SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 91
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ ८७ -- - - -- - -. ..- पंचास्तिकाय प्राभृत व्यवहारकालः । कथंभूतः । परायत्तो कुम्भकारादिवहिरङ्गनिमित्तोत्पन्नमृत्पिण्डोपादानकारणनितघट - वन्निश्चयेन द्रव्यकालजनितोऽपि व्यवहारेण परायत्तः पराधीन इत्युच्यते । किंच अन्येन क्रियाविशेषे. गादित्यगत्यादिना परिच्छिद्यमानोऽन्यस्य जातकादेः परिच्छित्तिहेतुः स एव कालोऽन्यो द्रव्यकालो नास्तीति । तन्न । पूर्वोक्तसमयादिपर्यायरूप आदित्यगत्यादिना व्यज्यमान: स व्यवहारकाल यशादित्यगत्यादिपरिणते: सहकारिकारणभूत: स द्रव्यरूपो निश्चयकाल: । ननु आदित्यगत्यादिपरिणतेधर्मद्रव्यं सहकारिकारणं कालस्य किमायातं । नैवं । गतिपरिणतेधर्मद्रव्यं सहकारिकारणं भवति कालद्रव्यं च सहकारिकारणानि बहून्यपि भवन्ति यतः कारणात् घटोत्पत्तौ कुम्भकारचक्रचीवरादिवत् मत्स्यादीनां जलादिवत् मनुष्याणां शकटादिवत् विद्याधराणां विद्यामन्त्रौषधादिवत् देवानां विमानवदित्यादिकालद्रव्यं गतिकारणं । कुत्र भणितं तिष्ठतीति चेत्? “पोग्गलकरणा जीबा खंधा खलु कालकरणेहि' क्रियावंतो भवतीति कथयत्यग्रे । ननु यावता कालेनैकप्रदेशातिक्रमं करोति पुनलपरमाणुस्तत्त्रमाणेन समयव्याख्यानं कृतं स एकसमये चतुर्दशरज्जुकाले गमनकाले यावत: प्रदेशास्तावंत: समया भवतीति ? नैव । एकप्रदेशातिक्रमेण या समयोत्पत्तिर्भणिता सा मंदगतिगमनेन, चतुर्दशगज्जुगमनं यदेकसमये भणितं तदक्रमेण शीघ्रगत्या कथितमिति नास्ति दोषः । अत्र दृष्टांतमाह-यथा कोपि देवदत्तो योजनशतं दिनशतेन गच्छति स एव विद्याप्रभावेण दिनेनैकेन गच्छनि तत्र किं दिनशतं भवांत नवकदिनमेव तथा शीघ्रगतिगमने सति चतुर्दशरज्जुगमनेप्येकसमय एत्र नास्ति दोषः इति ।।२५।। हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा-२५ उत्थानिका-आगे यह प्रगट करते हैं कि समय घटिका आदि व्यवहार काल है सो यद्यपि निश्चयसे निश्चयकालकी पर्याय है तथापि जीव तथा पुगलोंकी नवीन व जीर्ण परिणति आदिसे प्रगट होता है इसलिये किसी अपेक्षा पराधीन है। अन्वयसहित सामान्यार्थ-( समओ) समय ( णिमिसो ) निमिष ( कट्ठा ) काष्ठा ( कला) कला ( य पाली) और घड़ी (तदो) तिससे बने (दिवारत्ती ) दिनरात ( मासोदु ) मास, व ऋतु ( अयण) अयन ( संवच्छरोत्ति) संवत्सर आदि ( कालो) काल ( परायत्तो) पराधीन है। विशेषार्थ-जो पुद्गलके परमाणुकी एक कालाणुसे दूसरे कालाणुपर मंद गतिसे परिणमनके निमित्तसे प्रगट हो वह समय है। आंखकी पलक मारनेसे जो प्रगट हो व जिसमें असंख्यात समय बीत जाते हैं वह निमिष है । पन्द्रह निमिषोंकी एक काष्ठा होती है, तीस काष्ठाओंकी एक कला होती है, कुछ अधिक बीस कालाकी एक घटिका या घड़ी होती है, दो घटिकाका एक मुहूर्त होता है, तीस मुहूर्त्तका दिनरात होता है । तीस दिनरातका एक - -- -
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy