Book Title: Mevad ke Jain Veer
Author(s): Shambhusinh
Publisher: Z_Kesarimalji_Surana_Abhinandan_Granth_012044.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211750/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina vIra 0 zrI zambhUsiMha "madhu" 4 sItAphala galI, gaNezaghATI, udayapura (rAja.) jisa prakAra jJAna, bhakti, kalA, sAhitya, vijJAnAdi prabhRti pratibhA-guNa kisI deza, samAja, jAti, rakta, varNa va vyakti kI dharohara nahIM hai, usI prakAra vIratA bhI manuSya kA sahaja dharma hai, jo samaya-samaya para dharatI ke sabhI sthAnoM aura mAnava ke sabhI kula-samudAyoM meM apane zaurya aura parAkrama kA paricaya detA rahA hai / yugayugIna mAnava aura ananta kAla-dhArA kA jaba se paricaya huA taba se patA nahIM kina-kina manuSyoM ne kaba-kaba kaisI-kaisI adbhuta vIratA kA paricaya diyA ? sabhya samAjoM kA apane dvArA saMkalita itihAsa to bahuta bAda kA, bahuta choTA dastAveja hai| Aja kA sabhya manuSya jo kala mAtra AdimAnava thA, kaise-kaise vikarAla jAnavaroM kI hiMsA ko apanI vIratA se pAra kara sabhyatA ke pahale par3Ava taka pahu~cA hai| apane astitva ko bacAye rahane kI balavatI bhAvanA hI taba usakI vIratA thii| mevAr3a vIrabhUmi hai aura jaina-dharma viirdhrm| yahA~ donoM kA jaisA maNikAMcana saMyoga huA vaisA anyatra zAyada kama huA hogA / ahiMsA para AdhArita jaina dharma vastuta: kSatriya dharma hai / vaidika dharma ke prathama pUrNa mAnava avatAra aura jaina dharma ke Adi tIrthakara bhagavAna RSabhadeva ne 'vizva-mAnava' ke lie 'asi, masi, kRSi' karma kI jo vyavasthA Arambha va sthApita kI, usameM 'asi' arthAt talavAra rAjya va surakSA kI pratIka hai| jaina-dharma ke 'kamme sUrA so dhamme sUrA jaise Adi siddhAnta-vAkya manuSya ke oja ko iMgita karate haiM / RSabhadeva se lekara bhagavAn mahAvIra aura bhAvI tIrthakara padmanAbha Adi sabhI kA kSatriya kulotpanna honA Adi jainadharma ke vIra dharma hone ke pUrNa pramANa hai| isase adhika kisI dharma meM vIratA kI svIkRti va puSTi nahIM milegii| jaina dharma kI paurANika sAhitya meM aneka mahattvapUrNa jaina vIroM dvArA yuddhoM ke mAdhyama se rAjyoM kI sthApanA karanA, rAjyoM ko jItane va rAjyoM kI rakSA karane ke ullekha milate haiN| kintu mevAr3a meM jaina vIroM dvArA rAjya bhAra grahaNa karane hetu nahIM apitu loka-svatantratA va loka-jIvana kI rakSA hetu yuddha karane, yuddhoM meM sahayoga karane ke aneka udAharaNa va pramANa milate haiM / yadyapi ina yuddhoM meM jaina vIroM kI prathama bhUmikA nahIM hai, kintu nissandeha prathama se adhika mahattvapUrNa va prazaMsanIya bhUmikA hai| mevAr3a ke katipaya jaina vIra to aise hae haiM, jinhoMne apane vIratA, bala, buddhi-kauzala aura dhana-vaibhava se kSatriyoM ke samAna hI mevAr3a kI svatantratA, sammAna aura gaurava kI rakSA kI hai| jAla mehatA-mevAr3a ke jaina vIroM meM zodha ke bAda prathama jJAta nAma jAla mehatA kA AtA hai| jAla mehatA jAlora ke zAsaka mAladeva cauhAna ke dIvAna the tathA jaba mAladeva mugala zAsakoM kI sevA meM dillI jAte, athavA yuddha abhiyAnoM meM bhAga lete athavA mugala zAsaka unakA kUTanItika kAryoM meM anyatra upayoga karate taba jAlora kA sArA zAsana aura prazAsana jAla mehatA hI smbhaalte| isa prakAra mAladeva cauhAna apane dIvAna jAla mehatA kI yogyatA para pUrNata: nirbhara evaM Azvasta the| ___alAuddIna khilajI ne jaba mevAr3a rAjya kI prathama aitihAsika rAjadhAnI cittaur3agar3ha para AkramaNa kiyA taba mevAr3a ke prathama rAjavaMza ke rAvala zAsakoM ne durga kI rakSA meM vIratApUrvaka apanI sampUrNAhuti de dii| itanI kaThinAI se -0 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina vIra 135 . ...... ............................-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-........... jIte gaye cittaur3agar3ha durga ko rAjapUta zakti kA puna: kendra banane se rokane ke lie alAuddIna khilajI ne apane putra khijra khAM khilajI ko cittaur3a kA zAsaka banAkara cittaur3a nagara kA nAma hI khijrAbAda kara diyA aura khijra khAM kI sahAyatA ke lie alAuddIna khilajI ne jAlora ke mAladeva cauhAna ko cittaur3a kA kiledAra bnaayaa| kintu zIghra hI khilajiyoM ke viruddha tugalakoM ne yuddha cher3a diyaa| taba khijrakhAM apane vaMza aura sAmrAjya kI sahAyatA ke liye cittaur3a durga kA sArA bhAra mAladeva para chor3akara dillI calA gyaa| kintu yuddha meM khilajiyoM kI hAra huI aura tugalaka sAmrAjya ke naye zAsaka bne| kintu cittaur3a meM puna: rAjapUta zakti kI sambhAvanA dekhate hue muhammada zAha tugalaka ne puna: cittaur3a ko jiitaa| para khilajI vaMza kI bhA~ti tugalaka vaMza bhI deza ke zAsana meM alpakAlIna siddha huaa| dillI apane hI saMgharSoM meM kendrita aura lipta hotI jA rahI thI tathA dillI se kisI prakAra kI sahAyatA va surakSA nahIM milane se mAladeva bar3A nirAza haa| idhara dillI ke saMgharSoM kA lAbha uThAkara rAvaloM ke choTe bhAiyoM kI sisodiyA zAkhA kA sisodA nivAsI navayuvA hamIra sakriya huaa| taba mAladeva ne apanI putrI kA vivAha hamIra se kara diyaa| navavadhU ne suhAga-rAta meM hI hamIra se kahA-'yadi Apa apane pUrvajoM kA cittaur3a rAjya prApta karanA cAhate haiM to Apa mere pitA se daheja meM dhana-vaibhava mAMgane ke bajAya jAla mehatA ko mA~ga lenA / jAla mehatA ApakA manoratha purA kara deNge|' hamIra ne aisA hI kiyA aura jAla mehatA cittaur3a A gaye tathA mAladeva kI ora se kile kA kAma dekhane lge| kile meM mAladeva ke sainikoM ke atirikta praharI ke rUpa meM sAmAnya muslima sainikoM kI eka bar3I Tukar3I rahatI thii| jaba hamIra ke pahalA putra kSetrasiMha huA taba upayukta avasara mAnakara jAla mehatA ne eka yojanA bnaayii| jisake anusAra hamIra ko prAta:kAla kuladevI kI pUjA ke liye durga meM praveza hone denA thaa| yojanA ke anusAra hamIra apanI choTI sI astra-zastroM se susajjita senA lekara rAta ko hI kile ke dvAra para pahu~ca gayA aura jAla mehatA ne AdhI rAta ko hI durga kA dvAra kholakara hamIra va usakI senA ko kile meM praveza karA diyaa| hamIra ne rAtri meM hI cittaur3a kA durga jIta liyA aura prAtaHkAla usane apane mevAr3a ke rAjavaMza kA dhvaja durga para phaharAyA tathA cittaur3a kA khijrAbAda nAma radda kara punaH cittaur3a rakhA aura jAla mehatA ko apanA dIvAna niyukta kiyaa| yahI hamIra mevADa ke vartamAna rANA rAjavaMza kA prathama zAsaka thaa| isa prakAra rAjapUtoM ke hAtha se khoye hue cittaur3a ko punaH rAjapUtoM ko dilAne vAlA jAla mehatA sthAyI rUpa se mevAr3a meM hI basa gayA aura usake vaMzadharoM ko mevAr3a ke rANAoM ne aneka sAmarika evaM aitihAsika mahattva ke kiloM kA kiledAra evaM anya ucca garimAmaya prazAsanika padoM para rkhaa| jAla mehatA ke vaMzaja Aja bhI mevAr3a kI antima aitihAsika rAjadhAnI udayapura meM nivAsa karate haiN| isI vaMza ke vartamAna meM jIvita vayovRddha svatantratA senAnI mA0 zrI balavantasiMha mehatA ne mevAr3a prajA-maNDala kA prathama saMsthApaka-adhyakSa banakara mevAr3a meM aMgrejoM evaM sAmantoM kI gulAmI ke viruddha svatantratA kA aitihAsika saMgharSa kiyA aura kaI bAra jeloM kA kaThora jIvana jIyA / Apa gAMdhIjI ke bhI nikaTa samparka meM Aye tathA deza ko svatantratA milane para saMvidhAna nirmAtrI sabhA ke sadasya, rAjasthAna sarakAra ke mantrI evaM prathama loka sabhA ke vijayI saMsada sadasya rahe / karmAzAha-apane pitA rANA rAyamala kI taraha rANA sAMgA ne bhI mugaloM ke viruddha svatantratA saMgharSa karane vAle kaI kSatriya evaM anya jAtiyoM ke vIroM ko mevAr3a rAjya meM Amantrita karane kI nIti kA anusaraNa kiyA aura vaha alavara se bhAramala kAvar3iyA tathA karmAzAha ko AgrahapUrvaka cittaur3a lAyA tathA yuvA karmAzAha ko apanA dIvAna niyukta kiyaa| karmAzAha atyanta dhanADhya vyApArI thA tathA apanI sArI dhana-sampadA vaha cittaur3a le aayaa| kintu nirantara yuddhoM meM rata rahane se mevAr3a kI nirbala Arthika dazA vaha jAnatA thA tathA apane svAmI rANA sAMgA kI mugaloM ke | Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 karmayogI zrI kesarImalajI surANA abhinandana grantha : SaSTha khaNDa Adhipatya se bhArata ko svatantra karAne kI mahatvAkAMkSA se vaha paricita thaa| ata: vaha samajhatA thA ki mevAr3a meM nirantara bar3hAI jA rahI sainya saMkhyA aura bhArI yuddhoM ke vyaya meM dhana kI sadaiva atyadhika AvazyakatA rhegii| isalie karmAzAha ne dIvAna ke pada para kArya karate hue bhI apane nijI dhana kI pUMjI se cittaur3a meM apanA vyavasAya sthApita kiyA aura vaha na kevala deza meM apitu baMgAla kI khAr3I dvArA cIna taka apanA niryAta kA vyavasAya kara dhana ajita karatA / yahI kAraNa hai ki jaba rANA sAMgA ne gujarAta, mAlavA aura dillI ke nikaTa kSetra ke sUbedAroM se yuddha kara unheM parAjita kiyA taba aura mevAr3a ke rAjavaMza meM sabase vizAla senA rakhI taba bhI mevAr3a rAjya meM kabhI dhana kI kamI nahIM aayii| gujarAta ke zAsaka muhammada zAha ne jaba apane putra bahAdurazAha ko gujarAta se nikAla diyA taba bahAdurazAha rANA sAMgA ke Azraya meM cittaur3a AyA / sAMgA ne use apane putravat Azraya diyA / jaba bahAdurazAha ne apane pitA ke viruddha yuddha karane kI icchA jAhira kI taba karmAzAha ne bahAdurazAha ko eka lAkha rupaye kA sAmAna aura kharce ke liye eka lAkha rupaye nakada kI sahAyatA kI / bahAdurazAha jaba gujarAta kA zAsaka banA taba usane cittaur3a meM karmAzAha ko sandeza bhijavAyA ki vaha aba apane karja kA rupayA lauTAnA cAhatA hai aura karmAzAha ke kisI vacana ko pUrA kara unake upakAra kA badalA cukAnA cAhatA haiN|' karmAzAha ne uttara bhijavAyA ki- 'mere pAsa dhana kI kamI nahIM hai isalie maiM apanA diyA huA dhana vApasa nahIM lenA cAhatA huuN| maiMne use RNa mAnakara nahIM diyA apitu eka sAhasI vyakti ko usake nyAya ke saMgharSa meM sahayoga hetu diyaa| phira bhI maiM bahAdurazAha kI isa bhAvanA kI prazaMsA karatA hU~ aura do bacana lenA cAhatA hU~ / eka to yaha ki muslima zAsakoM ne pATaNa meM jitane jaina mandira tor3e haiM, unakA maiM jIrNoddhAra karavAnA cAhatA huuN| dUsarA yaha ki gujarAta rAjya meM Apake vaMzaja muslima zAsaka bhaviSya meM kabhI kisI mandira ko nahIM todd'eNge|' bahAdurazAha ne karmAzAha ke ye donoM vacana saharSa svIkAra kara liye| karmAzAha ne usa samaya karor3oM rupayA kharca kara pATaNa ke (1100) gyAraha sau jaina mandiroM kA jIrNoddhAra karavAyA aura bahAdurazAha ke vaMzaja gujarAta ke muslima zAsakoM ne phira kabhI kisI mandira ko nahIM tor3A / ye mandira Aja bhI vidyamAna haiM tathA jaina matAvalambiyoM kA pramukha tIrtha kendra haiM / inakI bhavyatA Aja bhI karmAzAha ke yuga ke utkRSTa zilpa se darzakoM kA mana moha letI hai| bhAramala kAvar3iyA-alavara nivAsI bhAramala kAvar3iyA atyanta dhanADhya vyApArI thA aura rANA sAMgA ke vizeSa Agraha se apanI sampUrNa. dhana-sampadA sahita cittaur3a Akara mevAr3a rAjya kI sevA meM samarpita huA thaa| sAMgA ne bhAramala ko sAmarika mahattva ke sarvAdhika mahattvapUrNa aitihAsika durga raNathambhora kA kiledAra niyukta kiyaa| sAMgA ne bhAramala ko raNathambhora ke nikaTa eka lAkha rupaye kI jAgIrI dI, apanA prathama zreNI kA sAmanta banAyA evaM apane mahala ke pAsa havelI banavAkara dekara use vizeSa rUpa se sammAnita kiyaa| apanI mRtyu ke pUrva sAMgA ne bhAramala ko apane do choTe putroM, vikramAditya evaM udaryAsaha kA abhibhAvaka bhI niyukta kiyaa| sAMgA kI mRtyu ke bAda unakI vidhavA rAnI karmAvatI ko yaha AzaMkA huI ki kahIM nayA rANA ratanasiMha usake donoM avayaska putroM ko maravA na de| isalie karmAvatI ne bAbara se sandhi karane kA vicAra kiyA aura apane sambandhI bijauliyA ke sAmanta azoka ko bAbara ke pAsa yaha sandhi-prastAva lekara bhejA ki-'yadi bAbara hameM raNathambhora ke barAbara 70 lAkha kI jAgIra de degA to hama raNathambhora kA kilA aura usakI itanI hI bar3I jAgIra bAbara ko de deNge|' bAbara ne isa apratyAzita sandhi-prastAva kA hRdaya se svAgata kiyA aura vaha raNathambhora ke badale zAhAbAda kI 7 lAkha kI jAgIra dene ko taiyAra ho gayA tathA usane azoka ko kahA ki-'yadi rAnI karmAvatI sandhi ke anusAra merI bAta ko mAnatI rahegI to maiM bhaviSya meM vikramAditya yA udayasiMha ko, jise rAnI cAhegI, cittaur3a kA rANA banA duuNgaa|' sAtha hI bAbara ne raNathambhora durga ko khAlI karavAkara apane adhikAra meM lene ke lie apane vizvasta sevaka hamUsI ke putra devA ko kucha senA raNathambhora ravAnA kara diyaa| Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina vIra 137 kiledAra bhAramala karmAvatI kI bAbara ke sAtha isa gupta saMdhi se anabhijJa thA / isakA rahasyodghATana taba huA jaba devA ne bhAramala ko kilA sauMpa dene kI bAta khii| bhAramala dina va dina kamajora hote mevAr3a rAjya ko dekha rahA thA / vaha isa sandhi ke pIche chipI bAbara kI maMzA bhI samajha rahA thA ki yadi mevAr3a rAjya ke sImA prAnta para sthita raNathambhora kA kilA eka bAra bAbara ke hAtha meM A gayA to yaha ubharate hue mugala sAmrAjya ke lie mevAr3a rAjya meM praveza kA sthAyI dvAra bana jAyegA / isaliye bhAramala ne devA ko dRr3hatApUrvaka inkAra karate hue kahA ki 'mujhe rANA sAMgA ne isa kile kA kiledAra banAyA hai aura vikramAditya evaM udayasiMha kA abhibhAvaka banAyA hai / ina sabaka surakSA kI jimmedArI mujha para hai| rAnI sandhi karane vAlI kauna hotI hai ?' devA ke lAkha prayatna karane para bhI bhAramala apane nizcaya para aDiga rahA / taba antata: devA ko khAlI hAtha vApasa lauTanA par3A / bAbara dvArA likhita apanI 'Atma-kathA' 'bAbaranAmA' meM rAnI karmAvatI ke sandhi prastAva kA bAbara ne ullekha kiyA / kintu isa sandhi ke bhaMga hone yA asaphala rahane ke sambandha meM bAbara va bAbaranAmA, donoM hI mauna haiN| cUMki isa sandhi meM bAbara kI asaphalatA hai tathA bhAramala kA dezabhaktipUrNa sAhasa hai / HIG ratanasiMha, vikramAditya va vanavIra ke alpa zAsanakAla meM uttarAdhikArI ke buddha rAjagharAne ke ApasI gRhakalaha meM jaba raNathambhora mevAr3a rAjya ke hAtha se nikala gayA taba usake sAtha bhAramala kI jAgIrI bhI jAtI rahI / ina tInoM alpakAlIna zAsakoM ke kAla meM bhAramala cittaur3a meM apane talahaTI vAle makAna meM Akara zAntipUrvaka rahane lagA / jaba mahArANA udayasiMha gaddI para baiThA tathA usake hAtha meM punaH cittaur3a kA durga AyA taba udayasiMha ne bhAramala kI dezabhakti, tyAga aura mahattvapUrNa sevAoM ko dekhate hue bhAramala ko punaH 1 lAkha kI jAgIrI kA sammAna, kile ke pAsa vAlI havelI meM nivAsa va prathama zreNI ke sAmanta pada se samAhata kiyA / bAbara kI mRtyu ke bAda usake uttarAdhikArI humAyU~ ko bhArata kI sImA se bAhara jAne ko vivaza kara dene vAle aphagAna vIra zerazAha ne cittaur3a durga ko jItane ke lie kUca kiyA aura usane apanI senA sahita cittaur3a ke pAsa par3Ava DAla diyaa| mevAr3a yuddha karane kI sthiti meM nahIM thA aura yadi yuddha hotA to na kevala mevAr3a kI hAra hotI. apitu mevAr3a kI bacI-khucI zakti bhI naSTa ho jAtI / aise gahare sakaTa meM bhAramala ne punaH mevAr3a kA uddhAra kiyA / bhAramala ne zerazAha ke sAmane cittaur3a durga kI cAbI rakhate hue kahA ki - "yadi Apa durga para adhikAra karanA cAhate haiM to saharSa kIjiye, isake liye kisI yuddha yA raktapAta kI jarUrata nahIM hai / hamArA Apase koI virodha nahIM hai / hamArA virodha to una turka logoM se hai, jo videzI haiM aura bhArata ko padadalita karanA cAhate haiM / Apa aura hama to bhAratIya haiM / kilA cAhe hamAre pAsa rahe yA Apake pAsa isase koI antara nahIM par3atA / " bhAramala ke tarka ko sunakara zerazAha itanA santuSTa huA ki usane prasannatA se durga kI cAbI vApasa bhAramala ko lauTA dI tathA mevAr3a se apanA maitrIbhAva mAnate hue vaha yahA~ se binA yuddha kiye lauTa gayA / sandarbha kA yadi thor3A sA antara svIkAra kara liyA jAye to yaha sikandara aura pauruSa se kama mahattvapUrNa aitihAsika prasaMga nahIM hai / 2 alavara meM apane nivAsa taka bhAramala tapAgaccha kA anuyAyI thaa| mevAr3a meM Ane para bhAramala ne lokAgaccha svIkAra kara liyA thA / tatkAlIna jaina sAdhu va loka kavi zrI hemacandra ratnasUri ne bhAmAzAha va tArAcanda ke kRtitvavyaktitva para 'bhAmaha bAvanI' kI racanA kI hai| jisameM bhAramala ko dharatI ke indra ke samAna vaibhavazAlI va vRSabha ke samAna vizAla dehayaSTi kA baliSTha va dhairyavAn puruSa batalAyA gayA hai| bhAmAzAha kAvar3iyA - bhAmAzAha kAvar3iyA vIra bhAramala kAvar3iyA kA putra thaa| bhAmAzAha kA janma 1547 I0 meM huA / yadyapi Ayu meM bhAmAzAha pratApa se 7 varSa choTe the tathApi bAlyakAla se hI pratApa ke nikaTa samparka meM rahate the tathA apane pitA udayasiMha ke zAsana kAla meM pratApa apanA adhikAMza samaya citaur3a durga para rahakara bhAramala kAvar3iyA ke kile kI talahaTI vAle makAna meM bhAmAzAha ke sAtha bitAte the aura bhAmAzAha AkheTa, zastra saMcAlana Adi kheloM meM pratApa ke sAtha hI abhyAsa karate the / . Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 -0 *O .0 -138 karmayogI zrI kesarImalajI surANA abhinandana grantha : SaSTha khaNDa akabara ke pahale AkramaNa ke samaya bhAmAzAha apane avayaska bhAI tArAcanda sahita pratApa ke sAtha cittaur3a se udayapura A gaye / yuddha meM bhAramala ke vIra gati prApta karane se bhAmAzAha pratApa ke sAtha sthAyI rUpa se raha gaye / pratApa ne apane pitA dvArA ghoSita mevAr3a rAjya ke uttarAdhikArI jagamAla ko sattAcyuta kara mevAr3a kI rAjya gaddA prApta kI taba unhoMne 1 varSa bAda rAmAsahasANI ke bajAya bhAmAzAha ko apane dIvAna ke pada para pratiSThita kiyA / mevAr3a meM zItalA saptamI para dIvAna dvArA rANA ko bhoja dene kI paramparA thI / bhAmAzAha ne isa avasara para pratApa ko prathama bhoja udayapura kI motImagarI para dekara Amantrita saradAroM ko done bharakara motI bheMTa kiye / jisase isa pahAr3I kA nAma motImagarI pdd'aa| phatahasAgara jhIla ke kinAre sthita isa motImagarI para pratApa kA rASTrIya smAraka banAyA gayA hai| pratApa ke gaddI para baiThane ke tIna varSa pazcAt 1576 I0 meM itihAsaprasiddha haldIghATI ke yuddha meM bhAmAzAha ne pratApa kI senA ke harAvala ke dAhine bhAga kA netRtva kiyaa| bhAmAzAha ke sAtha usake bhAI tArAcanda ne bhI isa yuddha meM bhAga liyA aura yuddha Arambha hote hI donoM bhAiyoM ne yojanAbaddha DhaMga se itanI tejI se mugala senA kI bAMyI harAvala para AkramaNa kiyA ki mugaloM kA yuddhavyUha dhyasta ho gayA aura na kevala mugaloM kI bAMyI harAvala ke pA~va ukhar3a gaye balki ve apane prANoM kI rakSA meM apanI dAyI harAvala kI ora tejI se bher3oM ke jhuNDa kI taraha bhAga khar3e hue| yuddha meM nizcita dikhAI de rahI apanI vijaya ke utsAha meM apanA ghor3A mugala senA ke madhya bhAga meM bar3hAkara jaba pratApa cAroM ora se mugala senA se ghira gaye taba sAdar3I ke jhAlA mAna dvArA mugaloM ko bhramita kiyA gayA evaM pratApa ke mukhya senApati hakIma va sUra ne apane prANoM ko havelI para lekara pratApa ko zatruoM ke cakravyUha se surakSita khA~ nikAla liyA aura unake ghor3e kI lagAma bhAmAzAha ke hAtha meM de dI / bhAmAzAha ghAyala pratApa ko kAler3A le gayA jahA~ yuddha se pUrva mevAr3a kI senA ne apanA par3Ava DAlA thA / haldIghATI ke yuddha ke bAda pratApa ke samaya ke anya do dIvera evaM cAvaNDa ke itihAsaprasiddha yuddhoM meM yuvarAja amarasiMha ke sAtha bhAmAzAha ne senA kA netRtva kiyA aura vIratApUrvaka yuddha-kauzala se donoM yuddhoM meM vijayazrI prApta kii| pratApa ke rAjya meM do bAra bhISaNa durbhikSa par3ane para bhAmAzAha ne mAlavA ko lUTA aura akAla va sukhAgrasta logoM ko anAja evaM dhana dekara janatA kI rakSA kI tathA rAjakoSa ko samRddha kiyA / pratApa kI durghaTanAgrasta mRtyu ke pazcAt bhAmAzAha ne gujarAja meM lUTapATa kara mevAr3a ke rAjakoSa kI dhanAbhAva se rakSA kI aura amarasiMha ko rAjya saMcAlana meM apane anubhava meM sadaiva mArgadarzana diyA / bhAmAzAha ne apanA sarvastra mevAr3a ke rAjavaMza ko samarpita kara diyA thA aura ve pratApa kI uttarAdhikArI mahArANA amarasiMha ko bhI mevAr3a rAjya ke dIvAna ke rUpa meM sarvasamarpita sahayoga dete rahe / mRtyu ke bAda unake amarasiMha ne apanI naI rAjadhAnI udayapura meM rAjavaMza ke parijanoM ke liye apane dvArA AyaDa ke pAsa jo dAhasthala 'mahAsatyA' banavAyA bhAmAzAha kI mRtyu para usake bAhara bhAmAzAha kA dAha saMskAra kara unakI smRti meM eka chatarI banavAyI aura amarasiha ne svayaM kI mRtyu para bhAmAzAha kI chatarI ke pAsa hI apanA dAha saMskAra karane evaM chatarI banavAne kA Adeza dekara bhAmAzAha ko apanI zraddhAMjali arpita kii| Aja bhI rAjaparivAra ke dAha sthala ke bAhara dhvaMsAvazeSa ye donoM jIrNazIrNa chatariyAM mahArANA amarasiMha evaM bhAmAzAha kI yAda dilAtI haiN| bhAmAzAha kA nidhana kA pratApa kI mRtyu ke tIna varSa bAda 1600 I0 meM huA / tArAcanda- - tArAcanda bhAramala kAvar3iyA kA dvitIya putra evaM bhAmAzAha kA choTA bhAI thaa| yaha bhI apane . Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina vIra 136. . ....................... pitA aura bar3e bhAI ke samAna adbhuta guNoM aura vIratA se bharA rAjapuruSa thaa| haldIghATI ke yuddha meM tArAcanda ne mevAr3a kI senA ke harAvala ke dAhine bhAga meM apane bhAI bhAmAzAha ke sAtha netRtva va yuddha kiyA thaa| pratApa ne apane antima samaya meM jaba sArA dhyAna naI rAjadhAnI udayapura meM kendrita kara diyA taba kumbhalagar3ha va desurI ke pichale bhAga meM mAravAr3a ke rAThaur3a nirantara utpAta macAte the| isa sthiti para niyantraNa ke liye pratApa ne tArAcanda ko niyukta kiyA aura tArAcanda ne apane yuddha-kauzala evaM kUTanIti se usa sAre kSetra ko rAThaur3oM se mukta kara use mevAr3a rAjya kA abhinna aMga banA diyaa| tArAcanda kI saphalatA para pratApa ne tArAcanda ko isI gor3avAr3a kSetra kA prazAsaka niyukta kara diyaa| tArAcanda eka svatantra prakRti kA vIra puruSa thA aura goDavAr3a meM eka svatantra zAsaka kI taraha janatA meM lokapriyatA se rAjya calAtA thA / tArAcanda ne sAhitya, saMgIta aura lalitakalAoM ke vikAsa aura unnayana ke liye sAhityakAroM ko pUrNa Azraya evaM saMrakSaNa diyA / usane janatA meM vIra bhAvanA kA saMcAra karane ke liye jaina sAdhu loka kavi hemacandra ratnasUri se 'gorA bAdala padmaNi caUpaI' kathA kI racanA karavAkara use gA~va-gA~va meM pracArita krvaayaa| isa jaina kavi ne 'bhAmaha bAvanI' kI racanA kI jisake 52 chandoM meM bhAramala, bhAmAzAha va tArAcanda ke kRtitva-vyaktitva kA kAvyAtmaka paricaya milatA hai| isI bAvanI kI paramparA meM Age calakara rItikAla ke pramukha vIra rasa ke kavi bhUSaNa ne apane AzrayadAtA zivAjI para 'zivA bAvanI' kI racanA kii| alavara se mevAr3a meM Ane ke bAda bhAramala tapAgaccha ke bajAya lokAgaccha kA anuyAyI bana gayA thaa| isaliye bhAmAzAha ne apane dIvAna pada ke kAryakAla meM aura tArAcanda ne apane goDavAr3a ke prazAsaka pada ke kAryakAla meM jaina dharma ke loka pracAra-prasAra meM bharapUra yogadAna diyaa| donoM bhAiyoM ke prayatna se mevAr3a meM aneka naye jaina grAmoM kI sthApanA huI jinameM 'bhiMgarakapura' ullekhanIya hai, jo vartamAna meM bhINDara hai| bhAramala, bhAmAzAha evaM tArAcanda kI sevAoM ke dekhate hue mevAr3a ke rAjavaMza ne isa kula ke uttarAdhikArI ko mevAr3a rAjya ke dIvAna pada para pratiSThita karane kA sthAyI kulAdhikAra pradAna kiyA aura tadanusAra jIvAzAha va rUpAzAha Adi bhAmAzAha ke putra-pautra mevAr3a rAjya ke dIvAna rhe| mevAr3a ke mahArANAoM ne bhAmAzAha ke vaMza kI sAmAjika pratiSThA ke liye samasta jaina kuloM ke bhoja, utsava, parva Adi meM bhAmAzAha ke vaMzaja kA prathama abhiSeka-tilaka, prathama sammAna evaM prathama bhojana kA vizeSAdhikAra diyA tathA anya prabhAvazAlI osavAla kuloM dvArA isa paramparA para Apatti kiye jAne para mahArANA sajjanasiMha evaM mahArANA phatahasiMha ne bhI bhAmAzAha ne vaMzajoM kI isa pratiSThA ko yathAvat rakhane ke puna: Adeza diye| ___ bhAramala, bhAmAzAha evaM tArAcanda Adi kI sevAoM ke kAraNa hI mevAr3a rAjya meM jaina dharma ko rAjadharma ke samAna prazraya va sammAna prApta huaa| Aja samUcA mevAr3a prAnta prasiddha jaina mandiroM, jaina AcAryoM evaM jaina upAzrayoM kA saMgama kendra haiM tathA prAyaH sabhI jaina mahAmAtyoM ke kAraNa mevAr3a meM jaina dharma kA kAphI vikAsa evaM prasAra huaa| raMgojI boliyA--raMgojI boliyA bhI eka aisA anUThA rAjapuruSa hai jisakI kUTanItika saphalatAoM ne eka hajAra varSa se saMgharSa kara rahe mugala va mevAr3a ke rAjavaMzoM ko paraspara maitrI bhAva ke sUtra meM bA~dha diyA / yuvarAja karNasiMha aura zAhajAde salIma ke bIca udayapura ke jalamahala 'jaganivAsa' meM jo sandhi huI, usakA sUtrapAta raMgojI boliyA ne hI kiyA thaa| yaha do rAjavaMzoM ke bIca svAbhimAnapUrvaka samAna sammAna kI sandhi thI jisameM karNasiMha aura salIma ne paraspara pagar3I badalakara ApasI bhAIcArA sthApita kiyA thA aura isa sandhi kI sAkSI ke rUpa meM zahajAde salIma ne eka kapar3e para apanI pUrI hathelI kA kesara kA paMjA aMkita kiyA thaa| salIma kI yaha aitihAsika pagar3I Aja bhI rAjamahala ke saMgrahAlaya meM surakSita hai| mahArANA amarasiMha ne isa sandhi kI saphalatA se prasanna hokara raMgojI boliyA ko cAra gA~va, hAthI kA hodA Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N .0 7. 0. 14. karmayogI zrI kesarImalajI surANA abhinandana grantha : SaSTha khaNDa va dIvAna kA pada pradAna kara apane prathama zreNI ke sAmantoM meM vibhUSita kiyaa| raMgojI boliyA ne hI mahArANA amarasiMha ke rAjadUta ke rUpa meM dillI daravAra meM upasthita hokara sahajAde salIma ke bAdazAha jahAMgIra banane para mevAr3a kI badhAI dI aura bAdazAha jahA~gIra se mahArANA amarasiMha evaM mevAr3a kI nayI rAjadhAnI udayapura ke nirmANa ke liye hIre-javAharAtoM kI amUlya bheMTa svIkAra kii| yadyapi raMgojI boliyA mevAr3a rAjya ke pramukha rAjanayika ke rUpa meM dillI darabAra kI gatividhiyoM meM mevAr3a rAjya kA pratinidhitva karatA thA tathApi mevAr3a rAjya ke dIvAna ke rUpa meM bhI usane prathama bAra mevAr3a ke gA~voM kA sImAMkana evaM sAmantoM kI sImAe~ nizcita kara mevAr3a rAjya ko sudRDhatA pradAna karane ke ullekhanIya kArya kiye / dillI darabAra meM raMgojI boliyA kI saphala rAjanayika bhUmikA se prasanna hokara jahA~gIra ne raMgojI voliyA ko 152 bIghA jamIna dekara sammAnita kiyaa| siMghavI dayAladAsa siMdhI dayAladAsa mevAr3a ke rAjapurohita kI nijI sevA meM vA dayAladAsa kA vivAha udayapura ke pAsa devAlI gA~va meM huA thaa| usane apane svAmI rAjapurohita se apanI patnI kA gautA lAne ke liye avakAza kI mAMga kI evaM surakSA ke liye kisI zAstra kI mAMga kii| rAjapurohita ne use apanI nijI kaTArI dekara avakAza kI svIkRti de dI / -- dayAladAsa sakuzala apanI sasurAla devAlI gA~va pahu~ca gayA aura vahA~ usakA acchA svAgata-satkAra kiyA gayA / bhojana ke uparAnta vizrAma ke samaya usake mana meM patA nahIM kyA vicAra AyA ki usane rAjapurohita kI kaTAroM kA gupta khaNDa kholakara dekhA / usameM use eka kAgaja milaa| usa kAgaja ko par3hate hI cauMka gayA aura patnI kA gaunA chor3a sIdhA hI rAjadarabAra meM mahArANA rAjasiMha kI sevA meM upasthita huA aura unheM vaha kAgaja de diyA / mahArANA ne tatkAla rAjapurohita aura apanI choTI rAnI ko bandI banavA liyA / ukta kAgaja meM eka aise SaDyantra kI rUparekhA thI jisake anusAra choTI rAnI ke putra ko rAjagaddI para biThAne ke liye rAjapurohita evaM choTI rAnI ne mahArANA rAjasiMha kI hatyA karanA sunizcita kiyA thaa| mahArANA ne dayAladAsa ko tatkAla apanI nijI sevA meM rakha liyA / kucha hI samaya meM mahArANA ke prati apanI vizvasanIyatA aura yogyatA se nirantara pada vRddhi prApta karate hue dayAladAsa mevAr3a rAjya kA dIvAna bana gayA / bAdazAha auraMgajeba ne jaba mahArANA rAjasiMha ke viruddha mevAr3a rAjya para AkramaNa kiyA taba mugala senA ne logoM ko katla kara, lUTa-pATa kara aura mandiroM ko tor3akara mevAr3a ko gambhIra mAnavIya, sAmAjika, Arthika va dhArmika kSati pahu~cAI isI samaya kahate haiM eka mugala Tukar3I ke hAtha meM siMghavI dayAladAsa kI eka mAtra vahina par3a gayI aura vaha mugala Tukar3I mevAr3a ke dIvAna kI bahina kA apaharaNa kara le gayI / dayAladAsa para apanI bahina ke apaharaNa kA bahuta prabhAva pdd'aa| krodha evaM kSobha meM usane apanI mAtA, patnI, putrI Adi kula kI sabhI striyoM ko mauta ke ghATa utAra diyA aura auraMgajeba ke AkramaNa kA badalA lene ke liye usane apanI senA ke sAtha mAlavA kI ora kUca kiyaa| mAlavA para bhISaNa AkramaNa kara usane asaMkhya mugaloM mauta ke ghATa utAra diyA / mugala thAnoM ko tahasa-nahasa kara usake sthAna para mevAr3a ke thAne sthApita kara diye / bastiyoM meM Aga lagA dI aura sampanna mugaloM kA sArA dhana va AbhUSaNa lUTa liye| mAlavA se lauTate samaya bhI vaha apane mevAr3a rAjya kI sImA taka rAste bhara mugaloM ke viruddha aisI hI kaThora kAryavAhI karatA rahA / mugala isa lUTa ke atula dhana va alaMkAroM ko usane apane pAsa nahIM rkhaa| auraMgajeba ke AkramaNa se jo hindU prajA kSatigrasta huI thI, use khule mana se usane vaha dhana bA~TA aura nirdhana logoM ko bhI khulakara dAna diyaa| zeSa jo dhana bacA vaha bhI itanA adhika thA ki U~ToM para lAdakara dayAladAsa ne mahArANA rAjasiMha ko bheMTa kiyA / mAlavA para AkramaNa ke bAda auraMgajeba ne cittaur3a meM mugala senA bar3hA dii| mahArANA rAjasiMha kI mRtyu ke . Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina bIra 141 .. .............................................................. ... . . . bAda jaba mahArANA jayasiMha gaddI para baiThA taba cittaur3a se mugaloM kI zakti ko naSTa karane ke lie siMdhavI dayAladAsa ne zahajAdA Ajama aura senApati dilAvara khA~ kI senA para bhISaNa AkramaNa kiyaa| yadyapi isa yuddha meM dayAladAsa ko tAtkAlika saphalatA nahIM milI kintu isa yuddha ke pazcAt cittaur3a meM mugala zakti ke pA~va phira kabhI nahIM jama pAye aura antata: cittaur3a, mevAr3a rAjya kI gauravazAlI prAcIna aitihAsika rAjadhAnI ke rUpa meM mevAr3a rAjya kA abhinna aMga bana gyaa| apane jIvana ke sAre utkarSa evaM uddezyoM kI pUrti va prApti ke bAda siMghavI dayAladAsa ne svecchA se apane ko rAjakAja se mukta kara diyA aura dharma kI zaraNa meM apane parAjIvana kA uddhAra karane meM laga gaye / dayAladAsa ke pAsa jo kucha dhana-sampatti thI vaha unhoMne apane pAsa nahIM rakhI aura usase apane svAmI mahArANA rAjasiMha kI smRti meM kAMkarolI ke pAsa rAjasaMda nAmaka vizAla jhIla kA nirmANa kiyA aura jhIla ke pAsa hI pahAr3I para eka vizAla jaina mandira kA nirmANa krvaayaa| rAjasaMda jhIla Aja bhI Asa-pAsa ke pacAsoM gAMvoM ke sicAI evaM peyajala kA mukhya srota hai aura yaha jaina mandira apane vIra nirmAtA dayAladAsa ke nAma se prasiddha hokara usakI smRti ko akSuNNa banAye hue hai| mehatA agaracanda-mehatA agaracanda jisa samaya mevAr3a rAjya kI sevA meM ubhara kara AyA vaha samaya mevAr3a rAjya kA saMkramaNa kAla thaa| eka ora mevAr3a kA rAjaparivAra gRhakalaha ke saMgharSa meM ulajhA huA thA to dUsarI ora mevAr3a para marAThoM kA dabAva nirantara bar3hatA jA rahA thaa| mahArANA arisiMha dvitIya ne mehatA agaracanda ko mAMDalagar3ha jaise mevAr3a ke sandhisthala ke sAmarika durga kA kiledAra evaM rAjya kArya kA prazAsaka niyukta kiyA / isake pazcAt mahArANA ne mehatA agaracanda ko apanA nijI salAhakAra aura phira mevAr3a rAjya kA dIvAna niyukta kiyaa| jaba mAdhavarAva sindhiyA ne ujjaina ko gherA tabhI mehatA agaracanda ne mahArANA arisiMha ko marAThoM se vahIM yuddha karane ke liye taiyAra kara liyA aura svayaM yuddha meM bar3ha-car3hakara bhAga liyA aura vIratA kA jauhara dikhaayaa| isa yuddha meM agaracanda kAphI ghAyala ho gayA / mAdhavarAva ne agaracanda ko kaida kara liyA para vaha mANDalagar3ha ke prazAsanika kAla meM apane mitra rahe rUpAhelI ke sAmanta ThAkura zivasiMha dvArA bheje gaye bAvariyoM kI sahAyatA se mAdhavarAva kI A~khoM meM dhUla jhoMkakara, marAThoM kI jela se mukta hokara vApasa sakuzala mevAr3a A gayA / isakI pratikriyA meM jaba mAdhavarAva sindhiyA ne apanI marAThI senA me udayapura ko gherane kA prayAsa kiyA taba bhI mehatA agaracanda ne mahArANA ke sAtha yuddha meM bhAga liyaa| isake pazcAt marAThoM ne jaba Topala maMgarI va gaMgarAra ko gherA taba bhI mehatA agaracanda ne mahArANA ke sAtha yuddhoM meM bhAga lekara marAThoM ko muMhator3a javAba diyaa| isake bAda jaba ambAjI iMgaliyA ke senApati gaNezapanta ne mevAr3a para hamale kiye taba una sabhI yuddhoM meM mehatA agaracanda ne vIratApUrvaka bhAga lekara marAThoM ke viruddha apanI kaThora kAryavAhI jArI rhii|| mehatA agaracanda ko mahArANA arisiMha dvitIya ne hI nahIM apitu usake uttarAdhikAriyoM mahArANA hamIrasiMha dvitIya evaM mahArANA bhImasiMha ne bhI dIvAna pada para pratiSThita rakhA aura samaya-samaya para usakI yogyatA, kAryakuzalatA, dUradarzitA, rAjanIti aura kUTanIti tathA ina sabase bar3hakara usake sainika guNoM ke lie puraskRta-abhinandita kara use kaI rukke pradAna kiye| mehatA mAladAsa--mehatA agaracanda kI hI taraha usakA uttarAdhikArI mevAr3a kA dIvAna somacanda gA~dhI bhI kaThora kAryavAhI dvArA mevAr3a ko marAThoM ke AtaMka se mukta karane kA pakSadhara thaa| durbhAgya se mahArANA bhImasiMha eka nitAnta sarala, sIdhA aura bholA mahArANA thA aura hindU zaktiyoM kI ApasI lar3AI-jhagar3e se apane Apako kamajora karane kI durabhisandhi ko vaha acchI nahIM mAtatA thaa| marAThoM ne bhImasiMha ke isa svabhAva kA lAbha uThAne ke lie mevAr3a para apanA dabAva aura bar3hA diyA thaa| aise samaya dIvAna somacanda gA~dhI ko eka aise vIra sAthI kI AvazyakatA thI jo apane sAhasa aura zaurya se mevAr3a ko marAThoM ke AtaMka se bhayamukta kara sake / isa samaya Dyor3hI vAle mehatA vaMza ke vIra yoddhA mehatA mAladAsa ne isa kArya ke lie svayaM ko svecchA se prastuta kiyaa| Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 karmayogI zrI kesarImalajI surANA abhinandana grantha : SaSTha khaNDa ....................................................................... __ mehatA mAladAsa ne apane netRtva meM mevAr3a kI senA ko lekara marAThoM kA AtaMka aura dabAva samApta karane ke lie udayapura se prasthAna kiyaa| isa senA ne apane vIra senApati mAladAsa ke raNa-kauzala se marAThoM ke sabhI mukhya ThikAnoM-nimbAher3A, nikumbha aura jIraNa ko jIta liyaa| usake pazcAt ye senA tatkAlIna mevAr3a aura mAlavA ke sImA sandhi-sthala para sthita marAThoM ke mukhya kendra jAvada ko jItane ke liye Age bddh'ii| jAvada meM marAThoM ke pratinidhi nAnA sadAzivarAva ne mehatA mAladAsa kI senA kA pratirodha karane kA asaphala prayAsa kiyA aura zIghra ho apanI parAjaya anubhava kara kucha zartoM ke sAtha vaha jAvada ko chor3akara calA gyaa| holkara rAjamAtA zrImatI ahilyAbAI ko jaba mevAr3a ke dIvAna somacanda gA~dhI aura vIra senApati mehatA mAladAsa kI mevAr3a se marAThoM kA AtaMka aura dabAva samApta kara dene kI saMyukta maMzA kA patA lagA aura mAladAsa dvArA mevAr3a se uThAye jA rahe marAThoM ke mukhya thAnoM kI jAnakArI milI taba usane turanta tulAjI sindhiyA aura zrIbhAI ke netRtva meM astra-zastroM se susajjita cune hue yoddhAoM kI marAThA senA jAvada kI ora ravAnA kara dii| saMyoga ke jAvada chor3akara jA rahA nAnA sadAziva bhI apane sainikoM sahita isa senA se mila gyaa| mehatA mAladAsa ne bar3e sAhasa se isa marAThA senA kA sAmanA karane kA nizcaya kiyaa| mAladAsa ke sAtha sAdar3I kA sultAnasiMha, delavAr3e kA kalyANasiha, kAnor3a kA jAlimasiMha aura sanavAr3a kA bAbA daulatasiMha Adi mevAr3a ke kSatriya sAmanta yoddhAoM ne vi0 saM0 1844 meM haDakyAkhAla gA~va ke pAsa hue isa bhISaNa yuddha meM bhAga liyA jisameM mevAr3a ke isa bIra senApati mehatA mAladAsa ne vIratApUrvaka yuddha karate hue vIragati prApta kii| ina pramukha jaina vIroM ke atirikta yuvA itihAsakAra DaoN0 deva koThArI ne itihAsa ke jJAta srotoM evaM apanI maulika zodha se mevAr3a ke svatantratA saMgharSa, kaThina prazAsana aura Atma balidAna meM apanA sarvasva samarpita karane vAle katipaya pramukha jaina vIroM evaM prazAsakoM kA sUcIbaddha ullekha kiyA hai, jinhoMne amAtya ke pada para prazAsaka rUpa meM, samarAMgaNa meM yoddhA ke rUpa meM aura kiledAra va phaujabakSI ke pada para mevAr3a kI svatantratA ke praharI ke rUpa meM apanI aitihAsika sevAe~ dI haiN| unakA saMkSipta ullekha isa prakAra hai pradhAna evaM dIvAna (1) navalakhA rAmadeva-mahArANA kSetrasiMha (vi0 saM0 1421 se 1436) evaM mahArANA lakSasiMha (vi0 saM0 1436 se 1454) ke zAsanakAla meM mevAr3a rAjya kA pradhAna rhaa| (2) navalakhA sahaNapAla-mahArANA mokala (vi0 saM0 1454 se 1460) tathA mahArANA kumbhA (vi0 saM0 1460 se 1525) ke zAsanakAla meM mevAr3a rAjya pradhAna rahA / (3) tolAzAha-mahArANA sAMgA (vi0 saM0 1566 se 1584) ke samaya mevAr3a rAjya kA pradhAna rahA / (4) boliyA nihAlacaMda-mahArANA udayasiMha (vi0 saM0 1610 se 1628) ke samaya mevAr3a rAjya kA pradhAna rhaa| (5) kAvar3iyA akSayarAja-mahArANA karNasiMha ke samaya mevAr3a rAjya kA pradhAna rhaa| (6) zAha devakaraNa-mahArANA jagatasiMha dvitIya (vi0 saM0 1760 se 1808) ke samaya mevAr3a rAjya kA pradhAna rhaa| (7) motIrAma boliyA-kucha samaya taka mahArANA arisiMha (vi0 saM0 1817-26) kA pradhAna rhaa| (8) ekaliMgadAsa boliyA-mahArANA arisiMha ke samaya alpAyu meM hI pradhAna rahA / (8) satIdAsa evaM zivadAsa gAMdhI- somacanda gAMdhI ko mRtyu ke bAda donoM mahArANA bhImasiMha ke samaya rAjya ke pradhAna rhe| Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevAr3a ke jaina vIra 143 (10) mehatA bandhu-mehatA agaracanda ke pautra mehatA devIcanda ko mahArANA bhImasiMha ne pradhAna bnaayaa| mehatA rAmasiMha ko aMgreja sarakAra kI salAha para mahArANA bhImasiMha ne pradhAna niyukta kiyaa| mehatA zerasiMha ko pahale mahArANA bhImasiMha ne evaM bAda meM mahArANA svarUpasiMha ne pradhAna niyukta kiyaa| zerasiMha ke bAda mahArANA svarUpasiMha ne mehatA gokulacanda ko pradhAna niyukta kiyaa| mahArANA svarUpasiMha dvArA koThArI kesarIsiMha ko pradhAna niyukta karane ke bAda mahArANA zambhUsiMha ke samaya mehatA pannAlAla pradhAna niyukta kiyA gayA aura koThArI balavantasiMha dvArA tyAgapatra dene ke bAda mahArANA phatahasiMha ne mehatA bhopAlasiMha ko pradhAna niyukta kiyA tathA antima mahArANA bhUpAlasiMha ke samaya mehatA phatahalAla mevAr3a rAjya kA pradhAna rahA / kiledAra evaM phauja bakSo mehatA jAlasI dvArA mevAr3a rAjya para mahArANA vaMza kI pratiSThA karane ke bAda isI vaMza kA mehatA cIlasI mahArANA sAMgA, banavIra va mahArANA udayasiMha ke samaya mevAr3a kI itihAsaprasiddha rAjadhAnI cittaur3agar3ha kA kiledAra evaM phaujabakSI rahA tathA mehatA mAladAsa mahArANA bhImasiMha ke samaya tathA bAda meM mehatA zrInAthajI mevAr3a ke pramukha sAmarika kiloM ke kiledAra va phaujabakSI rhe| isake atirikta boliyA rudrabhAna va saradArasiMha bhI kiledAra va phaujabakSI rhe| ___ isa prakAra hama dekhate haiM ki rAkla rAjavaMza ke antima zAsaka ratnasiMha ke samaya se rANAvaMza ke prathama zAsaka hamIra se lekara antima zAsaka mahArANA bhUpAla taka mevAr3a ke vIra zAsakoM ne vizva ke itihAsa meM apanA jo gauravazAlI sthAna banAyA, usameM jaina vIroM, AmAtyoM va prazAsakoM kA bhI samAMtara yogadAna rahA / ina jaina vIroM ne apane aitihAsika kRtitva-vyaktitva se na kevala rAjamukhApekSI aitihAsika paramparA meM jananAyakoM kI bhUmikA kA hI sUtrapAta kiyA hai apitu isa satya tathya kI bhI pratiSThA kI hai ki binA jananAyakoM ke yogadAna ke kisI kSetra kA itihAsa aura usake aitihAsika zAsaka mAtra apane balabUte para hI gaurava-mahimA kA arjana nahIM kara sakate apitu isake pIche aneka jana-pratinidhiyoM kA tyAga aura balidAna bhI saMlagna rahatA hai| ina jananAyaka jaina vIroM ne apane sAhasa, balidAna, tyAga aura prazAsana se na kevala rAjanaitika stara para hI apane sevA padoM kA pratinidhitva kiyA apitu ye sAmAjika, Arthika aura dhArmika kSetroM ke bhI agragaNya netA the aura inhoMne apane kAryakAla meM mevAr3a kI garvIlI sAmAjikatA, svatantratA saMvarSonmukha Athika dazA aura sahiSNutA pradhAna dhArmika sthitiyoM kA nirmANa kiyA jisase mevAr3a vibhinna dharmoM va saMskRtiyoM ke dharma, artha, kAma, mokSa kA kendra-sthala banakara bhAratIya itihAsa meM vizeSarUpa se gauravAnvita huaa| 0000