI yojanA samajAve che. pachI be hajAra pAlakhIomAM darekamAM e-me subhaTTone ane padminInI pAlakhImAM gorA rAvatane besADI bAdala e badhuM laI te bAdazAhanI chAvaNImAM jAya che; bAdazAhane samajAvI enA lazkarane AdhuM mokalAvI de che ane siphatathI ratanasenane choDAvI gaDhamAM mokalI de che. ratanasena sakuzala Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 : zrI mahAvIra jaina vidyAlaya suvarNa mahotsava thaW gaDhamAM pahoMcI gayAno Dhola-vAjAMno avAja sAMbhaLIne pAlakhIomAMnA sabhyo bAdazAhanI chAvaNI upara tUTI paDe che. lazakarane mokhare gorA ane bAdala che. bAdazAhane paDakAra karavAmAM Ave che : re! re! Alima Ubhale rahe, hive nAsI mata jaI vahe ! 5damiNi ANI chaThe ahi jikA, to naI hilaI dikhAhaoN tikA" 581 || pachI to alAuddInanuM lazkara AvI caDe che ane khUnakhAra jaMga jAme che. tyAre alAuddIna kahe che: "re! re! phUDa kI bAdilaOM, Avau subhaTa sahU hila kila". halakAya apati nija dha, dhAyA kilalI karataoN kola || 584 yuddhamAM gorAnuM parAkrama, rAjA-rANInuM yuddhadarzana; gorAnI vIragatiH sUrija nija ratha kheMcI rahaI, ragati-vigati navi kAMI lahaI INi avasari gorau gajagAhi, dhAI Avi jiha nisAha / pa3 . medAu khaDaga mahAbali jisao, asapati alagau nAkau tisaE 1 bolAI bAdila be kara jouM, "nAsaMtaoN mAryo chaOM khohi" | 54 ratanasena rAjA ati bhalau, gaDha UparathI dekhAI kilau jevI bAdila gorA taNaoN, hAtha mahAbala arigaMjaNa / 595TI padamiNi UbhI ghaI AsIsa, "cha bAdila koDa rIsa | dhanya dhanya balihArI tUjha, taI mujha rAkhiuM sagaluM gujha || 596 | subhaTa paNa cha ubhA eha, te sagalA nIsata nisanehI bAdila eka mahAbala sahI, satya thakI je kaI nahI / 597 || saoNmi-dharama sAcau sasaneha, rAkhI bAdila raNuTa reha"| gorau rAvata raNumahi rahiu, Alama-sena sahu lahu bahiu / 598 // vijaya; bAdalane vadhAmaNAM jayajayakAra hau jasa lIdha, karaNI bAdila adhiSI kIdhI. UghaDiyA gaDhanA bAraNA, birada huA bAdilanaI ghaNu || 602 . rAja saoNhau Aviu raMga, miliyA behI agAsaMgi! mahAmahochavi mAhe lIla, a desa bAdila naI dau | 603 bAdalanI mAtA ane patnI enuM svAgata kare che; gorAnI patnI satI thAya che; chellI be kaDIomAM kavi jANe kathAno sAra kahe che : birada bulAvaI bAdila ghaNu, saoNmi-dharama satavaMtaoN taNu! isau na koI huu sUra, trihuM bhaNe kIdhau jasapUra ! 619 / padamiNi rAkhI rAjA lau, gaDhanau bhAra ghaNuu jhIlIuM . riNavaTa karInaI rAkhI reha, namo namo bAdila guNa-geha | 20 || jodhapura tA. 1-12-66 A copAInI je kaDIo upara ApavAmAM AvI che te pahelAM upalabdha thayelI pratane AdhAre taiyAra karela nakalamAMthI levAmAM AvI che. A pachI, keTalAka vakhata pahelAM, kavi hemaratnanA potAnA hAthe lakhAyelI A caupainI harakata maLI AvI che ane atyAre huM enuM saMpAdana karI rahyo chuM, je rAjarathAna prAcyavidyA pratiSThAnanI granthamALAmAM 40mA granyAMka tarIke pragaTa thaze.