Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ nigoda jAtinA jIvasamUha viSayaka praznottare [7] 1. prazna : karmabandhanA hetu mithyAtva, avirati, kaSAya ane ga che; temAM paNa kaSAya ane veganuM prAdhAnya che. kaSAyanI tIvratA nA mAnasika vikAsa para avalaMbe che; arthAta je zreNInA jInuM mana saMpUrNa vikasita che, teonA adhyavasAya je kaSAyamaya thaI jAya te teone tIvratama kaSAyanI saMbhAvanA che. saMjJI paMcendriya paryAyanA, ane khAsa karIne manuSyanA manano vikAsa saMpUrNa hovAthI ekendriyAdi jAnI akSAe manuSyamAM tIvratamarUpe kaSAyane saMbhava che. A kAraNasara ekendriya jIvamAM tIvratama kaSAyanI utpattine saMbhava nathI. uparyukta vicAra je barAbara hoya te prazna e upasthita thAya che ke je avyavahAra-rAzinA jIva anAdi kALathI sUkSma nigodamAMthI nIkaLyA nathI ane vyavahAra-rAzimAM AvavA samartha thayA nathI teone, anAdi kALathI mana na hovA chatAM paNa, evA tIvra kaSAyane bandha kevI rIte thayo ke jethI karIne anAdi kALathI Aja sudhI paNa temane sUkSma nigadamAM ja janmamaraNanA cakramAM bhamavuM paDe che ane e rIte jIvazreNInA hInatama paryAyamAM rokAI rahevuM paDe che ? teone e prakAranA tIvra kapAyenI utpatti ane cIkaNuM baMdha karavAno avasara kyAre prApta thayo? uttara : jIvarAzi, punarjanma, bandha ane mekSa e to prathama te Agamasiddha che ane pachI svasaMvedana (svAnubhava) siddha paNa che. jyAre bandha, mokSa ane jIvarAzine mAnya karI tyAre abhavya ane bhavyanI kahapanA tema ja avyavahAra ane vyavahAra rAzinI kalpanA paNa utpanna thaI. A ja kalpanA spaSTarUpe jaina darzanamAM che. jenetara darzanamAM paNa A kalpanAnuM bIja jaNAya che; jema ke, anekAtmavAdI sAMkhya, nyAya Adi darzanemAM. jIvanI prAthamika sthiti ane aMtima sthiti atyaMta bhinna havA chatAM paNa te eka rUpe samAna che. prAthamika sthiti avyavahAra-rAzinA
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ tot ] dana ane si'tana jvAnI ane antima sthiti mukta jIvAnI. banne sthiti vacce aMtara mAtra Atmika zaktinI AvRtatA ( aprakaTatA )nuM che, chatAM banne vacce samAnatA paNa che, te samAnatA e che ke mukta jvA visadaza (vaibhAvika arthAt kanya) pariNAma prApta karatA nathI; te ja prakAre avyavahAra-rAzinA jIvA arthAt anAdi ananta abhavya jIvo athavA te temAMthI kadI bahAra na nIkaLI zakanAra evA jAtibhavya jIve paNa visadaza pariNAma prApta karI zakatA nathI; eTale ke jema mukta thavA muktirUpa sadaza ( svAbhAvika ) pariAmanA niraMtara anubhava kare che tema avyavahAra-rAzinA pelA jIvA paNa nigoda-avasthAyogya gADha ajJAna Adi sadaza paryAya - paraMparAne ja anu bhava kare che. mukta jIvA mAhapUrNAMka sukhaduHkhano anubhava karatA nathI; ane avyavahAra-rAzinA chave paNa sukhaduHkhane vyakta ( prakaTa )paNe anubhavI zakatA nathI. mukta vAnI te avasthA badalAtI nathI, ane avyavahArarAzinA kAyamI jIvAnI paNa te avasthA dhruva (kAyamanI) che. A prakA banne prakAranA vAmAM samAnatA haiAvA chatAM kAI nagAdhika avasthAnI upAsanA karatuM nathI, parantu sarve kAI muktinI upAsanA kare che. jagatamAM game tevI AsamAnI sulatAnI thaI jAya, paNa mukta jIvAne zuM? te ja prakAre niAdanA vene paNa zuM ? mukta jIvene Ata, raudra dhyAnanA prasaMgeA nathI, tema vaigAdika jvAne paNa nathI. to pachI naigedika avasthAnI upAsanA karavAmAM harakata zI che? ekamAM jJAnapUrvaka duHkhanA abhAva che te khIjhamAM ajJAnapUrvaka duHkhano abhAva che, parantu duHkhano abhAva tA banne sthitimAM samAna che; chatAM paNa eka sthiti upAya ane bIjI heya che, tenAM kAraNeA zAM? tene vicAra karavA joI e. A praznanA uttara garbhita rIte to maLI ja gayA haro, topaNa tene vadhAre spaSTa karIe. avyavahAra-rAzimAMthI nIkaLavAnI avasthA ane agiyAramA guNasthAnaka sudhInI avasthA vacce vividha parivartana ( utpAta-nipAta yA vikAsa ane hrAsa arthAt caDhAva-utAra ) thayA kare che; duHkha-sukhanI aneka athaDAmaNI temAM hAya che. vikAsa ane hAsa, jete jaina paribhASAmAM anukrame vRddhi ane hArTune kahI che te, A sthitimAM spaSTa jaNAya che. avyavahArarAzIya vA ane mukta kvemAM khAsa hAsa ane vikAsa
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ nigei jAtanA jIvasamUha viSayaka praznottarA [ 1067 kayA che ? vikAsa ane hAsa zabda sApekSa che; jemAM hAsa hAya temAM vikAsa paNa hAya che. muktimAM hAsa nathI, tethI temAM vikAsane paNa avasara nathI. avyavahAra-rAzimAM zuM hAsa hAI zake che nA. tethI ja temAM vikAsa hAya ema paNa kahI zakAya nahi. AtmAnI svAbhAvika zaktine vikAsa (kRSi) te ja vaibhAvika zaktinA hAsa ( hAni ) che, ane vaibhAvikatAnA vikAsa te ja svAbhAvikatAnA hAsa che. avyavahAra-rAzinA vAmAM svAbhAvika zaktine vikAsa heta te jarUrI kASAyika ( vaibhAvika ) sthitinA hAsa hAta, parantu avyavahAra-rAzinAvAmAM svAbhAvika zaktinA aze paNa vikAsa hAtA nathI, tethI temanAmAM kaSAyanI mAtrA (pramANa ke mApa) sannI paMcendriya jIvAnI apekSAe nyUna hovA chatAM paNa vaibhAvika zaktine hAsa samajavAno nathI. sUtelA athavA te mUrchA pAmelA manuSyamAM krodha, lAbha Adi kAyika pariNAmano spaSTa prAdurbhAva ( AvirbhAva ke prakaTatA ) nathI, tethI zuM te manuSyane jAyata manuSyanI apekSAe vadhAre vikasita kahevA ? arthAt jema gADha nidrAmAM sUtelA athavA te sakhta mUrchAne pAmelA manuSyane kASAyika pravRti na karI zakavA bhAtrathI mandakaSAyI ke vikasita kahI zakAya nahi; te ja prakAre avyavahAra-rAzigata veA sanI pandriya jIve pramANe kASAyika pariNAma na karI zakavA mAtrathI vikasita kahI zakAya nahi. mULamAM temanAmAM je kASAyika pariNatinI mAtrA ochI che tenuM kAraNa Atmika azuddhitI nyUnatA nahi, parantu sAdhananI apUrNatA athavA to nimaLatA mAtra che. sasI paMcendriya jIvAmAM kaSAyanI mAtrA vadhAre che ane avyavahArarAzinAvAmAM AchI che, kAraNa ke avyavahAra-rAzinA ve eka kATA kATI sAgaropamanI sthiti paNa bAMdhI zakatA nathI ane rasaanya paNa bahu ja dhADeA karI zake che, jyAre sannI paMcendriya manuSya sittera kATAkATI sAgaropamanI sthiti ane vadhAremAM vadhAre rasabandha karI zake che. kAyika mAtrAmAM ATalA pharaka hevA chatAM paNa avyavahAra-rAzinA jvA nikRSTa ja che. tenu kAraNa e che ke temanI Atmika azuddhi anAdi kALathI atyanta adhika che; ane sAdhananA abhAve athavA te raktinI nyUnatAne kAraNe adhika mAtrAmAM kaSAyabandha karI zakatA nathI--sUtelA ane mUti manuSyanI jema. parantu jo temane sAdhano ane zaktino lAbha maLI jAya te te ja jIvA
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1018] darzana ane ciMtana saMsI chonA pramANe ja kaSAyababdha jarUra karI zake che. Ama hovAthI yegyatAnI apekSAe avyavahAra-rAzita cha vikasita nahi, paraMtu nikRSTa (hInatama arthAta halakAmAM halakI zreNInA) ja che. paratu AmAM eka vastu khAsa dhyAnamAM levA yogya che, jenA para ApaNuM dhyAna hajI gayuM nathI. te e ke saMsI paMcendriya jIvamAM jema kaSAyanI mAtrA adhika hoya che, tema ja tenI sAthe jJAna ane vIryanA kSaya pazamanI mAtrA paNa adhika hoya che. A kSAyopathamika mAtrA para ja vikAsano AdhAra che, negedika ekendriya jIvamAM sparzanendriyAvaraNanA atyaMta alpa aMzane tema ja viyarAyanA paNa ati alpAMzane kSayopazama hoya che. bAkInI sarva InDiyAnA AvaraNane sarvadhAtI rasa udayamAM hovAthI te ekendriya jIvone bIjI Indri dvArA svalpa paNa jJAna thaI zakatuM nathI, pariNAme te jIvanuM ajJAna eTaluM badhuM gADha hoya che ke tethI te supta ke mUcchita barAbara che. vIryantarAya karmane paNa kSapazama eTale alpa hoya che ke te pitAnA sukhaduHkhano anubhava spaSTapaNe karavAmAM asamartha che. A pramANe jJAna ane vIryanI atyanta nyUnatA te ja teonI Atmika azuddhi che, te ja avikasitatA che. kaSAyika mAtrAnI nyUnatAnuM kAraNa paNa te ja tenI nyUnatAe arthAt Atmika azuddhi che, ane nahi ke svAbhAvika zaktiono vikAsa. jema eka zatrAstrasaMpanna prajA bIjI prajAne saMpUrNa rIte pitAnA tAbAmAM laI le che ane tene kodha, mAna, mAyA ane lebha Adi vaDe kacaDI nAkhe che, tyAre tenAthI bIjI jaMgalI, bAyelI, nAma, pazuprAya nagna prajA AkramaNa karatI prajA sAme jhUjhavAne badale tene dekhI nAsI jAya ane chupAI jAya che, to zuM tethI te jaMgalI prajAne vikasita kahI zakIe ? kadI nahi, kAraNa ke joke hamaNuM tenAmAM krodha, lebha Adi ochA dekhAya che, paraMtu tenA badale bhaya adhika jaNAya che; ane pariNAme krodha, lobha Adi adhika mAtrAmAM dekhAvAne pUrNa saMbhava che: A ja pramANe ekendriya jInA saMbaMdhI samajavuM joIe. anAdi kALathI kapAyika mAtrA nyUna hovA chatAM paNa je ekendriya jIva avyavahAra-rAzimAMthI bahAra nIkaLI zakyA nathI tema ja nIkaLI zakavAnA paNa nathI tenuM kAraNa jJAna ane vIryarUpa Atmika zaktinI AtyaM. tika nyUnatA arthAta Atmika azuddhi ja che. ekavAra jJAna ane vIryanI
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ nigeTa jAtinA jIvasamUha viSayaka praznottara [ 1069 vRddhinI sAthe kASAyika mAtrA vadhe to paNa te ja jJAna ane vIrya dvArA upagapUrvaka te ja kASAyika mAtrA nyUna karavAno ane tene atyaMta nirmala karavAno saMbhava saMsI mAM che ane A prakArane je saMbhava te ja vikAsa che. tethI ekendriya jIvomAM vikAsano prazna ja nathI. vikAsano AraMbha jJAna ane vIryanI vRddhinI sAthe hoya che, ane A vRddhi bhAvika vikAsanI sahacAriNI heya to paNa tevI avasthAmAM koI ne koI vakhata paNa svAbhAvika vikAsane saMbhava che. 2. prazna: avyavahAra-rAzinA nigada jIvone tIvra kavAyano udaya anAdi kALathI Aja sudhI asaMbhava hovA chatAM teoe nigodamAM I jJAna tema ja vIryanI AtyaMtika abhAvagrasta avasthA kevI rIte prApta karI? je tene uttara e ja hoya ke anAdi kALathI te che e ja sthitimAM che te te mArI kSaka buddhine ThIka lAgatuM nathI, kAraNa ke karma to svakRta ja che. jIvarAzinI hInatama avasthAmAM javAne ane rahevAne mATe jJAnAvaraNIya ane vIryAntarAya karmane jeTale rasa ane sthitine baMdha karavAnI jarUra che teTalo baMdha karavAno avasara te jIvone atyAra lagI prApta thaye nathI, kema ke te je hajI sudhI vyavahAra-rAzimAM AvyA ja nathI. jyAre te jIvane avyavahAra-rAzinuM nAma ApyuM che tyAre ATaluM te mAnI lIdheluM ja che ke te e saMjJI jIvonA bhavane prApta karyo nathI. te pachI AvAM cIkaNAM karma te e kayAre bAMdhyAM ? je ema kahevAmAM AvyuM hatuM ke nigodamAM jatAM pahelAM te chae anyA bhavamAM ghora cIkaNuM karmane baMdha karI lIdheluM, jethI nigodamAM hInatamarUpe rahevuM paDe che, te te kahevuM ThIka gaNAta. paraMtu jyAre ApaNe kahIe chIe ke anAdi kALathI te jIvo nigodamAM ja che te prazna e ubhave che ke temaNe e gADha cIkaNuM karmane kyAre baMdha karyo? je tene avyavahAra-rAzinI saMjJA na hota te ema paNa kahI zakAta ke teoe anAdi kALamAM koI ne kaI vakhate tIna kaSAyanA udayane laIne cIkaNAM kamene baMdha karyo haze; parantA jyAre temane avyavahAra-rAzi ja kahyA che - anAdikALathI vartamAna kALa, sudhI teo vyavahAra-rAzimAM AvyA ja nathI tyAre prazna e upasthita thAya che ke teoe evAM kamane baMdha kyAre karyo? ATalI Atmika azuddhi kyAMthI AvI ? zuM kaI sRSTikartAe zera karma sahita chane utpanna karI nigedamAM,
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1070 3 darzana ane ciMtana bharI dIdhA? atavAdIe brahmamAM mAyA (karma?) nI utpatti arthAt mAyAyukta brahmamAM saMsAranI utpatti mAnelI che, te matanI kAMI samAnatA jaina nigodavAdamAM che? brahma bhAyAyukta thaIne anaH jIvarAzimAM pariNAma pAmyuM, ane pachI e chavo nigedamAM atyaMtika ajJAnamAM rahI svAbhAvika rUpe mAyA (kama, ajJAnatA?)ne kSINa karatA karatA kAMIka vIryane vikAsa prApta karI, kramazaH Amika zaktione vadhArIne khIlavI, mukti prApta karI brahmamAM maLI jAya che. e mata nigoda jIvonI saMsthA dvArA zuM ADakatarI rIte pratipAdita nathI thato? Ape nigadanA jIvane "jIvanI prAthamika avasthA mAM batAvyA che. te "prAthamika ' zabda zuM ADakatarI rIte sRSTinI racanAnI Adi to sUcavatA nathI ? uttaraH avyavahAra-sazinA che, ke je kadI vyavahAra-rAzine pAmyA nathI, teonA karmapravAhanuM kAraNa pradhAnataH mithyAtva (ajJAna yA avidyA) che; kaSAya tathA vega apradhAna (gauNa) kAraNa che. tethI vyavahAra-rAzimAM na AvavA chatAM ajJAnanI tIvratAne laI teonA karmabaMdhapravAhamAM anapapatti nathI. e jevAnI hInatama avasthAnuM mukhya kAraNuM ajJAnanI tIvratA che. have prazna e rahyo che te ajJAna AvyuM kyAMthI ane kyAre? tene utara anAdi kahevA sivAya bIjo nathI. vedAntanI prakriyA mAnavAthI paNa samAdhAna thaI zakatuM nathI, kema ke te prakriyAmAM paNa e ja prazna upasthita thAya tema che ke je jaina prakriyAmAM ubhave che. brahmamAM mAyA kyAMthI AvI ane zA mATe AvI ? IzvarakRta sRSTi mAnavAthI paNa buddhine saMtoSa thAya tema nathI, kAraNa ke buddhi zabdacAturya mAtrathI raMjita thatI nathI, te te pharI prazna pUchavA khaDI thaI jAya che ke Izvare e pramANe zA hetuthI, kyAre ane kyAM karyuM? uttara na maLavAthI te tyAM thAkI jAya che, ane tyAre tyAM paNa zraddhA ja tenI jagyA le che. kharI rIte te AvA praznonA viSayamAM buddhi kArya karI zakatI nathI. tethI tyAM zraddhAthI jijJAsAne tRpta karavI joIe; athavA te kAMI paNa che ja nahi evuM mAnI laI nAstika athavA zunyavAdI banI javuM joIe, athavA jIvarAzine uDAvI daI cAvaka banI javuM joIe. ane A ja kAraNane laIne bahu manuSyae cArvAkanA pakSane
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ niha patinA avasamUha viSayaka praznottare [ 1001 grahaNa karyo che; bahu zUnyavAdI paNuM banyA che; chatAM ghaNuM zraddhALavI paNa rahyA, ane jeoe mAtra tarkavAdane Azraya lIdhe che teo te aMta sudhI asaMtuSTa rahIne kAM te pAgala banyA che ane kAM te bharaNa paNa pAmyA che. hajI huM to zraddhAvI chuM. mArI buddhine huM kyAM khaDI karuM chuM tyAM te AgaLa ne AgaLa prazna uThAve che ane tene game teTalI dUra laI jAuM paNa pharI pharIne praznonI bAvRSTi karI herAna kare che. AthI karIne ja kenTa, spensara Adi vidvAnoe ghaNuM carcAone aya kahI choDI dIdhI che. Akhare huM paNa aMtamAM "aya" kahIne ja tene cheDI dauM chuM. sarvane pUchavAmAM Ave ane te uttara de to huM temane paNa AgaLa pUchI zakuM ke "ThIka, tenAthI AgaLa zuM te kahe.' AthI sarva paNa aneka viSayamAM "anAdi tema ja anaMta' zabdo ja upayogamAM leze. ethI buddha te AvA jIvanasparza rahita praznomAM paDavAnI ja spaSTa manAI karI che. "jagatane kaI kahe che ke nahi?" "saMsAra Adi che ke anAdi?" avidyA kayAre ane kyAMthI AvI?' "va nitya che ke anitya?" te vyApaka che ke avyApaka?' AvA tarka karavA ja nahi joIe, athavA te zraddhAthI kAMIne kAMI samAdhAna karI levuM joIe. tenAthI jIvananA vikAsa para kaI sArI-narasI asara paDatI nathI. - vedAnta sAthe koIka aMzamAM samAnatA bhale hoya, paraMtu sarvAzamAM te nathI. mAro prAthamika" zabda ApekSika che, te sAtvine ghAtaka nathI. jaina sAhitya saMzodhaka, khaMDa 3 aMka 2.