Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA satrahavAM pravacana 311
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhamma-sUtra dhammo maMgalamukkiTheM, ahiMsA saMjamo tvo| devA vi taM namaMsanti, jassa dhamme sayA mnno|| dharma sarvazreSTha maMgala hai| (kauna sA dharma?) ahiMsA, saMyama aura taparUpa dharma / jisa manuSya kA mana ukta dharma meM sadA saMlagna rahatA hai, use devatA bhI namaskAra karate haiN| 312
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyArahavAM tapa yA pAMcavAM aMtara-tapa hai dhyaan| jo dasa tapoM se gujarate haiM unheM to dhyAna ko samajhanA kaThina nahIM hotaa| lekina jo kevala dasa tapoM ko samajha se samajhate haiM, unheM dhyAna ko samajhanA bahuta kaThina hotA hai| phira bhI kucha saMketa dhyAna ke saMbaMdha meM samajhe jA sakate haiN| dhyAna ko to karake hI samajhA jA sakatA hai, izAre kucha bAhara se dhyAna ke saMbaMdha meM samajhe jA sakate haiN| dhyAna prema jaisA hai--jo karatA hai, vahI jAnatA hai; yA tairane jaisA hai--jo tairatA hai, vahI jAnatA hai| __ tairane ke saMbaMdha meM kucha bAteM kahI jA sakatI haiM, aura prema ke saMbaMdha meM bahuta bAteM kahI jA sakatI haiN| phira bhI prema ke saMbaMdha meM kitanA bhI samajha liyA jAe to bhI prema samajha meM nahIM aataa| kyoMki prema eka svAda hai, eka anubhava hai, eka astitvagata pratIti hai| tairanA bhI eka ekjisTeMziyala, eka sattAgata pratIti hai| Apa dUsare vyakti ko tairate hue dekhakara bhI nahIM jAna sakate ki vaha kaisA anubhava karatA hai| Apa dUsare vyakti ko prema meM DUbA huA dekhakara bhI nahIM jAna sakate ki use prema kina-kina yAtrAoM para le jAtA hai| dhyAna meM khar3e mahAvIra ko dekhakara bhI nahIM jAna sakate ki dhyAna kyA hai| dhyAna ke saMbaMdha meM mahAvIra svayaM bhI kucha kaheM to bhI nahIM samajhA pAte ThIka se ki dhyAna kyA hai? kaThinAI aura bhI bar3ha jAtI hai, prema se bhI jyAdA, ki cAhe kitanA hI kama jAnate hoM lekina prema kA koI na koI svAda hama sabako hai| galata hI sahI, galata prema kA hI sahI, to bhI prema kA svAda hai| galata dhyAna kA bhI hameM koI svAda nahIM hai, ThIka dhyAna kI bAta to bahuta dUra hai| galata dhyAna kA bhI hameM koI svAda nahIM hai jisake AdhAra para samajhAyA jA sake ki ThIka kyA hai| galata dhyAna meM bhI hama apane ko roka lete haiN| mahAvIra ne do taraha ke galata dhyAna bhI kahe haiN| mahAvIra ne kahA hai ki jo vyakti tIvra krodha meM A jAtA hai vaha eka taraha ke galata dhyAna meM A jAtA hai| agara Apa kabhI tIvra krodha meM Ae haiM to eka prakAra ke galata dhyAna meM Apane praveza kiyA hai| lekina hama tIvra krodha meM bhI kabhI nahIM aate| hama kunakune jIte haiM, lyUkavArma; kabhI hama ubalatI hAlata meM nahIM aate| agara Apa gahare krodha meM A jAeM, itane gahare krodha meM A jAeM ki krodha hI zeSa raha jAe, krodha hI ekAgra ho jAe, jIvana kI sArI UrjA krodha ke biMdu para hI daur3ane lge| sArI kiraNeM jIvana kI zakti kI krodha para hI Thahara jAeM, to Apako galata dhyAna kA anubhava hogaa| __mahAvIra ne kahA hai ki agara koI galata dhyAna meM bhI utare to use ThIka dhyAna meM lAnA AsAna hai| isalie akasara aisA huA hai ki parama krodhI kSaNa bhara meM parama kSamA kI mUrti bana ge| lekina dhIme-dhIme jalate hae jo krodhI haiM unheM galata dhyAna kA bhI koI patA nahIM hai| agara rAga pUrI taraha ho, vAsanA pUrI taraha ho, paizana pUrI taraha ho jaisA ki koI majanUM yA phariyAda jaba apane pUre rAga se pAgala 313
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 ho jAtA hai taba vaha bhI eka taraha ke galata dhyAna meM praveza karatA hai| taba lailA ke sivAya majanUM ko kucha bhI dikhAI nahIM par3atA-rAha calate dUsare logoM meM bhI vahI dikhAI par3atI hai; khar3e hue vRkSoM meM bhI vahI dikhAI par3atI hai; cAMda-tAroM meM bhI vahI dikhAI par3atI hai| isIlie to hama use pAgala kahate haiN| __ aura lailA use jaisI dikhAI par3atI hai vaisI hamako, kisI ko bhI dikhAI nahIM pdd'tii| usake gAMva ke loga use bahuta samajhAte rahe ki bahata sAdhAraNa-sI aurata hai| ta pAgala ho gayA hai| gAMva ke rAjA ne majanaM ko balAyA aura apane paricita mitroM kI bArahala ko sAmane khar3A kiyA jo ki suMdaratama thIM usa rAjya kii| aura rAjA ne kahA-tU pAgala na bana, tujha para dayA AtI hai| tujhako sar3akoM para rote dekhakara pUrA gAMva pIr3ita hai| tU ina bAraha suMdara lar3akiyoM meM se jise cuna le, maiM usakA vivAha tujhase karavA duuN| lekina majanUM ne kahA ki mujhe sivAya lailA ke koI yahAM dikhAI nahIM pdd'taa| aura usa rAjA ne kahA-tU pAgala ho gayA hai? lailA bahuta sAdhAraNa lar3akI hai| to majanUM ne kahA ki lailA ko dekhanA ho to majanUM kI AMkha caahie| Apako lailA dikhAI nahIM par3a sktii| aura jise Apa dekha rahe haiM vaha lailA nahIM hai| use maiM dekhatA huuN| ___ aba yaha jo majanUM kahatA hai ki majanUM kI AMkha cAhie, yaha galata dhyAna kA eka rUpa hai| itanA jyAdA kAmAsakta hai, itanA rAga se bhara gayA hai ki nairoDAuna, sArI cetanA eka bindu para sikur3akara khar3I ho gayI hai| vaha cetanA kA biMdu lailA bana gayI hai| mahAvIra ne inheM galata dhyAna kahA hai| yaha bahuta maje kI bAta hai ki mahAvIra isa jamIna para akele AdamI haiM jinhoMne galata dhyAna kI bhI carcA kI hai| ThIka dhyAna kI carcA bahuta logoM ne kI hai| yaha bar3I viziSTa bAta hai ki mahAvIra kahate haiM ki hai to yaha bhI dhyAna-ulTA hai, zIrSAsana karatA huA hai| jitanA dhyAna majanUM kA lailA para lagA hai itanA majanUM kA majanUM para laga jAe to ThIka dhyAna ho jaae| zIrSAsana karatI huI cetanA hai-'para' para lagI hai, dUsare para lagI hai| dUsare para jaba itanI sikur3a jAtI hai cetanA taba bhI dhyAna hI phalita hotA hai, lekina ulTA phalita hotA hai, sira ke bala phalita hotA hai| apanI ora laga jAe utanI hI cetanA to dhyAna paira para khar3A ho jAtA hai| sira ke bala khar3e hue dhyAna se koI gati nahIM ho sktii| ___ isalie sira ke bala khar3e hue sabhI dhyAna sar3a jAte haiN| kyoMki gatyAtmaka nahIM ho skte| sira ke bala caliegA kaise? paira ke bala calA jA sakatA hai- yAtrA karanI ho to paira ke bl| cetanA jaba paira ke bala khar3I hotI hai to apanI tarapha unmukha hotI hai, taba gati karatI hai| aura dhyAna jo hai, vaha DAyanemika phorsa hai| use sira ke bala khar3e kara dene kA matalaba hai, usakI hatyA kara denaa| isalie jo loga bhI galata dhyAna karate haiM ve AtmaghAta meM lagate haiM, ruka jAte haiM, Thahara jAte haiN| majanUM ThaharA huA hai lailA para aura isa burI taraha ThaharA huA hai ki jaise tAlAba bana gayA hai| aba vaha eka saritA na rahA jo sAgara taka pahuMca jaae| aura lailA kabhI mila nahIM sktii| ___ yaha dUsarI kaThinAI hai galata dhyAna kI ki jisa para Apa lagAte haiM usakI upalabdhi nahIM ho sktii| kyoMki dUsare ko pAyA hI nahIM jA sakatA, vaha asaMbhava hai, dUsare ko pAne kA koI upAya hI nahIM hai| isa astitva meM sirpha eka hI cIja pAyI jA sakatI hai, aura vaha maiM hUM, vaha maiM svayaM hUM, usako hI maiM pA sakatA huuN| zeSa sArI cIjoM para maiM pAne kI kitanI hI koziza karUM, ve sArI kozizeM asaphala hoNgii| kyoMki jo merA svabhAva hai vahI kevala merA ho sakatA hai jo merA svabhAva nahIM hai vaha kabhI bhI merA nahIM ho saka kI bhrAMtiyAM ho sakatI haiM, lekina bhrAMtiyAM TUTegI aura pIr3A aura dukha laaeNgii| isalie galata dhyAna naraka meM le jAtA hai| sira ke bala khar3I huI cetanA apane hI hAtha se apanA naraka khar3A kara letI hai| aura hama 314
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA bar3e majedAra loga haiN| hama jaba naraka meM hote haiM, taba hama dhyAna vagairaha ke bAbata socane lagate haiN| jaba AdamI dukha meM hotA hai to vaha pUchatA hai zAMti kaise mile| azAMti meM hotA hai to pUchatA hai zAMti kaise mile| mere pAsa loga Ate haiM aura ve kahate haiM, aura kahate haiM; sunate haiM dhyAna se bar3I zAMti milatI hai to hameM dhyAna kA rAstA batA diijie| aura majA yaha hai ki jo azAMti unhoMne paidA kI hai usameM se kucha bhI ve chor3ane ko taiyAra nahIM haiN| azAMti unhoMne paidA kI hai, pUrI mehanata uThAyI hai, zrama kiyA hai| mullA nasaruddIna eka dina apane gAMva ke phakIra ke daravAje ko rAta do baje khaTakhaTA rahA hai| vaha phakIra uThA, usane kahA-bhaI itanI rAta! aura nIce dekhA to nasaruddIna khar3A hai| to usane kahA-nasaruddIna kabhI tujhe masjida meM nahIM dekhA, kabhI tU mujhe sunane-samajhane nahIM aataa| Aja do baje rAta! phira bhI phakIra nIce aayaa| koI harja nahIM, rAta do baje aayaa| pAsa AyA to dekhA ki zarAba meM Dola rahA hai, naze meM khar3A hai| nasaruddIna ne pUchA ki jarA Izvara ke saMbaMdha meM pUchane AyA huuN| usa phakIra ne kahA ki subaha aanaa| vhena yU Ara sobara, kama den| jaba hoza meM raho taba aanaa| nasaruddIna ne kahA-baTa da DiphikalTI ija vhena Ai ema sobara, Ai Daima keara abAuTa yora gaadd| jaba maiM hoza meM hotA hUM taba tumhAre Izvara kI mujhe ciMtA hI nahIM hotI hai| yaha to maiM naze meM hUM isIlie AyA huuN| Izvara hai yA nahIM? hama saba aisI hI hAlata meM pahuMcate haiN| jaba hama sukha meM hote haiM taba hameM dhyAna kI jarA bhI ciMtA nahIM paidA hotI aura jaba hama dukha meM hote haiM taba hameM dhyAna kI ciMtA paidA hotI hai| aura kaThinAI yaha hai ki dukhI citta ko dhyAna meM le jAnA bahuta kaThina hai, kyoMki dukhI citta galata dhyAna meM lagA huA hotA hai| dukha kA matalaba hI galata dhyAna hai| jaba Apa paira ke bala khar3e hote haiM taba ApakI calane kI koI icchA nahIM hotii| jaba Apa sira ke bala khar3e hote haiM taba Apa mujhase pUchate haiM Akara ki calane kA koI rAstA hai? aura agara maiM Apase kahUM ki jaba Apa paira ke bala khar3e hoM taba hI calane kA rAstA kAma kara sakatA hai, to Apa kahate haiM ki jaba hama paira ke bala khar3e hote haiM taba to hameM calane kI icchA hI nahIM hotii| ___ isalie mahAvIra ne pahale to galata dhyAna kI bAta kI hai tAki Apako sApha ho jAe ki Apa galata dhyAna meM to nahIM haiN| kyoMki galata dhyAna meM jo hai use dhyAna meM le jAnA ati kaThina ho jAtA hai| ati kaThina isalie nahIM ki nahIM jaaegaa| ati kaThina isalie hai ki vaha galata dhyAna kA prayAsa jArI rakhatA hai| jaba Apa kahate haiM, maiM zAMta honA cAhatA hUM taba Apa azAMta hone kI sArI ceSTA jArI rakhate haiM, aura zAMta honA cAhate haiN| aura agara Apase kahA jAe, azAMta hone kI ceSTA chor3a dIjie, to Apa kahate haiM vaha to hama samajhate haiM, lekina zAMta hone kA upAya btaaeN| aura Apako patA hI nahIM hai ki zAMta hone ke lie kucha bhI nahIM karanA par3atA hai| sirpha azAMta hone kI ceSTA jo chor3a detA hai vaha zAMta ho jAtA hai| zAMti koI upalabdhi nahIM hai, azAMti upalabdhi hai| zAMti ko pAnA nahIM hai, azAMti ko pA liyA hai| azAMti kA abhAva zAMti bana jAtA hai| galata dhyAna kA abhAva ki dhyAna kI zuruAta ho jAtI hai| to galata dhyAna kA artha hai-apane se bAhara kisI bhI cIja para ekAgra ho jaanaa| di adara orieMTeDa kAMzasanaisa, dUsare kI tarapha bahatI haI cetanA galata dhyAna hai| aura isalie mahAvIra ne paramAtmA ko koI jagaha nahIM dI hai| kyoMki paramAtmA kI tarapha bahatI haI cetanA ko bhI mahAvIra kahate haiM galata dhyaan| kyoMki paramAtmA Apa dUsare kI taraha hI soca sakate haiM aura agara svayaM kI taraha soceMge to bar3I himmata caahie| agara Apa yaha soceMge ki maiM paramAtmA hUM to bar3A sAhasa caahie| eka to Apa na soca pAeMge aura Apake AsapAsa ke loga bhI na socane deMge ki Apa paramAtmA haiN| aura jaba koI socegA ki maiM paramAtmA hUM to phira paramAtmA kI taraha jInA bhI pdd'egaa| kyoMki socanA khar3A nahIM ho sakatA jaba taka Apa jieM n| socane meM khUna na AegA jaba taka Apa jieMge nhiiN| 315
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 haDDI-mAMsa-majjA nahIM banegI jaba taka Apa jieMge nhiiN| to paramAtmA kI taraha jInA ho agara taba to dhyAna kI koI jarUrata nahIM raha jaatii| isalie mahAvIra kahate haiM-paramAtmA ko to Apa sadA dasare kI taraha hI soceNge| aura isalie jitane dharma paramAtmA ko mAnakara zarU hote haiM, unameM dhyAna vikasita nahIM hotA hai. prArthanA vikasita hotI hai| aura prArthanA aura dhyAna ke mArga bilakula alaga-alaga haiN| prArthanA kA artha hai dUsare ke prati nivedana; dhyAna meM koI nivedana nahIM hai| prArthanA kA artha hai dUsare kI sahAyatA kI mAMga; dhyAna meM koI sahAyatA kI mAMga nahIM hai| kyoMki mahAvIra kahate haiM-dUsare se jo milegA vaha merA kabhI bhI nahIM ho sakatA, mila bhI jAe to bhii| pahale to vaha milegA nahIM, maiM mAna hI lUMgA ki milaa| aura dUsare se milA huA, mAnA huA ki milA huA hai, to Aja nahIM kala chUTegA aura dukha lAegA, pIr3A laaegaa| isalie mahAvIra kahate haiM-agara pIr3A ke bilakula pAra ho jAnA hai to dUsare se hI chUTa jAnA pdd'egaa| dUsare ke sAtha jo bhI saMbaMdha hai vaha TUTa sakatA hai, paramAtmA ke sAtha saMbaMdha bhI TUTa sakatA hai| saMbaMdha kA artha hI hotA hai ki jo TUTa bhI sakatA hai| rilezanazipa kA matalaba hI yaha hotA hai ki jo bana sakatI hai aura TUTa sakatI hai| mahAvIra kahate haiM-jo bana sakatA hai, vaha bigar3a sakatA hai| isalie banAne kI koziza hI mata kro| tuma to use jAna lo jo anabanA hai, anakrieTeDa hai| jo tumhAre bhItara hai, kabhI banA nahIM hai, isalie usake miTane kA koI Dara nahIM hai| vahI tumhArA ho sakatA hai, vahI zAzvata saMpadA hai| isalie mahAvIra ko jo loga nahIM samajha sake, unhoMne kahA nAstika hai yaha aadmii| aura unheM aisA bhI lagA ki aba taka jo nAstika hue haiM unase bhI gahana nAstika haiM ve| kyoMki ve nAstika kama se kama itanA to kahate haiM ki Izvara ke lie pramANa do to hama mAna leN| mahAvIra kahate haiM-Izvara ho yA na ho, isase dharma kA koI saMbaMdha nahIM hai, kyoMki dUsare ko jaba bhI maiM dhyAna meM letA hUM to galata dhyAna ho jAtA hai| isalie mahAvIra isakI bhI ciMtA nahIM karate ki Izvara hai yA nahIM, isake lie koI pramANa juttaaeN| nizcita hI IzvaravAdiyoM ko mahAvIra gahana nAstika mAlUma par3e, nAstikoM se bhI jyaadaa| isalie tathAkathita AstikoM ne cArvAka se bhI jyAdA niMdA mahAvIra kI kI hai| aura bhI khatarA thA. kyoMki cArvAka kI niMdA karanI AsAna thI kyoMki vaha kaha rahA thA-khAo, piyo, mauja kro| mahAvIra kI niMdA aura muzkila par3a gii| kyoMki ve jo nAstika the ve khA, pI aura mauja kara rahe the| yaha mahAvIra to bilakula hI nAstika jaise nahIM the| yaha to bhoga meM jarA bhI rasAtura nahIM the| isalie usase bhI jyAdA behatara hai| kyoMki bar3e se bar3A Astika bhI dUsare para nirbhara rahatA hai| aisI svataMtratA jaisI mahAvIra kI hai, Astika kI nahIM ho paatii| yA usa dina ho pAtI hai jisa dina yA to bhakta bilakula miTa jAtA hai aura bhagavAna raha jAtA hai yA bhagavAna bilakula miTa jAtA hai aura bhakta rahatA hai| jisa dina eka hI bacatA hai, usa dina ho pAtI hai| mahAvIra prArthanA ke pakSapAtI nahIM haiN| mahAvIra dUsare ke dhyAna karane ke pakSapAtI nahIM haiN| phira mahAvIra kA dhyAna se kyA artha hai? vaha artha hama samajha leM, aura mahAvIra usa dhyAna taka kaise Apako pahuMcA sakate haiM, use hama samajha leN| ___ mahAvIra kA dhyAna se artha hai, svabhAva meM Thahara jAnA--Tu bI ina vnselph| dhyAna se artha hai-svbhaav| jo maiM hUM, jaisA maiM hUM, vahIM Thahara jaanaa| usI meM jInA, usase bAhara na jaanaa| artha to hai dhyAna kA svabhAva meM Thahara jaanaa| isalie mahAvIra ne dhyAna zabda kA kama prayoga kiyA, kyoMki dhyAna zabda-zabda hI dUsare kA izArA karatA hai| jaba bhI hama kahate haiM, Tu bI aTeMTiva, tabhI yaha matalaba hotA hai kisI aura pr| jaba bhI hama kahate haiM dhyAna, to usakA matalaba hotA hai-kahAM, kisa para? loga Ate haiM pUchane, ve kahate haiM hama 316
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA dhyAna karanA cAhate haiM, kisa para kareM? dhyAna zabda meM hI AbjekTa kA khayAla, viSaya kA khayAla chipA huA hai| isalie mahAvIra ne dhyAna zabda kA utanA prayoga nahIM kiyaa| dhyAna kI jagaha jyAdA unhoMne prayoga kiyA-sAmAyika / vaha mahAvIra kA apanA zabda hai, saamaayik| mahAvIra AtmA ko samaya kahate haiM aura sAmAyika use kahate haiM, jaba koI vyakti apanI AtmA meM hI hotA hai, taba use sAmAyika kahate haiN| idhara eka bahuta adabhuta kAma cala rahA hai vaijJAnikoM ke dvaaraa| agara vaha kAma ThIka-ThIka ho sakA to zAyada mahAvIra kA zabda sAmAyika punarujjIvita ho jaae| vaha kAma yaha cala rahA hai ki AinsTIna ne, plAMka ne, aura anya pichale pacAsa varSoM ke vaijJAnikoM ne yaha anubhava kiyA hai ki isa jagata meM jo spesa hai vaha zrI-DAyameMzanala hai| jo sthAna hai, avakAza hai, AkAza hai, vaha tIna AyAmoM meM baMTA hai| hama kisI bhI cIja ko tIna AyAmoM meM dekhate haiM, vaha thrI-DAyameMzanala hai| lambAI hai, caur3AI hai, moTAI hai| vaha tIna hai, tIna AyAma meM sthAna hai| aura yaha tInoM ke sAtha samaya, TAima hai| ___ aba taka bar3I kaThinAI thI ki yaha samaya ko kaise ina tIna AyAmoM se jor3A jaae| kyoMki jor3a to kahIM na kahIM honA hI caahie| samaya aura kSetra, TAima aura spesa kahIM jur3e hone cAhie, anyathA isa jagata kA astitva nahIM bana sktaa| isalie AinsTIna ne TAima aura spesa kI alaga-alaga bAta karanI baMda kara dI, aura 'spesioTAima' eka zabda banAyA, ki samaya aura kSetra eka hI haiN| kA kSetra eka haiN| aura AiMsTIna ne kahA ki samaya jo hai, vaha spesa kA hI phortha DAyameMzana hai, vaha kSetra kA hI cauthA AyAma hai| vaha alaga cIja nahIM hai| aura AiMsTIna ke marane ke bAda isa para aura kAma huA aura pAyA gayA ki TAima bhI eka taraha kI UrjA, enarjI hai, zakti hai| aura aba vaijJAnika aisA socate haiM ki manuSya kA zarIra to tIna AyAmoM se banA hai aura manuSya kI AtmA cauthe AyAma se banI hai| agara yaha bAta sahI ho gayI to cauthe AyAma kA nAma TAima hogaa| aura mahAvIra ne paccIsa sau sAla pahale AtmA ko samaya kahA hai, TAima kahA hai| ___ kaI bAra vijJAna jina anubhUtiyoM ko bahuta bAda meM upalabdha kara pAtA hai, rahasya meM DUbe hue saMta use hajAroM sAla pahale dekha lete haiN| dasa-paMdraha varSa kA vakta hai, isa bIca kAma jora se cala rahA hai| bar3A kAma rUsa ke vaijJAnika kara rahe haiN| aura ve niraMtara isa bAta ke nikaTa pahuMcate jA rahe haiM ki samaya hI manuSya kI cetanA hai| ise aisA samajheM to thor3A khayAla meM A jAe to hameM phira dhyAna kI dhAraNA meM, mahAvIra kI dhAraNA meM utaranA AsAna ho jaae| ise aisA samajheM ki padArtha binA samaya ke bhI kalpanA kI jA sakatI hai, kaMsIvebala hai| lekina cetanA binA samaya ke kalpanA bhI nahIM kI jA sktii| soca leM ki samaya nahIM hai jagata meM, to padArtha to ho sakatA hai, patthara ho sakatA hai, lekina cetanA nahIM ho skegii| kyoMki cetanA kI jo gati hai, vaha sthAna meM nahIM hai, samaya meM hai| cetanA kI jo gati hai, vaha samaya meM hai, vaha sthAna meM nahIM hai, vaha spesa meM nahIM hai-vaha TAima meM hai, samaya meM hai| jaba Apa yahAM uThakara Ate haiM apane ghara se, to ApakA zarIra yAtrA karatA hai, eka vaha yAtrA hotI hai sthAna meN| Apa ghara se nikale, aura kAra meM baiThe, basa meM baiThe, Trena meM baiThe, cale; yaha yAtrA sthAna meM hai| ApakI jagaha eka patthara bhI rakha dete to vaha bhI kAra meM baiThakara yahAM taka A jaataa| lekina kAra meM baiThe hue ApakA mana eka aura gati bhI karatA hai jisakA kAra se koI saMbaMdha nahIM hai| vaha gati samaya meM hai| ho sakatA hai Apa jaba ghara meM hoM, aura jaba kAra meM baiThe hoM, tabhI Apa samaya meM isa hAla meM A gae hoM, mana meM isa hAla meM A gae hoN| lekina kAra abhI ghara ke sAmane khar3I hai| saca to yaha hai ki Apa kAra meM baiThate hI isalie haiM ki ApakA mana kAra ke pahale isa hAla kI tarapha gati karatA hai| isalie Apa kAra meM baiThate haiM, nahIM to Apa kAra meM nahIM baittheNge| 317
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 patthara khuda kAra meM nahIM baiThegA, use kisI ko biThAnA pdd'egaa| baiThakara bhI vaha vaisA hI rahegA jaisA anabaiThA thaa| baiThakara use Apa yahAM utAra leMge, lekina usa patthara ke bhItara kucha bhI na hogaa| jaba Apa kAra meM baiThe hue haiM to do gatiyAM ho rahI haiM-eka to ApakA zarIra sthAna meM yAtrA kara rahA hai aura eka ApakA mana, ApakA zarIra sthAna meM yAtrA kara rahA hai, aura ApakA mana samaya meM yAtrA kara rahA hai| cetanA kI gati samaya meM hai| mahAvIra ne cetanA ko samaya hI kahA hai, aura dhyAna ko sAmAyika kahA hai| agara cetanA kI gati samaya meM hai to cetanA kI gati ke Thahara jAne kA nAma sAmAyika hai| zarIra kI sArI gati Thahara jAe ,usakA nAma Asana hai, aura citta kI sArI gati Thahara jAe, usakA nAma dhyAna hai| agara Apa kAra meM aise baiThakara A jAeM jaise patthara AtA hai to Apa dhyAna meM the| Apake bhItara koI gati na ho sirpha zarIra gati kare aura Apa kAra meM baiThakara aise A jAeM, jaise patthara AyA hai, to Apa dhyAna meM the| dhyAna kA artha hai-cetanA ho, gati zUnya ho jAye, mUvameMTa zUnya ho jaaye| yaha dhyAna kA artha hai mahAvIra kaa| aba isa dhyAna kI tarapha jAne ke lie mahAvIra Apako kyA salAha dete haiM, ise hama do-tIna hissoM meM samajhane kI koziza kreN| ___ kabhI Apane chappara chAe hae makAna ke nIce dekhA hogA ki koI raMdhra se prakAza kI kiraNeM bhItara ghasa AtI haiN| prakAza kI eka vallarI, eka dhArA kamare meM girane lagatI hai| sArA kamarA aMdherA hai| chappara se eka dhArA prakAza kI nIce taka utara rahI hai| taba Apane eka bAta aura bhI dekhI hogI ki usa prakAza kI dhArA ke bhItara dhUla ke hajAroM kaNa ur3ate hue dikhAI par3ate haiN| aMdhere meM ve dikhAI nahIM par3ate, kamare meM ve sabhI jagaha ur3a rahe haiN| aMdhere meM dikhAI nahIM par3ate, sabhI jagaha ur3a rahe haiN| usa prakAza kI vallarI meM dikhAI par3ate haiN| kyoMki dikhAI par3ane ke lie prakAza honA jarUrI hai| zAyada Apako khayAla AtA hogA ki prakAza kI vallarI meM hI ve ur3a rahe haiM to Apa galatI meM haiN| ve to pUre kamare meM ur3a rahe haiN| lekina prakAza kI vallarI meM dikhAI par3a rahe haiN| ___ ApakI cetanA aisI hI sthiti meM hai| jitane hisse meM dhyAna par3atA hai, utane hisse meM vicAra ke kaNa dikhAI par3ate haiN| bAkI meM bhI vicAra ur3ate rahate haiM, ve Apako dikhAI nahIM pdd'te| ___ isalie manovaijJAnika mana ko do hissoM meM tor3a detA hai--eka ko vaha kAMzasa kahatA hai, eka ko anakAMzasa kahatA hai| eka ko cetana, eka ko acetn| cetana usa hisse ko kahatA hai jisa para dhyAna par3a rahA hai aura acetana usa hisse ko kahatA hai jisa para dhyAna nahIM par3a rahA hai| cetanA usa hisse ko kaheMge jisameM ki prakAza kI kiraNa par3a rahI hai aura dhUla ke kaNa dikhAI par3a rahe haiM; aura acetana usako kaheM ... bAkI kamare ko jahAM aMdherA hai, jahAM prakAza nahIM par3a rahA hai, dhUla kaNa to vahAM bhI ur3a rahe haiM para unakA koI patA nahIM calatA hai| Apake cetana mana meM Apako vicAroM kA ur3anA dikhAI par3atA hai, caubIsa ghaMTe vicAra calate rahate haiN| sarakate rahate haiN| kabhI Apane khayAla nahIM kiyA, ki jaba prakAza kI kiraNa utaratI hai aMdhere kamare meM to jo dhUla kA kaNa unameM ur3atA huA AtA hai, Apane khayAla kiyA, vaha AsapAsa ke aMdhere se ur3atA huA AtA hai| phira prakAza kI kiraNa meM praveza karatA hai, thor3I dera meM phira aMdhere meM calA jAtA hai| zAyada Apako yaha bhrAMti ho ki vaha jaba prakAza meM hotA hai tabhI usakA astitva hai, to Apa galatI meM haiN| Ane ke pahale bhI vaha thA, jAne ke bAda bhI vaha hai| ___ Apane kabhI apane vicAroM kA adhyayana kiyA hai ki ve kahAM se Ate haiM aura kahAM cale jAte haiN| zAyada Apa socate hoMge ki idhara se praveza karate haiM aura naSTa ho jAte haiN| paidA hote haiM aura naSTa ho jAte haiN| paidA aura naSTa nahIM hote| Apake aMdhere citta se Ate haiM, Apake prakAza citta meM dikhAI par3ate haiM, phira aMdhere citta meM cale jAte haiN| agara Apa apane vicAroM ko uThatA dekhane kI koziza kareM 318
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA ki kahAM se uThate haiM to dhIre-dhIre Apa pAeMge ki ve Apake hI bhItara aMdhere se Ate haiN| aura agara Apa unake janma strota para dhyAna rakheM to dhIre-dhIre Apa pAeMge ki ve Apako aMdhere meM bhI dikhAI par3ane lage haiM, aura jaba ve cale jAte haiM taba bhI Apake sAmane se bhare aMdhere meM bhI pIchA kara sakate haiN| cetanA vicAra se bharI hai; jaise AkAza vAyu se bharA hai vaisI cetanA vicAra se bharI hai| jaba vAyu kA dhakkA lagatA hai, Apako vAyu kA patA calatA hai, aura jaba dhakkA nahIM lagatA hai to patA nahIM calatA hai| jaba koI vicAra Apako dhakkA detA hai taba Apako patA calatA hai, anyathA Apako patA bhI nahIM cltaa| vicAra bahate rahate haiN| Apa apane sau vicAroM meM se eka kA bhI muzkila se patA rakhate haiM, hate rahate haiN| aura bhI maje kI bAta hai ki havA to dhakkA detI hai taba patA bhI calatA hai, lekina AkAza kA Apako koI patA nahIM calatA kyoMki vaha dhakkA bhI nahIM detaa| __to ApakI cetanA meM jo vicAra ur3ate rahate haiM unakA Apako patA calatA hai aura cetanA kA kabhI patA nahIM calatA, kyoMki usakA koI dhakkA nahIM hai| do upAya haiM--yA to Apa ina vicAroM se bacanA cAheM to isa khapar3e se jo cheda ho gayA hai use baMda kara deM, to Apako vicAra dikhAI nahIM pdd'eNge| nIMda meM yahI hotA hai| vaha jo cetanA kI thor3I-sI dhArA Apako dikhAI par3atI thI jAgane meM Apa usako bhI baMda karake so jAte haiN| phira Apako kucha dikhAI nahIM par3atA saba baMda ho jAtA hai|| __ gaharI behozI meM bhI yahI hotA hai| hipnosisa, sammohana meM bhI yahI hotA hai| isalie vicAra se jo loga pIr3ita haiM, ve loga aneka bAra Atma-sammohana kI kriyAeM karane lagate haiM aura Atma-sammohana ko dhyAna samajha lete haiN| vaha dhyAna nahIM hai| vaha sirpha apanI cetanA ko bujhA lenA hai| aMdhere meM DUba jAnA hai| usakA bhI sukha hai| zarAba meM usI taraha kA sukha milatA hai, gAMje meM, aphIma meM, usI taraha kA sukha milatA hai| cetanA kI jo choTI-sI dhArA baha rahI thI vaha bhI baMda ho gayI, ghappa aMdhere meM kho ge| baDI zAMti mAlama paDatI hai| vaha azAMti mAlUma par3atI thI prakAza kI kirnn| mahAvIra kA dhyAna aisA nahIM hai jisameM prakAza kI kiraNa ko bujhA denA hai| mahAvIra kA dhyAna aisA hai jisameM sAre khapar3oM ko alaga kara denA hai, pUre chappara ko khulA chor3a denA hai tAki pUre kamare meM prakAza bhara jaae| ___ yaha bhI bar3e maje kI bAta hai, jaba pUre kamare meM prakAza bhara jAtA hai taba bhI dhUlakaNa dikhAI par3anA baMda ho jAte haiN| jaba pUre kamare meM prakAza bhara jAtA hai taba bhI dhUlakaNa nahIM dikhAI par3ate; jaba pUre kamare meM aMdherA ho jAtA hai taba bhI dhUlakaNa dikhAI nahIM pdd'te| jaba pUre kamare meM aMdherA hotA hai aura jarA se sthAna meM rozanI hotI hai taba dhUlakaNa dikhAI par3ate haiN| asala meM dhUlakaNoM ko dikhAI par3ane ke lie prakAza kI dhArA bhI cAhie aura aMdhere kI pRSThabhUmi bhI caahie| ___ to do upAya haiM ina kaNoM ko bhUla jAne kaa| eka upAya to hai ki pUrA aMdherA ho jAe to isalie dikhAI nahIM par3ate kyoMki prakAza hI nahIM hai, dikhAI kaise pdd'eNge| yA pUrA prakAza ho jAe to bhI dikhAI nahIM par3ate kyoMki itanA jyAdA prakAza hai ki utane choTe-se dhUlakaNa dikhAI nahIM par3a sakate, prakAza dikhAI par3ane lagatA hai| pRSThabhUmi na hone se dhUlakaNa kho jAte haiN| to pahalA to yaha pharka samajha leM ki bahuta se prayoga haiM dhyAna ke jo vastutaH mUrchA ke prayoga haiM, dhyAna ke prayoga nahIM haiN| jinameM AdamI apane kAMzasa ko anakAMzasa meM DubA detA hai| jinameM vaha gaharI nIMda meM calA jAtA hai| uThane ke bAda use zAMti bhI mAlUma par3egI, svastha bhI mAlUma par3egA, tAjA bhI mAlUma pdd'egaa| lekina ve upAya sirpha cetanA ko DubAne ke the| usase koI krAMti ghaTita nahIM hotii| zrI maheza yogI jo dhyAna kI bAta sArI duniyA meM karate haiM, vaha sirpha mUrchA kA prayoga hai| jise ve TrAMseMDeNTala meDiTezana kahate haiM; jise bhAvAtIta dhyAna kahate haiM vaha dhyAna bhI nahIM hai, bhAvAtIta to bilakula nahIM hai; na to TrAMseMDeNTala hai, na meDiTezana hai| dhyAna isalie 319
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 nahIM hai ki vaha kevala eka maMtra ke jApa se svayaM ko sulA lene kA prayoga hai| aura kisI bhI zabda kI punarukti agara Apa karate jAeM to taMdrA A jAtI hai kisI bhI zabda kii| zabda kI punarukti se taMdrA paidA hotI hai, hiprosisa paidA hotI hai| asala meM kisI bhI zabda kI punarukti se borDama paidA hotI hai, Uba paidA hotI hai| Uba nIMda le AtI hai| to kisI bhI maMtra ke prayoga kA agara Apa isa taraha prayoga kareM ki vaha Apako Uba meM le jAe, ubA de, ghabarA de, nAvinya na raha jAe usameM, to mana Ubakara purAne se parezAna hokara taMdrA meM aura nidrA meM kho jAtA hai| jina logoM ko nIMda kI takalIpha hai unake lie yaha prayoga phAyade kA hai, lekina na to yaha dhyAna hai, na bhAvAtIta hai| aura nIMda kI bahuta logoM ko takalIpha hai, unake liye yaha phAyadA hai, lekina isa phAyade se dhyAna kA koI saMbaMdha nahIM hai| vaha phAyadA gaharI nIMda kA hI phAyadA hai| __gaharI nIMda acchI cIja hai, burI cIja nahIM hai| isalie maiM nahIM kaha rahA hUM ki maheza yogI jo kahate haiM vaha burI cIja hai| bar3I acchI cIja hai, lekina usakA upayoga utanA hI hai jitanA kisI bhI TraeNkvelAijara kA hai| TraeNkvelAijara se bhI acchI hai kyoMki kisI davA para nirbhara nahIM rahanA par3atA hai, bhItarI tarakIba hai| bhItarI Trika hai| aura isalie pUraba meM maheza yogI kA koI prabhAva nahIM par3A, pazcima meM bahuta pdd'aa| kyoMki pazcima anidrA se pIr3ita hai, pUraba abhI pIr3ita nahIM hai| isakA buniyAdI kAraNa vahI hai| pazcima iMsomeniyA se parezAna hai, nIMda bar3I muzkila ho gayI hai| nIMda pazcima meM eka sukha anubhava ho rahA hai, kyoMki use pAnA muzkila ho gayA hai| pUraba meM nIMda kA koI savAla nahIM hai abhI bhii| hAM, pUraba jitanA pazcima hotA jAegA utanA nIMda kA savAla uThatA jaaegaa| ___to pazcima meM jo loga maheza yogI ke pAsa Ae ve asala meM nIMda kI takalIpha se parezAna loga haiM, so bhI nahIM skte| ve vaha tarakIba bhUla gae jo ki prAkRtika tarakIba thI, vaha bhUla gae haiM, vaha jo necurala prosesa thI sone kI vaha bhUla gae haiN| unako ArTIphiziyala TekanIka kI jarUrata hai jisase ve so skeN| lekina do-tIna mahIne se jyAdA koI unake pAsa nahIM rahegA, bhAga jaaegaa| kyoMki jaba use nIMda Ane lagI to bAta khatma ho gyii| taba vaha kahegA ki dhyAna caahie| nIMda to ho gayI ThIka hai, lekina aba, Age? vaha Age khIMcanA mazkila hai, kyoMki vaha prayoga kala jamA nIMda kA hai| mahAvIra mUrchA virodhI haiM, isalie mahAvIra ne aisI bhI kisI paddhati kI salAha nahIM dI jisase mUrchA ke Ane kI jarA-sI bhI sambhAvanA ho| yahI mahAvIra ke aura bhArata ke dUsarI paddhatiyoM kA bheda hai| bhArata meM do paddhatiyAM rahI haiN| kahanA cAhie sAre jagata meM do hI paddhatiyAM haiM dhyAna kii| mUlataH do taraha kI paddhatiyAM haiM-eka paddhati ko hama brAhmaNa paddhati kaheM aura eka paddhati ko hama zramaNa paddhati kheN| mahAvIra kI jo paddhati hai usakA nAma zramaNa paddhati hai| dUsarI jo paddhati hai vaha brAhmaNa kI paddhati hai| brAhmaNa kI paddhati vizrAma kI paddhati hai| vaha isa bAta kI paddhati hai jise hama kheN-rilaikjeshn| paramAtmA meM apane ko vizrAma karane deM, choDa do brahma meM apane ko, vizrAma karane deN| ___mahAvIra ne kisI brAhmaNa paddhati kI salAha nahIM dii| unhoMne kahA hai ki vizrAma meM bahuta Dara to yaha hai, sau meM ninyAnabe mauke para Dara yaha hai ki Apa nIMda meM cale jaaeN| sau meM ninyAnabe mauke para Dara yaha hai ki Apa nIMda meM cale jaaeN| kyoMki vizrAma aura nIMda kA gaharA aMtara-saMbaMdha hai aura Apake janmoM-janmoM kA eka hI anubhava hai ki jaba bhI Apa vizrAma meM gae haiM tabhI Apa nIMda meM gae haiN| to Apake citta kI eka saMskArita vyavasthA hai ki jaba bhI Apa vizrAma kareMge, nIMda A jaaegii| isalie jinako nIMda nahIM AtI hai unako DAkTara salAha detA hai rilaikjezana kI, zithilIkaraNa kI, zavAsana kI ki tuma vizrAma kro| zithila ho jAo to nIMda A jaaegii| isase ulTA bhI sahI hai| agara koI vizrAma meM jAe to bahuta Dara yaha hai ki vaha nIMda meM na calA jaae| isalie jise vizrAma meM jAnA hai use bahata dUsarI aura prakriyAoM kA sahArA lenA par3egA, jinase nIMda rukatI ho, anyathA vizrAma nIMda bana jAtI hai| 320
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA mahAvIra ne una paddhatiyoM kA upayoga nahIM kiyA, mahAvIra ne jina paddhatiyoM kA upayoga kiyA ve vizrAma se ulTI haiN| isalie unakI paddhati kA nAma hai zrama, shrmnn| ve kahate haiM- zramapUrvaka vizrAma meM jAnA hai, vizrAmapUrvaka nhiiN| aura zramapUrvaka dhyAna meM jAnA bilakula ulTA hai vizrAmaparvaka dhyAna meM jAne ke| agara kisI AdamI ko hama kahate haiM ki vizrAma karo to hama kahate haiM-hAtha paira DhIle choDa do, susta ho jAo, zithila ho jAo, aise ho jAo jaise murdA ho ge| zrama kI jo paddhati hai vaha kahegI itanA tanAva paidA karo, itanA TaiMzana paidA karo jitanA ki tuma kara sakate ho| jitanA tanAva paidA kara sako utanA acchA hai| apane ko itanA khIMco, itanA khIMco jaise koI vINA ke tAra ko khIMcatA calA jAe aura TaMkAra para chor3a de| khIMcate cale jAo, khIMcate cale jaao| tIvratama svara taka apane tanAva ko khIMca lo| nizcita hI eka sImA AtI hai ki agara Apa sitAra ke tAra ko khIMcate cale jAeM to tAra TUTa jaaegaa| lekina cetanA ke TUTane kA koI upAya nahIM hai| vaha TUTatI hI nhiiN| isalie Apa khIMcate cale jaao| mahAvIra kahate haiM-khIMcate cale jAo, eka sImA AegI jahAM tAra TUTa jAtA hai, lekina cetanA nahIM ttuutttii| lekina cetanA bhI apanI ati para A jAtI hai, klAImeksa para A jAtI hai| aura jaba carama para A jAtI hai, to anajAne, tumhAre binA patA hue vizrAma ko upalabdha ho jAtI hai| jaisA maiM isa muTThI ko baMda karatA jAUM, baMda karatA jAUM, jitanI merI tAkata hai, sArI tAkata lagAkara use baMda karatA jAUM to eka ghar3I AegI ki merI tAkata carama para pahuMca jaaegii| acAnaka maiM pAUMgA ki muTThI ne khulanA zurU kara diyA kyoMki aba mere pAsa baMda karane kI aura tAkata nahIM hai| muTThI ko baMda karake kholane kA bhI upAya hai| aura dhyAna rahe jaba muTThI ko pUrI taraha baMda karake kholA jAtA hai taba jo vizrAma upalabdha hotA vaha bahata anUThA hai, vaha nIMda meM kabhI nahIM le jAtA hai| vaha sIdhA vizrAma meM le jAtA hai| sau meM se ninyAnabe mauke vizrAma meM jAne ke haiM, nIMda meM jAne kA maukA nahIM hai| kyoMki AdamI ne itanA zrama kiyA hai, itanA zrama kiyA hai, itanA khIMcA hai, itanA tAnA hai ki isa tanAva ke lie use itane jAgaraNa meM jAnA par3egA ki vaha usa jAgaraNa se ekadama nIMda meM nahIM jA sakatA hai, vizrAma meM calA jaaegaa| ___ mahAvIra kI paddhati zrama kI paddhati hai, citta ko itane tanAva para le jAnA hai| tanAva do taraha kA ho sakatA hai| eka tanAva kisI dUsarI cIja ke lie bhI ho sakatA hai, usake lie mahAvIra kahate haiM galata dhyAna hai| eka tanAva svayaM ke prati ho sakatA hai, use mahAvIra kahate haiM, vaha ThIka dhyAna hai| isa ThIka dhyAna ke lie kucha prAraMbhika bAteM haiM, unake binA isa dhyAna meM nahIM utarA jA sakatA hai| usake binA utAriegA to vikSipta ho sakate haiN| eka to ye dasa sUtra jo maiMne kala taka kahe haiM, ye anivArya haiN| unake binA isa prayoga ko nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki una dasa sUtroM ke prayoga se Apake vyaktitva meM vaha sthiti, vaha UrjA aura vaha sthiti A jAtI hai jinase Apa carama taka apane ko tanAva meM le jAte haiN| itanI sAmarthya aura kSamatA A jAtI hai ki Apa vikSipta nahIM ho skte| anyathA agara koI mahAvIra ke dhyAna ko sIdhA zurU kare, to vahI vikSipta ho sakatA hai, vaha pAgala ho sakatA hai| isalie bhUlakara bhI isa prayoga ko sIdhA nahIM karanA hai, ve dasa hisse anivArya haiN| aura isakI prAthamika bhUmikAeM haiM dhyAna kI, vaha maiM Apase kaha duuN| abhI pazcima meM eka bahuta vicArazIla vaijJAnika dhyAna para kAma karatA hai| usakA nAma hai, rAna hubbaardd| usane eka nae vijJAna ko janma diyA hai, usakA nAma hai saayNttolaajii| dhyAna kI usane jo-jo bAteM khoja-bIna kI haiM ve mahAvIra se bar3I mela khAtI haiN| isa samaya pRthvI para mahAvIra ke dhyAna ke nikaTatama koI AdamI samajha sakatA hai to vaha rAna hubbArDa hai| jainoM ko to usake nAma kA patA bhI nahIM hogaa| jaina sAdhuoM meM to maiM pUre mulka meM ghUmakara dekha liyA hUM, eka AdamI bhI nahIM hai jo mahAvIra ke dhyAna ko samajha sakatA ho, karane kI bAta to bahuta dUra hai| pravacana ve karate haiM roja, lekina maiM cakita huA ki pAMca-pAMca sau, sAta-sAta sau sAdhuoM ke gaNa kA jo gaNI ho, pramukha ho, AcArya ho, vaha bhI ekAnta meM mujhase pUchatA hai ki dhyAna kaise kareM? yaha sAta sau sAdhuoM ko kyA karavAyA jA rahA hogaa| unakA guru pUchatA hai, 321
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 dhyAna kaise karUM? nizcita hI yaha guru ekAnta meM pUchatA hai| itanA bhI sAhasa nahIM hai ki cAra logoM ke sAmane pUcha ske| rAna hubbArDa ne tIna zabdoM kA prayoga kiyA hai, dhyAna kI prAthamika prakriyA meM praveza ke lie| ve tInoM zabda mahAvIra ke haiN| rAna habbArDa ko mahAvIra ke zabdoM kA koI patA nahIM hai, usane to aMgrejI meM prayoga kiyA hai| usakA eka zabda hai rimembariMga, dUsarA zabda hai riTarniMga aura tIsarA zabda hai ri-liviNg| ye tInoM zabda mahAvIra ke haiN| riTarniMga se Apa acchI taraha se paricita haiM--pratikramaNa / rI-liviMga se Apa utane paricita nahIM hai| mahAvIra kA zabda hai-jaati-smrnn| punaH jInA usako jo jiyA jA cukA hai| aura rimembariMga-mahAvIra ne, baddha ne, donoM ne 'smati'... vahI zabda bigaDa-bigaDakara kabIra aura nAnaka ke pAsa Ate-Ate 'sara vahI zabda-smRti! rimembariMga se hama saba paricita haiM, smRti se| subaha Apane bhojana kiyA thA, Apako yAda hai| lekina smRti sadA AMzika hotI hai| kyoMki jaba Apa bhojana kI yAda karate haiM zAma ko ki subaha Apane bhojana kiyA thA, to Apa pUrI ghaTanA ko yAda nahIM kara pAte, kyoMki bhojana karate vakta bahuta kucha ghaTa rahA thaa| cauke meM bartana kI AvAja A rahI thI; bhojana kI sugaMdha A rahI thI; patnI AsapAsa ghUma rahI thI; usakI duzmanI Apake Asa-pAsa jhalaka rahI thii| bacce upadrava kara rahe the, unakA upadrava Apako mAlUma par3a rahA thaa| garmI thI ki sardI thI vaha Apako chU rahI thI, havAoM ke jhoMke A rahe the ki nahIM A rahe the-vaha sArI sthiti thii| bhItara bhI Apako bhUkha kitanI lagI thI, mana meM kauna se vicAra cala rahe the, kahAM bhAgane ke lie Apa taiyArI kara rahe the, yahAM khAnA khA rahe the, mana kahAM jA cukA thaa| yaha ToTala sicuezana hai| jaba Apa zAma ko yAda karate haiM to sirpha itanA hI karate haiM ki subaha bAraha baje bhojana kiyA thaa| yaha AMzika hai| jaba Apa bhojana kara rahe hote haiM to bhojana kI sugaMdha bhI hotI hai aura svAda bhI hotA hai| Apako patA nahIM hogA ki agara ApakI nAka aura AMkha bilakula baMda kara dI jAe to Apa pyAja meM aura seva meM koI pharka na batA sakeMge svAda meN| AMkha para paTTI bAMdha dI jAe aura nAka para paTTI bAMdha dI jAe aura baMda kara dI jAe, kahA jAe Apake hoMTha para kyA rakhA hai aba Apa isako cakhakara batAie, to Apa pyAja meM aura seva meM bhI pharka na batA skeNge| kyoMki pyAja aura seva kA asalI pharka Apako svAda se nahIM calatA hai, gaMdha se calatA hai aura AMkha se calatA hai| svAda se patA nahIM calatA aapko| ___to bahuta ghaTanAeM bhojana kI sicuezana meM hai, ve Apako yAda nahIM aatiiN| AMzika yAda hai ki bAraha baje bhojana kiyA thaa| riTarniMga, dUsarA jo pratikramaNa hai usakA artha hai pUrI kI pUrI sthiti ko yAda karanA-pUrI kI pUrI sthiti ko yAda krnaa| lekina pUrI sthiti ko bhI yAda karane meM Apa bAhara bane rahate haiN| rI-liviMga kA artha hai-pUrI sthiti ko punaH jiinaa|| agara mahAvIra ke dhyAna meM jAnA hai to rAta sote samaya eka prAthamika prayoga anivArya hai| sote samaya karIba-karIba vaisI hI ghaTanAeM ghaTatI haiM jaisA bahuta bar3e paimAne para mRtyu ke samaya ghaTatI haiN| Apane sunA hogA ki kabhI pAnI meM DUba jAnevAle loga eka kSaNa meM apane pUre jIvana ko ri-liva kara lete haiN| kabhI-kabhI pAnI meM DUbA huA koI AdamI baca jAtA hai to vaha kahatA hai ki jaba maiM DUba rahA thA, aura bilakula marane ke karIba nizcita ho gayA to usa kSaNa ko jaisI pUrI jiMdagI kI philma mere sAmane se gujara gayI--pUrI jiMdagI kI philma eka kSaNa meM maiMne dekha ddaalii| aura aisI nahIM dekhI ki smaraNa kI ho, isa taraha se dekhI ki jaise maiM phira se jI liyaa| mRtyu ke kSaNa meM, Akasmika mRtyu ke kSaNa meM jaba ki mRtyu Asanna mAlUma par3atI hai, A gayI mAlUma par3atI hai, bacane kA koI upAya nahIM raha jAtA hai aura matya sApha hotI hai, taba aisI ghaTanA ghaTatI hai| mahAvIra ke dhyAna meM agara utaranA ho to aisI ghaTanA nIMda ke pahale roja ghaTAnI caahie| jaba rAta hone lage aura nIMda karIba Ane lage to-ri-liva, pahale to smRti se zurU karanA pdd'egaa| subaha se lekara sAMjha 322
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA sone taka smaraNa kreN| ___ eka tIna mahIne gaharA prayoga kiyA jAe to Apako patA calegA ki smRti dhIre-dhIre pratikramaNa bana gyii| aba pUrI sthiti yAda Ane lgii| aura bhI tIna mahIne prayoga kiyA jAe, pratikramaNa para taba Apa pAeMge ki vaha pratikramaNa punarjIvana bana gayA hai| aba Apa ri-liva karane lge| koI nau mahIne ke prayoga meM Apa pAeMge ki Apa subaha se lekara sAMjha taka phira se jI sakate haiM--phira se| jarA bhI pharka nahIM hogA, Apa phira se jieNge| aura bar3e maje kI bAta yaha hai ki isa bAra jaba Apa jieMge to vaha jyAdA jIvana ho gayA bajAya isake jo ki Apa dina meM jie the kyoMki usa vakta aura bhI paccIsa ulajhAva the| aba koI ulajhAva nahIM hai| hubbArDa kahatA hai ki yaha Traika para vApasa lauTakara phira se yAtrA karanI hai, usI Traika para, jaise ki Tepa rikArDa ko Apane suna liyA dasa minaTa, ulTA aura phira dasa minaTa vahI sunaa| yA philma Apane dekhI, phira se philma dekhI aura mana ke Traika para kucha bhI khotA nhiiN| mana ke patha para saba surakSita hai, khotA nahIM hai| ___ rAta sone se pahale, agara mahAvIra ke dhyAna meM, sAmAyika meM praveza karanA ho to koI nau mahIne kA-tIna-tIna mahIne eka-eka prayoga para bitAne jarUrI haiN| pahale smaraNa karanA zurU kareM, pUrI taraha smaraNa kareM subaha se zAma taka, kyA huaa| phira pratikramaNa kreN| pUrI sthiti ko yAda karane kI koziza kareM ki kisa-kisa ghaTanA meM kauna-kauna-sI pUrI sthiti thii| Apa bahuta hairAna hoMge, aura ApakI saMvedanazIlatA bahuta bar3ha jAegI aura bahuta seMsiTiva ho jAeMge aura dUsare dina Apake jIne kA rasa bhI bahuta bar3ha jAegA kyoMki dUsare dina dhIre-dhIre Apa bahuta sI cIjoM ke prati jAgarUka ho jAeMge, jinake prati Apa kabhI jAgarUka na the| jaba Apa bhojana kara rahe haiM, taba bAhara varSA bhI ho rahI hai, taba usake bUMdoM kI TApa bhI Apake kAna suna rahe haiM, lekina Apa itane saMvedanahIna haiM ki Apake bhojana meM vaha bUMdoM kA svara jur3a nahIM pAtA hai| taba bAhara kI jamIna para par3I huI nayI bUMdoM kI gaMdha bhI A rahI hai, lekina Apa itane saMvedanahIna haiM ki vaha gaMdha Apake bhojana meM jur3a nahIM paatii| taba khir3akI meM phUla bhI khile hue haiM, lekina phUloM kA sauMdarya Apake bhojana meM saMyukta nahIM ho pAtA hai| __ Apa saMvedanahIna haiM, iMseMsiTiva ho gae haiN| agara Apa pratikramaNa kI pUrI yAtrA karate haiM to Apake jIvana meM sauMdarya kA aura rasa kA aura anubhava kA eka nayA AyAma khulanA zurU ho jaayegaa| pUrI ghaTanA Apako jIne ko milegii| aura jaba bhI pUrI ghaTanA jiyI jAtI hai, jaba bhI pUrI ghaTanA hotI hai, to Apa usa ghaTanA ko dobArA jIne kI AkAMkSA se mukta hone lagate haiM, vAsanA kSINa hotI hai| ___ agara koI vyakti eka bAra bhI, kisI bhI ghaTanA se paripUrNatayA bIta jAe, gujara Ae to usakI icchA use ripITa karane kI, doharAne kI phira nahIM hotI hai| to atIta se chuTakArA hotA hai aura bhaviSya se bhI chuTakArA hotA hai| pratikramaNa atIta aura bhaviSya se chuTakAre kI vidhi hai| phira isa pratikramaNa ko itanA gaharA karate jAeM ki eka ghar3I aisI A jAe ki aba Apa yAda na kareM, ri-liva kareM, punarjIvita ho jAeM, usa ghaTanA ko phira se jieN| aura Apa hairAna hoMge vaha ghaTanA phira se jiyI jA sakatI hai| __ aura jisa dina Apa usa ghaTanA ko phira se jIne meM samartha ho jAeMge, usa dina rAta sapane baMda ho jaaeNge| kyoMki sapane meM vahI ghaTanAeM Apa phira se jIne kI koziza karate haiM, aura to kucha nahIM karate haiN| agara Apa hozapUrvaka rAta sone ke pahale pUre dina ko pUrA jI lie haiM to Apane nipaTArA kara diyA, klojDa ho gaye aap| aba kucha yAda karane kI jarUrata na rahI, punaH jIne kI jarUrata na rhii| jo-jo chaTa gayA thA vaha bhI phira se jI liyA gayA hai| jo-jo rasa adhUrA raha gayA thA, jo-jo anakamplITa, apUrNa raha gayA thA, vaha pUrA kara liyA gyaa| jisa dina AdamI ri-liva kara letA hai, usa dina rAta sapane bidA ho jAte haiN| aura nidrA jitanI gaharI ho jAtI hai, subaha jAgaraNa 323
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 utanA hI pragAr3ha ho jAtA hai| svapna jaba bidA ho jAte haiM nIMda meM to dina meM vicAra kama ho jAte haiN| ye saba saMyukta ghaTanAeM haiN| jaba rAta svapnarahita ho jAtI hai to dina vicAra zUnya hone lagatA hai, vicAra rikta hone lagatA hai| isakA yaha matalaba nahIM hai ki Apa phira vicAra nahIM kara sakate, isakA yaha matalaba hai ki phira Apa vicAra kara sakate haiM, lekina karane kA Absezana nahIM raha jAtA, jarUrI nahIM raha jAtA ki kareM hii| abhI to Apako majabUrI meM karanA par3atA hai| Apa cAheM to bhI, na kareM to bhI karanA par3atA hai| aura jisa vicAra ko Apa cAhate haiM na kareM, use aura bhI karanA par3atA hai| abhI Apa bilakula gulAma haiN| abhI mana ApakI mAnatA nhiiN| mahAvIra se agara pUche to vikSipta kA yahI lakSaNa hai--jisakA mana usakI nahIM mAnatA hai| vikSipta kA yahI lakSaNa hai, pAgala kA yahI lakSaNa hai| to hamameM pAgalapana kI mAtrAeM haiN| kisI kA jarA kama mAnatA hai, kisI kA jarA jyAdA mAnatA hai, kisI kA thor3A aura jyAdA mAnatA hai| koI apane bhItara hI bhItara karatA rahatA hai, koI jarA bAhara karane lagatA hai vahI kaam| basa itanI mAtrAoM ke pharka haiM-DigrIja Apha maiddnes| kyoMki jaba taka dhyAna na upalabdha ho taba taka Apa vikSipta hoMge hii| ___ dhyAna kA abhAva vikSiptatA hai| dhyAna ko upalabdha vyakti ke svapna zUnya ho jAte haiN| aisI ho jAtI hai usakI rAta, jaise prakAza kI vallarI meM dhUla ke kaNa na raha ge| jaba vaha subaha uThatA hai to saca pUchie vahI AdamI subaha uThatA hai jisane rAta svapna nahIM dekhe| nahIM to sirpha nIMda kI eka parta TUTatI hai aura sapane bhItara dinabhara calate rahate haiN| kabhI bhI AMkha baMda karie-divA-svapna zurU ho jAte haiN| sapanA bhItara calatA hI rahatA hai| sirpha Upara kI eka parta jAga jAtI hai| kAma calAU hai vaha prt| usase Apa sar3aka para bacakara nikala jAte haiM, usameM Apa apane daphtara pahuMca jAte haiN| usameM apane Apa kAma kara lete haiM-Adata, roboTa, Apake bhItara jo yaMtra bana gayA hai vaha kAma kara letA hai| itanA hoza hai bs| ise mahAvIra hoza nahIM kahate haiN| rAta jaba svapna parI taraha samApta ho jAte haiN| taba sabaha Apa aise uThate haiM ki usa uThane kA Apako koI bhI patA nahIM hai| vaha uThane meM itanA hI pharka hai jaise kisI ne eka miTTI ke tela meM jalatI huI bAtI dekhI ho-pIlA, dhuMdhalA, dhuMe se bharA huA prkaash| aura usa AdamI ne pahalI daphe sUraja kA jAganA dekhA ho, sUraja kA uganA dekhA ho, itanA hI pharka hai| abhI jise Apa jAganA kahate haiM vaha aisA hI maddI-sI, pIlI-sI, dhImI-sI lau hai| jaba rAta svapna samApta ho jAte haiM, taba Apa subaha uThate haiM jaise sUraja jagA-usa jAgI huI cetanA meM vicAra Apake galAma ho jAte haiN| mAlika nahIM hote| aura mahAvIra kahate haiM-jaba taka vicAra mAlika haiM, taba taka dhyAna kaise ho pAegA? vicAra kI mAlakiyata ApakI honI cAhie, taba dhyAna ho sakatA hai| taba Apa jaba cAheM vicAra kareM, jaba cAheM taba na kreN| __to dUsarA prayoga-eka to nIMda ke sAtha-dUsarA prayoga subaha jAgane ke saath| jaise hI jAge vaise hI pratIkSA kareM uThakara ki kaba pahalA vicAra AtA hai| pahale vicAra ko pakar3eM, kaba AtA hai| dhIre-dhIre Apa hairAna hoMge, bahuta hairAna hoMge ki jitanA Apa jAgakara pahale vicAra ko pakar3ane kI koziza karate haiM, utanI hI dera se AtA hai| kabhI ghaMToM laga jAeMge aura pahalA vicAra nahIM aayegaa| aura yaha ghaMTA jo hai vicArarahita, yaha ApakI cetanA ko zIrSAsana se sIdhA khar3A karane meM sahayogI bnegaa| Apa paira ke bala khar3e ho skeNge| kyoMki yaha ghaMTAbhara to bahuta dUra hai agara eka minaTa ke lie bhI koI vicAra na Ae to Apako vicAra naraka hai, yaha anubhava honA zurU ho jaaegaa| aura nirvicAra honA AnaMda hai, svarga hai yaha anubhava honA zurU ho jaaegaa| eka minaTa ko bhI vicAra na Ae to Apako apane bhItara vicAroM ke atirikta jo hai, usakA darzana zurU ho jaaegaa| taba dhUla nahIM dikhAI par3egI, prakAza kI vallarI dikhAI pdd'egii| taba ApakA gesTAlTa badala jaaegaa| 324
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA agara Apane kabhI koI gesTAlTa citra dekhe haiM to Apa samajha paaeNge| manovijJAna kI kitAboM meM gesTAlTa ke citra die hote haiN| kabhI eka citra Apa meM se bahuta logoM ne dekhA hogA, nahIM dekhA hogA to dekhanA caahie| eka bUr3hI kA citra banA hotA hai, eka bUr3hI strI kA citra banA hotA hai| bahuta se gesTAlTa citra bane haiN| bUr3hI kA citra banA hotA hai, Apa usako gaura se dekheM to bUr3hI dikhAI par3atI hai| phira Apa dekhate hI raheM, dekhate hI raheM, dekhate hI raheM, acAnaka Apa pAte haiM ki citra badala gyaa| aura eka javAna strI dikhAI par3anI zarU ho gyii| vaha bhI unhIM rekhAoM meM chipI huI hai| vaha bhI unhIM rekhAoM meM chipI haI hai. lekina eka bar3e maje kI bAta hogI ki jaba taka Apako bUr3hI kA citra dikhAI par3egA, taba taka javAna strI kA citra nahIM dikhAI pdd'egaa| aura jaba Apako javAna strI kA citra dikhAI par3egA to bUr3hI kho jaaegii| donoM Apa eka sAtha nahIM dekha sakate, yaha gesTAlTa kA matalaba hai| gesTAlTa kA matalaba hai ki paiTarna haiM dekhane ke, aura viparIta paiTarna eka sAtha nahIM dekhe jA skte| jaba javAna strI dikhAI par3egIcitra vahI hai, rekhAeM vahI haiM, Apa vahI haiM, kucha badalA nahIM hai| lekina ApakA dhyAna badala gyaa| Apa bUr3hI ko dekhate-dekhate Uba gae, parezAna ho ge| dhyAna ne eka parivartana le liyA, usane kucha nayA dekhanA zurU kiyaa| kyoMki dhyAna sadA nayA dekhanA cAhatA hai| aba vaha javAna strI jo abhI taka Apako nahIM dikhAI par3I thI, vaha dikhAI par3a gyii| bar3A majA yaha hogA, Apa donoM ko eka sAtha nahIM dekha sakate haiM, sAimalTeniyasalI, yugapata nahIM dekha sakate haiN| aba Apako patA hai-pahale to Apako patA bhI nahIM thA ki isameM eka javAna ceharA bhI chipA haA hai| aba Apako patA hai ki donoM cehare chipe haiM. aba bhI Apa nahIM dekha sakate-aba bhI jaba taka javAna ceharA dekhate raheMge, bUr3hI kA koI patA nahIM clegaa| jaba Apa bUr3hI ko dekhanA zurU kareMge, javAna kho jaaegaa| gesTAlTa hai yh| cetanA viparIta ko eka sAtha nahIM dekha sktii| jaba taka Apa dhUla ke kaNa dekha rahe haiM, taba taka Apa prakAza kI vallarI nahIM dekha skte| aura jaba Apa prakAza kI vallarI dekhane lageMge taba dhUla ke kaNa nahIM dekha skte| jaba taka Apa vicAra ko dekha rahe haiM, taba taka Apa cetanA ko nahIM dekha skte| jaba Apa vicAra ko nahIM dekheMge, taba Apa cetanA ko dekheNge| aura cetanA ko eka daphe jo dekha le, usake jIvana kI sArI kI sArI rUparekhA badala jAtI hai| abhI hamArI sArI rUparekhA vicAra se nirdhArita hotI hai, dhUlakaNoM se| phira hamArI sArI cetanA prakAza se pravAhita hotI hai| phira bhI Apa donoM cIjoM ko eka sAtha nahIM dekha skeNge| jaba Apa vicAra dekheMge taba cetanA bhUla jaaegii| jaba Apa cetanA dekheMge taba vicAra bhUla jaaeNge| lekina phira Apako yAda to rahegA cAhe ki javAna ceharA dikhAI yAda to rahegA ki baDhA ceharA chipA haA hai| phira Apa baDhA ceharA dekha rahe ho taba bhI Apako yAda rahegA ki javAna ceharA bhI kahIM maujUda hai, soyA huA hai, chipA huA hai, apragaTa hai| jisa dina koI vyakti nirvicAra ho jAtA hai usa dina cetanA para usakA dhyAna jAtA hai| taba taka dhyAna nahIM jaataa| aura eka bAra cetanA para dhyAna calA jAe to phira cetanA kA vismaraNa nahIM hotA hai| cAhe Apa vicAra meM lage raheM, dukAna para lage raheM, bAjAra meM kAma karate raheM, kucha bhI karate raheM, bhItara cetanA hai, isakI spaSTa pratIti banI rahatI hai| bImAra ho jAeM, rugNa ho jAeM, dukhI ho jAeM, hAtha paira kaTa jAeM phira bhI bhItara cetanA hai, isakI spaSTa smRti banI rahatI hai| aura jaba cAheM taba gesTAlTa badala sakate haiN| eksiDeMTa ho rahA hai aura zarIra TUTakara gira par3A, paira alaga ho gae haiN| jarUrI nahIM hai ki Apa paira ko hI dekhakara dukhI hoN| Apa gesTAlTa badala sakate haiN| Apa cetanA ko dekhane lage, zarIra gyaa| zarIra kA koI dukha nahIM hogA / Apa zarIra nahIM rhe| jaba mahAvIra ke kAna meM khIliyAM ThoMkI jA rahI haiM to Apa yaha mata samajhanA ki mahAvIra Apa hI jaise zarIra haiN| Apa hI jaise zarIra hoMge to khIliyoM kA darda hogaa| mahAvIra kA gesTAlTa badala jAtA hai| aba mahAvIra zarIra ko nahIM dekha rahe haiM, ve cetanA ko dekha rahe haiN| to zarIra meM khIliyAM ThoMkI jA rahI haiM to ve aisI hI mAlUma par3atI haiM, jaise kisI aura ke zarIra meM khIliyAM ThoMkI jA rahI haiN| jaise 325
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 kahIM aura dUra DisTeMsa para khIliyAM ThoMkI jA rahI haiN| mahAvIra dUra ho ge| mahAvIra mara rahe haiM to Apa hI jaise nahIM mara rahe haiN| gesTAlTa aura hai| mahAvIra cetanA ko dekha rahe haiM, jo nahIM mrtii|| ___ jaba jIsasa ko sUlI para laTakAyA jA rahA hai to gesTAlTa aura hai| jIsasa usa zarIra ko nahIM dekha rahe haiM, jo sUlI para laTakAyA jA rahA hai| jaba maMsUra ko kATA jA rahA hai to gesTAlTa aura hai| maMsUra usa zarIra ko nahIM dekha rahA hai, jo kATA jA rahA hai, isalie maMsUra haMsa rahA hai| aura koI pUchatA hai--maMsUra, tuma kATe jA rahe ho aura haMsa rahe ho? to maMsUra ne kahA ki maiM isalie haMsatA hUM ki jise tuma kATa rahe ho vaha maiM nahIM huuN| aura jo maiM hUM tuma use chU bhI nahIM pA rahe ho to mujhe bar3I haMsI A rahI hai| tumhArI talavAreM mere AsapAsa se gujara jA rahI haiM lekina mujhe sparza nahIM kara pAtI haiN| yaha gesTAlTa kA parivatena hai, dhyAna kA parivartana hai, dhyAna kA phokasa badala gayA hai, vaha kucha aura dekha rahA hai| to rAtri vicAra ke lie tIna prakriyAeM-subaha pahale vicAra kI pratIkSA kI eka prakriyA aura zeSa sAre dina sAkSI kA bhAva, viTanesa hai| jo bhI ho rahA hai usakA maiM sAkSI hUM, kartA nhiiN| bhojana kara rahe haiM to do cIjeM raha jAtI haiN| do bhI nahIM raha jAtI, sAdhAraNa AdamI ko eka hI cIja raha jAtI hai-bhojana raha jAtA hai| agara thor3A buddhimAna AdamI hai to do cIjeM hotI haiM-bhojana hotA hai, bhojana karanevAlA hotA hai| __buddhimAna se merA matalaba hai? jo thor3A soca-samajhakara jItA hai| jo bilakula hI gaira-soca-samajhakara jItA hai, bhojana hI raha jAtA hai, isalie vaha jyAdA bhojana kara jAtA hai, kyoMki bhojana karanevAlA to maujUda nahIM thaa| kala usane taya kiyA thA ki itanA jyAdA bhojana nahIM karanA hai| paccIsa daphe taya kara cukA hai ki itanA jyAdA bhojana nahIM karanA hai| isase yaha bImArI pakar3atI hai, yaha roga A jAtA hai| roga se dukhI hotA hai-yaha bhojana itanA nahIM krnaa| taya kara liyaa| kala jaba phira bhojana karane baiThatA hai to jyAdA bhojana karatA hai aura vahI cIjeM khA letA hai jo nahIM khAnI thiiN| kyoM? bhojana karanevAlA maujUda hI nahIM rhtaa| sirpha bhojana raha jAtA hai| bhojana ne to taya nahIM kiyA thA, isalie bhojana ko jitanA karavAnA hai, karavA detA hai| jisako hama thor3A buddhimAna AdamI kaheM, vaha donoM kA hoza rakhatA hai-bhojana kA bhI, bhojana karanevAle kA bhii| lekina mahAvIra jise sAkSI kahate haiM, vaha tIsarA hoza hai| vaha hoza isa bAta kA hai ki na to maiM bhojana hai aura na maiM bhojana karanevAlA hai| bhojana bhojana hai. bhojana karanevAlA zarIra hai, maiM donoM se alaga hai| eka TrAeMgala kA nirmANa hai, eka trikoNa kA, eka tribhuja kaa| tIsare koNa para maiM huuN| isa tIsare koNa para, isa tIsare biMdu para caubIsa ghaNTe rahane kI koziza sAkSIbhAva hai| kucha bhI ho rahA hai, tIna hisse sadA maujUda haiM aura maiM tIsarA hUM, maiM do nahIM huuN| jyAdA bhojana kara lenevAlA eka hI koNa dekhatA hai| agara kahIM prAkRtika cikitsA ke saMbaMdha meM thor3I jAnakArI bar3ha gayI to dUsarA koNa bhI dekhane lagatA hai ki maiM karanevAlA, jyAdA na kara luuN| pahale bhojana se ekAtma ho jAtA thA aba karane vAle zarIra se ekAtma ho jAtA hai| lekina sAkSI nahIM hotaa| sAkSI to taba hotA hai, jaba donoM ke pAra tIsarA ho jAtA hai| aura jaba vaha dekhatA hai ki yaha rahA bhojana, yaha rahA zarIra, yaha rahA maiM aura maiM sadA alaga huuN|| isalie mahAvIra ne kahA hai-pRthktv| sAkSI bhAva kA unhoMne prayoga nahIM kiyaa| unhoMne pRthakatva zabda kA prayoga kiyA hai-algpn| isako mahAvIra ne kahA hai bheda vijJAna, da sAiMsa Apha DivIjana / mahAvIra kA apanA zabda hai, bheda vijJAna / da sAiMsa Tu ddivaaidd| cIjoM ko apane-apane hissoM meM tor3a denA hai| bhojana vahAM hai, zarIra yahAM hai, maiM donoM ke pAra hUM-itanA bheda spaSTa ho jAe to sAkSI janmatA hai| to tIna bAteM smaraNa rakheM-rAta nIMda ke samaya smaraNa, pratikramaNa, punrjiivn| subaha pahale vicAra kI pratIkSA, tAki aMtarAla dikhAI 326
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika : svabhAva meM Thahara jAnA par3e aura aMtarAla meM gesTAlTa badala jaae| dhUlakaNa na dikhAI par3eM, prakAza kI dhArA smaraNa meM A jaae| aura pUre samaya, caubIsa ghaNTe, uThate-baiThate-sote tIsare bindu para dhyAna-tIsare para khar3e rhnaa| ye tIna bAteM agara pUrI ho jAeM to mahAvIra jise sAmAyika kahate haiM, vaha phalita hotI hai| to hama AtmA meM sthira hote haiN| ___ yaha jo AtmasthiratA hai, yaha koI jar3a, sTaiganeMTa bAta nhiiN| zabda hamAre pAsa nahIM haiN| zabda hamAre pAsa do haiM-calanA, Thahara jAnA; gati, agati; DAyanemika, sttaigneNtt| tIsarA zabda hamAre pAsa nahIM hai| lekina mahAvIra jaise loga sadA hI jo bolate haiM vaha tIsare kI bAta hai. da thrdd| aura hamArI bhASA do taraha ke zabda jAnatI hai, tIsare taraha ke zabda nahIM jaantii| to isalie mahAvIra jaise logoM ke anubhava ko pragaTa karane ke lie donoM zabdoM kA eka sAtha upayoga karane ke atirikta aura koI rAstA nahIM hai| taba pairADAksikala ho jAtA hai| agara hama aisA kaha sakeM, aura koI artha sApha hotA ho-aisI agati jo pUrNa gati hai; aisA ThaharAva jahAM koI ThaharAva nahIM hai; mUvameMTa, vidAuTa mUvameMTa; to zAyada hama khabara de paaeN| kyoMki hamAre pAsa do zabda haiM, aura mahAvIra jaise vyakti tIsare biMdu se jIte haiN| tIsare biMdu kI aba taka koI bhASA paidA nahIM ho skii| zAyada kabhI ho bhI nahIM skegii| nahIM ho sakegI, isalie ki bhASA ke liye dvaMdva jarUrI haiN| Apako kabhI khayAla nahIM AtA ki bhASA kaisA khela hai| agara Apa DikzanarI meM dekhane jAeM to vahAM likhA haA hai-padArtha kyA hai? jo mana nahIM hai| aura jaba Apa mana ko dekhane jAeM to vahAM likhA hai-mana kyA hai? jo padArtha nahIM hai| kaisA pAgalapana hai! na padArtha kA koI patA hai, na mana kA koI patA hai| lekina vyAkhyA bana jAtI hai, dUsare ke inakAra karane se vyAkhyA banA lete haiM! aba yaha koI bAta huI ki puruSa kauna hai? jo strI nahIM! strI kauna hai? jo puruSa nahIM! yaha koI bAta huI? yaha koI DephinIzana huI? yaha koI paribhASA huI? aMdherA vaha hai jo prakAza nahIM, prakAza vaha hai jo aMdherA nahIM! samajha meM AtA hai ki bilakala ThIka hai. lekina bilakala bemAnI hai| isakA koI matalaba hI na haa| agara maiM pachaM, dAyAM kyA hai? Apa kahate haiM, bAyAM nahIM hai| maiM pUchU bAyAM kyA hai? to usI dAeM se vyAkhyA karate haiM jisakI vyAkhyA bAeM se kI thI! yaha vhisiyasa hai, sarkulara __ lekina AdamI kA kAma cala jAtA hai| sArI bhASA aisI hai| DikzanarI se jyAdA vyartha kI cIja jamIna para khojanI bahuta muzkila hai-zabdakoza se jyAdA vyartha kI ciij| kyoMki zabdakoza vAlA kara kyA rahA hai? vaha pAMcaveM peja para kahatA hai ki dasavAM peja dekho, aura dasaveM peja para kahatA hai ki pAMcavAM dekho| agara maiM Apake gAMva meM AUM aura Apase pUchU ki rahamAna kahAM rahate haiM? Apa kaheM ki rAma ke par3osa meM? maiM pUchu, rAma kahAM rahate haiM? Apa kaheM, rahamAna ke par3osa meN| isase kyA artha hotA hai? hameM ajJAta kI paribhASA usase karanI cAhie jo jJAta ho| taba to koI matalaba hotA hai| hama eka ajJAta kI paribhASA dUsare ajJAta se karate haiN| vana ananona ija DiphAinDa bAI ena adara annon| hameM kucha bhI patA nahIM hai, eka ajJAta ko hama dUsare ajJAta se vyAkhyA kara dete haiN| aura isa taraha jJAta kA bhrama paidA kara lete haiN| __ nAleja, jJAna kA jo hamArA bhrama hai vaha isI taraha khar3A huA hai| magara isase kAma cala jAtA hai| isase kAma cala jAtA hai| kAma calAU hai yaha jnyaan| para isase koI satya kA anubhava nahIM hotaa| mahAvIra jaise vyakti kI takalIpha yaha hai ki vaha tIsare biMdu para khar3A hotA hai jahAM cIjeM tor3I nahIM jA sktiiN| jahAM dvaMdva nahIM raha jAtA, jahAM do nahIM raha jaate| jahAM anubhUti eka banatI hai aura usa anubhUti ko vaha kisase vyAkhyA kare, kyoMki hamArI sArI bhASA yaha kahatI hai ki yaha nhiiN| to kisase vyAkhyA kare? vaha jyAdA se jyAdA itanA hI kaha sakatA hai niSedhAtmaka, lekina vaha niSedhAtmaka bhI ThIka nahIM hai| vaha kaha sakatA hai, vahAM dukha nahIM, azAMti nhiiN| lekina jaba hama matalaba samajhate haiM, to hamArA kyA matalaba hotA hai? 327
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 azAMti aura zAMti hamAre lie dvaMdva hai, mahAvIra ke lie dvaMdva se mukti hai| hamAre lie zAMti kA vahI matalaba hai jahAM azAMti nahIM hai| mahAvIra ke lie zAMti kA vahI matalaba hai jahAM zAMti bhI nahIM, azAMti bhI nhiiN| kyoMki jaba taka zAMti hai taba taka thor3I bahuta azAMti maujUda rahatI hai| nahIM to zAMti kA patA nahIM cltaa| agara Apa paripUrNa svastha ho jAeM to Apako svAsthya kA patA nahIM clegaa| thor3I bahuta bImArI cAhie svAsthya ke patA hone ko| yA Apa pUre bImAra ho jAeM, to bhI bImArI kA patA nahIM clegaa| kyoMki bImArI ke lie bhI svAsthya kA honA jarUrI hai, nahIM to patA nahIM cltaa| ___ to bImAra se bImAra AdamI meM bhI svAsthya hotA hai, isalie patA calatA hai| aura svastha se svastha AdamI meM bhI bImArI hotI hai isalie svAsthya kA patA calatA hai| lekina hamAre pAsa koI upAya nahIM hai| hama bAhara se hI khojate rahate haiN| aura bAhara saba dvaMdra hai| lakSaNa bAhara se hama pakar3a lete haiM aura bhItara koI lakSaNa nahIM pakar3e jA sakate kyoMki koI dvaMdva nahIM hai| to mahAvIra ne vaha jo tIsare binda para khar3A ho jAegA vyakti dhyAna meM, use kyA hogA, ise samajhAne kI koziza bArahaveM tapa meM kI hai| vaha koziza bilakula bAhara se hai, bAhara se hI ho sakatI hai| phira bhI bahuta AMtarika ghaTanA hai, isalie use aMtara-tapa kahA aura aMtima tapa rakhA hai| ___dhyAna ke bAda mahAvIra kA tapa kAyotsarga hai| usakA artha hai-jahAM kAyA kA utsarga ho jAtA hai, jahAM zarIra nahIM bacatA, gesTAlTa badala jAtA hai puuraa| kAyotsarga kA matalaba kAyA ko satAnA nahIM hai| kAyotsarga kA matalaba hai, aisA nahIM hai ki hAtha-paira kATa-kATa kara car3hAte jAnA hai-kAyotsarga kA matalaba hai, dhyAna ko paripUrNa zikhara para pahuMcanA hai to gesTAlTa badala jAtA hai| kAyA kA utsarga ho jAtA hai| kAyA raha nahIM jAtI, usakA kahIM koI patA nahIM raha jaataa| nirvANa yA mokSa, saMsAra kA kho jAnA hai, jasTa ddisepiyrens| Atma-anubhava, kAyA kA kho jAnA hai| Apa kaheMge mahAvIra to cAlIsa varSa jie. vaha dhyAna ke anubhava ke bAda bhI kAyA thii| vaha Apako dikhAI par3a rahI hai| vaha Apako dikhAI par3a rahI hai, mahAvIra kI aba koI kAyA nahIM hai, aba koI zarIra nahIM hai| mahAvIra kA kAyA-utsarga ho gyaa| lekina hameM to dikhAI par3a rahI hai| isalie buddha ke jIvana meM bar3I adabhuta ghaTanA hai| jaba buddha marane lage to ziSyoM ko bahuta dukha, pIr3A...! sAre rote ikaTThe ho gae, lAkhoM loga ikaTThe hue aura unhoMne kahA-aba hamArA kyA hogA? lekina buddha ne kahA-pAgalo, maiM to cAlIsa sAla pahale mara cukaa| ve kahane lage ki mAnA ki yaha zarIra hai, lekina isa zarIra se bhI hameM prema ho gyaa| lekina buddha ne kahA ki yaha zarIra to cAlIsa sAla pahale visarjita ho cukA hai| ___ jApAna meM eka phakIra huA hai liNcii| eka dina apane upadeza meM usane kahA ki yaha buddha se jhUThA AdamI jamIna para kabhI nahIM huaa| kyoMki jaba taka yaha buddha nahIM thA, taba taka thA, aura jisa dina se buddha huA, usa dina se hai hI nhiiN| to liMcI ne kahA-buddha hai, buddha hue haiM ye saba bhASA kI bhUleM haiN| buddha kabhI nahIM hue the| nizcita hI loga ghabarA gae, kyoMki yaha phakIra to buddha kA hI thaa| pIche buddha kI pratimA rakhI thii| abhI-abhI isane usa para dIpa car3hAyA thaa| eka AdamI ne khar3e hokara pUchA ki aise zabda tuma bola rahe ho? tuma kaha rahe ho, buddha kabhI hue nahIM? aisI adhArmika bAta! to liMcI ne kahA ki jisa dina se mere bhItara kAyA kho gayI, usa dina mujhe patA claa| tumhAre lie maiM abhI bhI haiM, lekina jisa dina se saca meM na huA, usa dina se maiM bilakula nahIM ho gayA hai| yaha nahIM ho jAne kA antima caraNa hai| vaha eksaplojana hai| usake bAda phira kucha bhI nahIM hai, yA saba kucha hai| yA zUnya hai, yA pUrNa hai| kala hama AkhirI bArahaveM tapa kI bAta kreNge| baiThe pAMca minaTa...! 328