Book Title: Dharm Sadhna ke Tin Adhar
Author(s): Devendramuni
Publisher: Z_Sajjanshreeji_Maharaj_Abhinandan_Granth_012028.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211205/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dayA / karuNA / anukampA samyagdarzana / jJAna / cAritra * vinaya dharma - sAdhanA ke tIna AdhAra - upAcArya zrI devendra muni ( va0 sthA0 zramaNa saMgha ke upAcArya, zatAdhika granthoM ke lekhaka, bahuta vidvAna vicAraka ) dharma kyA hai ? aura darzana kyA hai ? yaha jAna lene ke bAda, hara sAdhaka ko yaha jAnanA upayogI hotA hai ki Akhira ina donoM kI jar3a kyA hai ? arthAt, dharma aura darzana kI zuruAta kahA~ se hotI hai ? isa jijJAsA ko lekara jaba jaina - vAGamaya meM bhramaNa kiyA jAtA hai, to yaha patA calatA hai ki yahA~ para dharma ke mUla kI talAza meM tIna AcAryoM ne apane dRSTikoNa prakaTa kiye haiM / ye haiM : 1. 'dayA' dharma kI jar3a hai / prANiyoM para 'anukampA' karanA dayA hai / yaha digambara AcArya jinasena kA dRSTikoNa hai| 2. tIrthaMkaroM ne apane ziSyoM ko upadeza diyA hai ki dharma kI zuruAta darzana se hotI hai / yaha siddhAnta adhyAtmavAdI AcArya kundakunda ne spaSTa kiyA hai / 3. dazavaikAlika' meM, zvetAmbara AcArya zayyambhava ne batalAyA hai ki dharma kA mUla 'vinaya' hai / kyoMki 'vinaya' se mokSa prApta hotA hai / 1. dayAmUlo bhaveddharmo dayA prANyanukampanam / 2. daMsaNamUlo dhammo uvaiTTo jiNavarehiM sissANaM / 3. evaM dhammo viNao mUlaM paramo se mokkho / --: ( 27 ) - mahApurANa, 21 / 5 / 62 - darzana pAhuDa, 2 22 -- dazavekAlika, Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 dharma-sAdhanA ke tIna AdhAra: upAcArya zrI devendra muni dayA kA hArda AcArya jinasena ke dRSTikoNa ke samarthana meM AcArya padmanandI ne bar3I sApha-sApha bAta kahI hai aura dayA ko dharma kA mUla batalAte hue usakI prazaMsA bhI kI hai / ve kahate haiM- 'prANidayA' dharmarUpI vRkSa kI jar3a hai, sAre vratoM meM mukhya vrata hai, sampatti kA aura guNoM kA bhI bhaNDAra hai / isalie hara prANI ko apane hRdaya meM dayA ko dhAraNa karanA cAhie / jo aisA karate haiM, vastutaH ve vivekavAna haiM / yaha saca hai ki jinendra bhagavAna kA upadeza karuNArUpI amRta se labAlaba bharA hai / " aura usakA prathama srota dayA karuNA prerita hI hai / jo isa dharma ke vAstavika anuyAyI haiM, unake citta meM karuNA to avazya hI honI caahie| kyoMki pratyeka jina kA dharmopadeza dene ke pIche yaha Azaya rahatA AyA haijisa mArga / sAdhana se maiMne svayaM kI AtmA ko sAMsArika bandhanoM se nikAlakara yahA~ taka pahu~cAyA hai, usI tarah, saMsAra ke tamAma duHkhI jIva bhI mere dvArA apanAye gaye rAste para caleM aura svayaM ko mukta banAveM / kyoMki jinendra bhagavAna kI AtmA, 'jina' banane ke sAtha hI karuNA ke, dayA ke sAgara ko apane Apa meM pUrA kA pUrA sameTa letI hai| yAnI, unameM dayA kA paripUrNa svarUpa avatarita ho jAtA hai / phira bhalA ve duHkhI - dIna janoM ko dekhakara, dravita kyoM nahIM hoMge ? isalie, unake dvArA jo bhI upadeza ziSyoM ko diyA jAegA, usake eka-eka zabda meM karuNA kA amRta sindhu bharA milegA / jarUrata hai, usa karuNAmRta kI talAza kI, pahacAna kI / yaha dayA yA karuNA kisI bhI prANI meM bAhara se nahIM AtI / yaha to usake bhItara rahane vAlA eka aisA tattva hai, jo usase kabhI bhI alaga raha hI nahIM sakatA / kyoMki yaha karuNA yA dayA, na to isa dharatI para paidA hotI hai, aura na hI kisI bhautika padArtha meM se use DhUMr3ha kara nikAlA jA sakatA hai / yaha to 'cetanA' kA apanA eka maulika guNa / dharma hai / anukampA karuNA/dayA kA samAnArthaka eka aura zabda, jainadharma va darzana meM prayoga kiyA gayA milatA hai / vaha hai- 'anukampA' / isa zabda kA arthabodha bhI AcAryoM ne alaga-alaga DhaMga se diyA hai / bRhatkalpasUtravRtti meM AcArya malayagiri ne likhA hai "anu - pazcAt duHkhitasatvakampanAdanantaraM yatkampanaM sA anukampA" (1320 ) | AcArya hemacandra ne yogazAstra svopajJavRtti meM likhA hai - duHkhiyoM ko nihAra kara binA pakSapAta ke duHkha ko dUra karane kI icchA anukampA hai (2/15) / ye hI bhAva tripaSTizalAkApuruSacaritra meM bhI abhivyakta hue haiM / (1/3/615-616) ke tIna bheda anukampA bhagavatI ArAdhanA meM anukampA ko tIna bhAgoM meM vibhAjita kara diyA gayA hai / ye vibhAga haiMdharmAnukampA, mizrAnukampA aura sarvAnukampA / saMyamI muniyoM para dayA karanA 'dharmAnukampA' hai / yaha dharmAnukampA jaba kisI vyakti ke antaH karaNa meM utpanna hotI hai, taba vaha vivekavAna sadgRhastha zramaNoM-nirgranthoM ko yogya anna, jala, nivAsa, 1. mUlaM dharmatarorAdyA vratAnAM dhAma sampadAm / guNAnAM nidhirityagi dayA kAryA vivekibhiH // 2. praznavyAkaraNa saMvaradvAra / - padmanaMdi paMcavizatikA, 38 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana auSadhi Adi padArtha dekara unakI sevA karatA hai / sAtha hI, apanI pUrI sAmarthya ke anusAra muniyoM ke upasarga Adi ko dUra karane meM pravRtta hotA hai / kabhI koI muni use bhaTakA huA milatA hai, to vaha unheM sahI rAstA batalA kara, apane bhAva ko sAkAra karatA hai / sabhAoM, AyojanoM Adi sAmUhika goSThiyoM meM vaha una munijanoM ke guNoM kI prazaMsA karatA hai, aura cAhatA hai ki sAdhuoM / muniyoM kA satsaMga use hamezA milatA rahe / Azaya yaha hai ki sAdhu / muni ke guNoM kI prazaMsA karanA, anumodana karanA, aura anusaraNa karanA Adi samasta bhAva, 'dharmAnukampA' ke mAne gaye haiM / gRhastha vyaktiyoM para jo dayA kI jAtI hai, use 'mizrAnukampA' kahate haiM / kyoMki gRhasthoM meM adhikAMzataH aise hote haiM, jo jIvoM para dayA to karate haiM kintu dayA ke samagra svarUpa ko ve nahIM jAnate / inake alAvA, una logoM para bhI, jo jina sUtra se bAhara haiM, pAkhaNDI guru kI arcanA / upAsanA karate haiM, ina saba para kRpAbhAva rakhanA 'mizrAnukampA mAnI gaI hai / jo vyakti, gRhasthadharma kA pAlana kara rahe haiM kintu anya dharmo kA pAlana karane vAloM ke prati dayA / anukampA kI bhAvanAe~ rakhate haiM, aise gRhasthoM para anukampA kA bhAva bhI 'mizrAnukampA ' hai / 'mRdutA ' cetanA kA maulika guNa hai| vaha jisa taraha eka samyagdRSTi meM svabhAvataH maujUda rahatI hai, usI taraha mithyAdRSTi meM bhI usako sahajatA se dekhA jA sakatA hai / yaha donoM hI prakAra ke vyakti samasta prANiyoM para dayA / anukampA bhI karate rahate haiM / ina donoM kI yaha 'anukampA', cUMki hara prANI ke prati samAna vyavahAra ke sAtha hotI hai / isalie, ina donoM kI anukampA ko 'sarvAnukampA' ke antargata mAnA jAtA hai / niSkarSa rUpa meM yaha kaha sakate haiM ki jaba 'anukampA' kA viSayabhUta jIva / prANI dharma-kSa etra se sambandhita hogA, taba usa dhArmika vyakti / jIva ke prati hone vAlA karuNAbhAva, 'dharmAnukampA' kahA jAegA / isI taraha, anukampA kA viSaya jaba koI aisA prANI ho jo 'saMyatAsaMyata' ke darje meM AtA ho, to usake prati hone vAlA dayA / karuNA bhAva 'mizrAnukampA' hogA / aura jisa anukampA kA viSaya hara prANI / jIva bana sakatA ho, yAnI samasta jIvoM ko apanA viSaya banAne vAlI karuNA / anukampA ko 'sarvAnukampA' kahA jAegA / 'anukampA' ke isa svarUpa vizleSaNa sAtha jaba 'dayA' yA 'karuNA' ke svarUpa ko milAkara vicAra kiyA jAtA hai, taba yaha niSkarSa sAmane AtA hai ki, jise hama 'dayA' kahate haiM, vaha cAhe to 'karuNA' ke nAma se pukArI jAye, athavA 'anukampA' ke nAma se, inameM koI maulika bheda nahIM hai / kyoMki, ina tInoM meM 'nAma' bhara kI bhinnatA, bhale hI dikhalAI par3a rahI ho, vastutaH yaha tInoM hI zabda, AtmA ke jisa vizeSa bhAva ko vyakta karate haiM vaha bhAva hara jIvAtmA meM, usake anya maulika guNoM ke sAtha sahaja hI maujUda rahatA hai / aura, jaba bhI use anukUla vAtAvaraNa milatA hai, dravita ho uThatA hai / 1 vizeSa jAnakArI ke lie dekheM - bhagavatI ArAdhanA kI vijayodayA TIkA - 1834 / Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 samyagdarzana AcArya kundakunda ne 'samyagdarzana' ko dharma kA mUla mAnA hai| kyoMki isake binA 'jJAna' jJAna nahIM rahatA, jJAna ke binA cAritra nahIM panapa pAtA, cAritrahIna ko mokSa nahIM milatA, aura mokSa ke abhAva meM nirvANa nahIM prApta hotA / magara, vaha 'darzana' hai kyA ? isa bAre meM jainAcAryoM ne alaga-alaga DhaMga se apane mata prakaTa kiye haiM / umAsvAti kA kahanA hai - apane - apane svabhAva meM sthita tattvArthoM kA zraddhAna, 'samyagdarzanaH hai / inhoMne jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa, yaha sAta tattva mAne haiM / AcArya caMdra Adi ne bhI ye hI sAtoM tattva batalAye haiM / uttarAdhyayana meM, ina sAtoM ke sAtha puNya aura pApa ko milAkara nau tattva' kahe haiN| jina AcAryoM ne sAta tattva mAne haiM, ve puNya aura pApa ko baMdha ke antargata mAnate haiM / dharma-sAdhanA ke tIna AdhAra: upAcArya zrI devendra muni anya kucha AcAryoM ne padArthoM ke viparIta abhiniveza rahita zraddhAna' ko samyagdarzana batalAyA hai, to kucha ne padArthoM ke yathAvasthita svarUpa kA zraddhAna karanA samyagdarzana mAnA hai / sUtrapAhuDa meM ukta tatvoM ke prati heya va upAdeya buddhi ko samyagdarzana kahA hai to mokSapAhuDa meM tattvaruci ko samyagdarzana batalAyA gayA hai| niyamamAra meM samyaktva kI carcA ke sambandha meM batalAyA gayA hai-Apta, Agama aura tattvoM kI zraddhA se samyaktva' hotA hai| yAnI ina tInoM para zraddhA karanA samyagdarzana hai / ratnakaraNDaka zrAvakAcAra meM isI kathana ko kucha aura spaSTa kiyA gayA hai-tIna prakAra kI mUr3hatA aura ATha prakAra ke mada se rahita hokara, satyArtha deva, zAstra aura guru para AThoM aMgoM sahita zraddhAna karanA' samyagdarzana hai / 1. nAdaMsaNissa nANaM nANeNa vinA na huti caraNaguNA / aguNissa natthi mokkho natthi amokkhassa nivvANaM // 2. tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanam / jIvAjIvAsrava baMdha-saMvara- nirjarA mokSAstattvam / 3. jIvAjIvA ya baMdho ya puNNaM pAvA'savo tahA / saMvaro nijjarA mokkho saMte e tahiyA nava // 4. ( ka ) paJcAstikAya -- tAtparyAkhyAvRtti, 107 (kha) puruSArthasiddha yupAya, 22 (ga) samayasAra, 155 5. suttatthaM jiNabhaNiyaM jIvAjIvAdi bahuvihaM atthaM / yAyaM ca tahA jo jANai so hu saddiTThI | 6. taccaruI sammattaM / 7. attAgamataccANaM sadahaNAdo havei sammattaM / 8. zraddhAnaM paramArthAnAmAptAgamatapobhRtAm / trimUDhApoDhamaSTAGgaM samyagdarzanamasmayam // 1 - uttarAdhyayana, 28 / 30 - tattvArtha sUtra, 1/2, 4 - uttarAdhyayana, 28 / 14 - sUtrapAhuDa, 5 --mokSapAhuDa, 38 - niyamasAra, 5 - ratnakaraNDaka zrAvakAcAra, 4 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana tIna varga ina sAre lakSaNoM kA nicor3a yadi nikAlA jAye to mukhya rUpa se inake tIna varga banate haiM / pahalA varga hai, tasvArthoM/padArthoM kA zraddhAna, dUsarA - deva, zAstra va guru tathA dharma para zraddhAna, tathA tIsarA varga - sva-para ke bhedavijJAna ke sAtha zuddhAtmA kI upalabdhirUpa zraddhAna / 31 ina lakSaNoM meM jahA~ para Apta, Agama va tatvoM kI zraddhA ko samyakdarzana batalAyA gayA hai, vahA~ para pUrva ke do vargoM kA sammilita rUpa liyA gayA hai| kyoMki yaha donoM hI varga, samyagdarzana ke vyava - hAra pakSa ko lekara kiye gaye haiM / jahA~ 'tattvaruci' ko samyagdarzana kahA gayA hai, vaha kathana, upacAravaza kiyA gayA samajhanA caahie| kyoMki ruci kahate haiM - 'icchA' ko, yA 'anurAga' ko / jinakA moha naSTa ho jAtA hai, unameM to 'ruci' kA abhAva ho jAtA hai / ataH 'tattvaruci' yA 'atIndriya sukha kI ruci ' athavA 'zuddhAtmaruci' ko samyagdarzana mAneMge, to aise samyagdRSTi meM 'moha' kI sattA mAnanI par3egI / moha kI upasthiti meM 'samyaktva' ko kaise svIkAra kiyA jAyegA ? kyoMki, samyaktva ke abhAva meM na to 'samyagdarzana' hI ho pAtA hai, aura na hI 'samyagjJAna' / isalie, jahA~ bhI 'ruci' ko samyagdarzana ke lakSaNa sAtha jor3A gayA hai, vaha prayoga, upacAravaza mAnA jAnA cAhie, aura 'tattvaruci' ke prasaMga meM use 'azuddhatara naya' kI' apekSA se kahA gayA jAnanA cAhie / pUrva meM jo tIna varga banAye haiM, una vargoM kA paraspara na to koI saiddhAntika bheda hai, na hI alagAva / balki, yaha bhinnatA, bhinna-bhinna staroM ko lakSya meM rakhakara, bhinna-bhinna dRSTiyoM se hI mAnI jAnI cAhie / isI bAta ko yahA~ vizeSa rUpa se spaSTa kiyA jA rahA hai / eka samyagdRSTi jIva ko, unakA jaisA zraddhAna hotA hai, vaisA zraddhAna mithyAdRSTi jIva kA kabhI nahIM hotaa| kyoMki, mithyAdRSTi jIva, apane pakSa ke mohavaza arhanta deva Adi kA zraddhAna karatA hai / arhanta deva Adi ke yathArtha svarUpa kI pahacAna, cU~ki eka mithyAdRSTi jIva ko nahIM hotI, ataH usakA arhantadeva Adi ke prati jo pakSamohavaza zraddhAna hotA hai, vaha yathArtha zraddhAna nahIM hotA / yathArtha zraddhAna to use tabhI ho pAegA, jaba vaha ina arhanta Adi ke yathArtha svarUpa kI pahacAna kara sakegA / jinake yathArtha zraddhAna hotA hai, unheM arhantadeva Adi ke yathArtha svarUpa kA bhI zraddhAna hotA hai / kyoMki, arhanta deva Adi ke yathArtha svarUpa kI jise pahacAna hai, use jIva Adi tattvoM ke yathArtha svarUpa kI pahacAna hogI hI / ina donoM bAtoM ko paraspara meM avinAbhAvI jAnanA cAhie / isI vajaha se arhantadeva Adi ke zraddhAna ko 'samyaktva' yA 'samyagdarzana' kahA gayA hai / 'tattva zraddhAna' ko samyagdarzana mAnane meM bhI arhantadeva Adi ke zraddhAna kI bAta garbhita hai / tattva samUha meM 'mokSa tattva' sarvotkRSTa hai / aura mokSa kI prApti ke pUrva 'arhanta' pada kI prApti avazyabhAvI hai / aisA eka bhI udAharaNa nahIM hai, jisase yaha spaSTa ho sake, ki binA arhanta hue koI jIvAtmA mokSa -lAbha kara sakA hai / ataH, mokSa meM zraddhAna meM hone para, 'arhanta' meM zraddhAna anivAryataH hotA hai / mokSa ke kAraNa haiM-saMvara aura nirjarA tattva / ye donoM una muniyoM ke sambhava hote haiM jo nirgrantha haiM, vItarAgI haiN| yAnI, jo muni, saMvara- nirjarA ke dhAraka hoMge, vAstava meM ve hI sacce 'guru' mAne 1. athavA tattvaruciH samyaktvam azuddhataranaya- samAzrayaNAt / 1- SaTkhaMDAgama - pustaka 1, pRSTha 151 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma-sAdhanA ke tIna AdhAra : upAcArya zrI devendra muni jA sakate haiM / ina gurujanoM para zraddhAna hone kA artha hotA hai-saMvara nirjarA tattvoM para zraddhAna honA / aura saMvara-nirjarA tattvoM para zraddhAna hone kA matalaba hotA hai sacce guru para zraddhAna honA / pUrva kI bhA~ti, ye donoM bhI, paraspara avinAbhAvI yA anyonyAzrita mAne jA sakate haiN| ___ isI prakAra, rAga Adi se rahita bhAva ko 'ahiMsA' kahate haiM / 'ahiMsA' ko hI upAdeya dharma mAnA gayA hai / ataH rAgAdi se rahita bhAvarUpa dharma ko 'saccA dharma' kahA jA sakatA hai| isI para zraddhAna karanA, sacce dharma kA zraddhAna hogaa| isa prakAra, 'tattva zraddhAna' meM arhantadeva Adi kA zraddhAna aura 'arhanta deva Adi ke zraddhAna' meM tattvazraddhAna kA bhAva antarnihita hai| vinaya vinaya se jJAna-lAbha, AcAra vizuddhi aura samyagArAdhanA kI siddhi hotI hai| aura, anta meM mokSasukha bhI milatA hai / ataH, vinaya kI bhAvanA avazya hI karanI cAhie / 'vinaya' kI isa mahattA ko dekhate hue dazavakAlika meM ise dharma kA paramamUla' kahA gayA hai| uttarAdhyayana ke prathama adhyayana meM vinaya kI savistRta vyAkhyA hai| bhagavatI, sthAnAGga aura aupapAtika meM vinaya ke vividha prakAra batAye haiN| para vistArabhaya se hama una sabakI carcA yahA~ kara nahIM rahe haiN| bhAvapAhuDa meM bhI, vinaya ke mAhAtmya ko svIkAra karake, sAdhu muni ko salAha dete hue kahA gayA hai--'he muni ! pA~ca prakAra kI vinaya ko mana, vacana va kAya se pAlana kro| kyoMki, vinaya se rahita vyakti, suvihita mukti ko prApta nahIM karate haiN|' isa kathana kI puSTi vasunandi zrAvakAcAra meM bhI kI gaI hai| vinaya ke pA~ca prakAra yaha haiM :-darzanavinaya, jJAnavinaya, cAritra-vinaya, tapavinaya va upacAravinaya / yaha pA~coM, mokSagati ke nAyaka mAne gaye haiN| bhagavatI ArAdhanA aura vasunandi zrAvakAcAra 1. rAgAdINamaNuppA ahiMsagatta tti bhAsidaM samaye / tesiM ceduppattI hiMse ta jiNehi NihiTThA / -sarvArya siddhi, 7/22 para uddhRta 2. jJAnalAbhAcAravizuddhi samyagArAdhanAdyartha vinayabhAvanam / tatazca nivRtti sukhamiti vinayabhAvanaM kriyate / ---rAjavA tika, 6/23/7 3. viNayaM paMcapayAraM pAla hi maNavayaNakAyajoeNa / aviNayaNarA suvihiyaM tatto mutti Na pAvaMti // -bhAvapAhuDa, 102 4. vasunandizrAvakAcAra, 335 5. mUlAcAra, 364 6. viNao mokkhaddAraM viNaAdo saMja mo tavo NANaM / NigaeNArAhijjai Ayario savvasaMgho y|| kittI mettI mANassa bhaMjaNaM gurujaNe ya bahumANo / titthayarANAM ANA guNANumodo ya viNayaguNA // --bhagavatI ArAdhanA, 126.131 7. deviMda cakkahara maMDalIyarAyAijaM suhaM loe| taM savvaM viNayaphalaM NivANasuhaM tahA ceva / / -vasananti zrAvakAcAra, 334 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana meM bhI, vinaya se prApta hone vAle una tamAma guNoM kI vistRta vivecanA kI gaI hai, jo isa loka ke vyavahAra meM, aura paraloka meM sukha kI prApti meM sahayogI banakara. use parama-pratiSThA dilAte haiN| ___ ina sAre kathanoM kA sAra-saMketa karate hue paNDita-prava AzAdhara ne kahA hai-manuSya bhava kA sAra AryatA, kulInatA Adi hai| inakA bhI sAra jinaliMga dhAraNa hai| isakA bhI sAra jinAgama kI zikSA hai| aura isa zikSA kA bhI sAra, yaha vinaya hai| kyoMki, isa vinaya ke prakaTa hone para sajjana puruSoM ke guNa bhalI-bhA~ti sphurAyamAna hone lagate haiN| yaha hai vinaya kA mAhAtmya / ise gaharAI se dekhA jAya to yaha sahaja hI bodha hotA hai ki 'vinaya' ko, jisa taraha laukika sampadAoM kI prApti meM sahayogI batalAyA hai, usase, ise mokSamArga meM sahayogI mAnane meM koI zaMkA zeSa raha jAtI hai kyA ? vinaya tapa kI vyAvahArikatA ko dekhakara, koI yaha anumAna nahIM kara sakatA ki isakA mokSa prApti meM koI sIdhA sambandha banatA hai / mokSa kI prApti meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ko mUla kAraNa mAnanA, jaina zAstroM kA nicor3a hai| isa ratnatraya meM jJAna kA apanA mahattva hai| jJAna ke binA samyakazraddhAna aura samyakacAritra meM paripUrNatA nahIM A paatii| yaha jitanA saca hai, utanA hI saca yaha hai ki samyagjJAna, AgamoM ke sarvAMgINa adhyayana, manana aura cintana ke binA sambhava nahIM hotaa| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki zAstroM ke cintana aura manana kI sAmagrI, unake adhyayana kI paripakvatA para AdhArita rahatI hai| yadi zAstroM kA adhyayana, sacce guru ke dvArA, sahI paddhati se na ho pAye, to usa adhIta zAstra viSaya para cintana-manana kA AdhAra nahIM bana pAtA / isa dRSTi se, zAstroM kI jo mahattA jJAna ke prasaMga meM AMkI gaI hai, isase kama mUlya, sacce guru kA nahIM mAnA gayA hai| balki, guru kI paripakvatA ko adhika mahattva diyA gayA hai| aise guru ke prati, hara mumukSa ko, yA jJAna kI icchA rakhane vAle ko zraddhA-bhakti rakhanA eka anivArya kArya mAnA gayA hai| ise 'guru-bhakti' yA 'guru-vinaya' ke nAma se granthoM meM batalAyA gayA hai| guru-bhakti kI prazaMsA karate hue, rayaNasAra, rAjavArtika, bhagavatI ArAdhanA, padmanandipaMcaviMzatikA, Adi meM kahA gayA hai-'guru-bhakti se ajJAna-aMdhakAra kA nAza hotA hai| ajJAna ke vinAza se samyagjJAna kA udaya hotA hai aura samyagjJAna ke udaya, vikAsa aura paripUrNatA se cAritra puSTa hotA hai| taba, mokSarUpI phala ko prApta karanA sambhava hotA hai|' isa kayana se sApha-sApha patA calatA hai ki, 'guru-bhakti' yA 'guru-vinaya' ko mokSa-prApti meM paramparA se, kintu eka sIdhA kAraNa mAnA gayA hai / isI taraha, darzana, cAritra Adi vinayoM kA bhI mokSa se paramparayA, sIdhA sambandha jur3A hai / Azaya yaha hai ki, pA~coM prakAra kI vinaya ko mokSa se sIdhA jur3A hone ke kAraNa, dazavakAlika Adi AgamoM meM use 'dharma kA mUla' mAnA gayA hai / 1. sAraM sumAnuSatve'haMdrUpa sNpdihaahtii| zikSAsyAM vinayaH samyagasmin kAmyAH satAM guNAH // khaNDa 4/5 -~-anagAra dharmAmRta, 7/62 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 dharma sAdhanA ke tIna AdhAra : zrI devendra muni sAmAnya rUpa se to pUjya puruSoM kA Adara karanA, 'vinaya' hai| mokSa ke sAdhanabhUta jo samyagajJAnAdi haiM, unameM, tathA unake sAdhakoM-guru Adi ke prati bhI, yogya rIti se satkAra Adi denA, tathA kaSAyoM kI nivRtti Adi karanA, 'vinayasampannatA' mAnA gayA hai| ratnatraya ko dhAraNa karane vAle vyaktiyoM ke prati namratA dhAraNa karane ko, adhika yA utkRSTa guNa vAle vyaktiyoM ke prati namra-vRtti dhAraNa karane ko aura iMdriyoM ko namra karane ko bhI 'vinaya' mAnA gayA hai / yaha lakSaNa, vinaya ke namratA artha ko lekara kiye gaye haiN| kintu, kucha AcAryoM ne, isa artha se bhinna artha karate hue, vinaya ke kucha aura hI lakSaNa mAne haiM / jinameM se yaha lakSaNa mukhya haiM : darzana, jJAna aura cAritra ke dvArA jo vizuddha pariNAma hotA hai, vahIM unakI vinaya hai / karmamala ko jo nAza karatA hai, vaha vinaya hai / jJAna, darzana evaM cAritra ke aticAra rUpa jo azubha kriyAyeM haiM, unako haTAnA vinaya hai| apane nizcaya ratnatraya kI zuddhi nizcayavinaya hai| aura usake AdhArabhUta puruSoM-AcArya Adi kI bhakti se utpanna hone vAle jo pariNAma haiM, ve vyAvahArika vinaya haiN| isa sabase adhika spaSTa aura sarala bhASA meM vinaya kA vaha lakSaNa hai :-mokSa kI icchA rakhane vAle vyakti, samyagdarzana, samyagjJAna va samyakcAritra, tathA samyaktapa ke doSoM ko dUra karane ke lie, jo kucha prayatna karate haiM, usako vinaya kahA gayA hai / aura, isa prayatna karane meM, apanI zakti ko na chipAkara, zakti anusAra bhakti karate rahanA, 'vinayAcAra' hai / isa samasta vivecanA kA Azaya yaha hai ki 'vinaya' zabda 'vi' upasargapUrvaka nI-nayane dhAtu se banA hai| vinayatIti vinayaH / yahA~ para, 'vinayati' isa zabda ke do artha ho sakate haiM-dUra karanA aura 1. pUjyeSvAdaro vinayaH / -sarvArthasiddhi, 6/20 2, samyagjJAnAdiSu mokSasAdhaneSu tatsAdhakeSu gurvAdiSu ca svayogyavRttyA satkAraH AdaraH kaSAyanivRttirvA vinysmpnntaa| -rAjavArtika, 6/24/2 3. ratnatrayavatsu nIcavRttivinayaH / -dhavalA, 13/5-4-26 4. guNAdhikeSu nIcaivRttivinayaH / --kaSAyapAhuDa, 1/1-1/60 5. cAritrasAra, 147 6. dasaNaNANacarite suvisuddhau jo havei pariNAmo / vArasa bhede vi tave so cciya viNao have tesi // -kArtikeyAnuprekSA, 447 7. yadvinazyatyapanayati ca kasittaM nirAhuriha vinayam / zikSAyAH phalamakhilakSemaphalazcetya yaMkRtyaH / / -anagAra dharmAmatam, 7/61 8. jJAnadarzanacAritratapasAmatIcArAH azubha kriyAH / tAsAmapohanaM vinayaH / / -bhagavatI ArAdhanA vijayodayA, 6/32 6. svakIya nizcayaratnatrayazuddhinizcayavinayaH / tadAdhArapuruyeSu bhakti pariNAmo vyavahAravinayaH / ---pravacana0 -tAtpa0 vR-225 10. sudRgdhIvRtta tapasAM mumukSonirmalIkRtau / yatno vinaya AcAro vIryAcchuddha'Su tu / / -sAgAra dharmAmRtam, 7/35 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana vizeSa rUpa se (kisI vastu ko) prApta krnaa| vinaya, sAdhanAmArga meM rukAvaTa banakara khar3e aprazasta karmoM ko dUra karatI hai, aura jina-vacana ke jJAna ko prApta karAtI hai| jisakA phala mokSa hai arthAt, "vinaya' meM vaha saba sAmarthya chipI huI hai, jisakI kAmanA karate hue eka vaidika RSi kahatA hai asato mA sadgamaya ! tamaso mA jyotirgamaya !! mRtyormA amRtaM gamaya !!! bhAratIya saMskRti kA hara zAstra isa bAta se sahamata hai ki vidyA (jJAna) vinaya kI dAtrI hai| vinaya se vyakti meM vaha pAtratA AtI hai, jisase vaha dharma ko dhAraNa karane lAyaka banatA hai / aura, dharma ko dhAraNa karane se sukha prApta hotA hai / niSkarSa rUpa meM yaha kahA jA sakatA hai ki AcArya jinasena ne 'dayA' ko, kundakunda ne 'samyagdarzana' ko, aura dazavakAlika Adi AgamoM meM 'vinaya' ko dharma kA mUla kahane se jo virodha yA visaMgati dekhI jA rahI hai, vaha atAttvika hai / ina AcAryoM kI yaha dRSTibhinnatA, vivAda kA viSaya nahIM hai| balki, yaha samajhane ke lie hai ki cAhe to hama 'dayA' ko paripUrNa banAkara apanA caritra uttama banAe~, cAheM to 'samyagdRSTi' ke mAdhyama se svayaM ko unnata banAe~, athavA, 'vinaya' ke mAdhyama se hama apane AcAra-vicAra ko itanA vizuddha pavitra banAe~, jisase, hama usa 'dharma' tattva ke marma ko samajha skeN| apane caritra meM use utAra ske| yaha dRSTibheda dekhakara vivAda meM ulajhanA, dharma ke marma ko chedane jaisA hogaa| kyoMki, dayA, samyaktva aura vinaya, tInoM meM hI samAna rUpa se vaha sAmarthya samAyA huA hai, jo inake ArAdhaka ko dharma ke daravAje taka sahaja hI pahu~cA sakatA hai| 00 jattha ya vilaya virAo kasAya cAo guNesu aNurAo / kiriAsu appamAo, so dhammo sivasuho loevAo / jisameM viSaya se virAga, kaSAyoM kA tyAga, guNoM meM prIti aura kriyAoM meM apramAdIpana hai, vaha dharma hI jagat meM mokSa sukha dene vAlA hai| -prAkRta sUkti koSa 143 (mahopAdhyAya candraprabhasAgara jI)