Atmanand Prakash Pustak 015 Ank 05

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar

Page 4

૧૦૪
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
શુદ્ધ અહિંસા અથવા વ્યાધર્મ માટે આમ પુરોનો
ઉપદેશ.
(લેખક-સગુણાનુરાગી કપૂરવિજયજી મહારાજ-નવસારી)
કોઈએક સ્વદેશપ્રેમી હિતસ્વી મહાશયને આ દેશની ચાલુ સ્થિતિ તપાસતાં એમ જણાય છે કે પવિત્ર શાસ્ત્રકારોનો “ગદં” પરત્વે જે ઉચ્ચ આશય હતો તે ધીમે ધીમે ઘસાતે ઘસાતે હવે સંકુચિત અર્થમાં જઈ વિરમ્યા છે. જે કઈ માત્ર મનુષ્યની કે અવાચક શુદ્ર જીવજંતુઓ હોય તેમના પ્રત્યે દયા-કરૂણા દાખવી તેમની રક્ષા કરવી એટલા પૂરતેજ તેનો અર્થ માની જે વિરમી જવાય તે. માનવજાતિ પિતાની જે ઉન્નતિ કરવાના ખરા માર્ગમાં નડતા અંતરાય માત્રને ઉચછેદ કરી છેવટે અક્ષય–અવ્યાબાધ મેક્ષસુખ મેળવવા નિમાયેલ છે તેઓ “અહિંસાના વિશાળ અર્થને શી રીતે સિદ્ધ કરી શકશે ?
પ્રમત્તગા–પ્રાણુવ્યપરોપણું હિંસા—મદ, વિધ્ય, કવાય, આલક્ષ્ય કે વિકથાદિ પાંચ પ્રમાદથી સ્વછંદતાને વશ થઈ દુષ્ટ મન વચનથી અને તેવી કાયાથી સ્વપ૨ પ્રાણુને વિનાશ કરાયતે હિંસા. તેને જેમાં અભાવ તે અહિંસા. તેનું બીજું નામ ડહાપણ ભરી દયા. દયાનું સ્વરૂપ ( ભેદ) સારી રીતે સમજીને તેનું સેવન કરવું તે ડાહી દયા અને તે વગરની બીજી કલ્પી લીધેલી દયા તે ગાંડી દયા અથવા મુખની દયા. એવી આંધળી દયાથી લાભ પણ એજ (!) શાસ્ત્રમાં પણ સ્પષ્ટપણે “પહેલું જ્ઞાન અને પછી દયા” કરવા રૂપે જે આજ્ઞા પ્રાધાન્ય ધર્મ છે, તેથી જ તે સંબંધી વિશેષ સ્પષ્ટતા કરવાની જરૂર રહે છે. દયા, જય, કરૂણ, અનુકંપા અને અહિંસા એ બધા પર્યાયવાચક શબ્દો છે અને તેને યથાસંભવ યથાયોગ્ય રીતે ઉપગ થઈ શકે છે. પ્રથમ તે જાણવાની જરૂર છે કે પ્રાણુ મુખ્ય બે પ્રકારે છે. એક તે ધ્યપ્રાણુ અને બીજા ભાવપ્રાણ, તેમાં દ્રવ્યપ્રાણુ દસ પ્રકારના કહ્યા છે તે પાંચ ઇનિદ્રો તથા મન, વચન અને કાયબળ અને ધા
શ્વાસ તેમજ આયુષ્ય ૧૦, ભાવપ્રાણુ મુખ્ય ચાર પ્રકારના છે. સમ્યગજ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર અને આત્મવીર્ય ૪. આમાં ઉપર કહ્યા મુજબ દ્રવ્યપ્રાણની હિંસા તે દ્રવ્યહિંસા અને ભાવપ્રાણની હિંસા તે ભાવહિંસા તેમજ સ્વપ્રાણની હિંસા તે સ્વહિંસા અને પરપ્રાણીની હિંસા તે પરહિંસા કહી શકાય છે. તે ઉપરાન્ત વળી વ્યવહારહિંસા અને નિશ્ચ અહિંસા એવાં નામ પણ દ્રવ્ય અને ભાવહિંસાના હોઈ શકે છે, તેમજ સ્વરૂપહિંસા, હેતુહિંસા અને અનુબંધહિંસા જે અનુ