________________
पंचास्तिकाय प्राभृत
२३१
इन्द्रियविषयाः स्पर्शरसगंधवर्णशब्दाश्च मध्येन्द्रियाणि, स्पर्शनरसनाघ्राणचक्षुः श्रोत्राणि, कायाः औदारिकवैकिथिकाहारकतैजसकार्मणानि, द्रव्यमनः द्रव्यकर्माणि, नोकर्माणि विचित्रपर्यायोत्पत्तिहेतवोऽनंता अनंताणुवर्गणाः, अनंता असंख्येयाणुवर्गणाः, अनंता संख्येयाणुवर्गणाः, धणुकस्कंधपर्यंता, परमाणवश्च यदन्यदघि मूर्तं तत्सर्वं पुलविकल्पत्वेनोपसंहर्तव्यमिति । । ८२ ।।
- इति पुगलद्रव्यास्तिकायाव्याख्यानं समाप्तम् ।
अन्वयार्थ ----( इन्द्रियैः उपभोग्यम् च ) इन्द्रियों द्वारा उपभोग्य विषय, [ इन्द्रियकायाः ] इन्द्रिय शरीर, ( मन ) मन ( कर्माणि ) कर्म (च ) ( अन्यत् यत् ) अन्य जो कुछ ( मूर्त भवति ) मूर्त हो ( तत् सर्वं ) वह सब ( पुद्गलं जानीयात् ) पुद्गल जानो ।
टीका- -यह, सर्व पुद्गलभेदोंका उपसंहार है ।
स्पर्श, रस, गंध, वर्ण और शब्दरूप (पांच) इन्द्रियविषय, स्पर्शन, रसना, प्राण, चक्षु और श्रोत्ररूप (पांच) द्रव्येन्द्रियाँ औदारिक, वैट्रिक, आक, तैजस और कार्मणरूप ( पांच ) शरीर द्रव्यमन, द्रव्यकर्म, नोकर्म, विचित्र पर्यायोंको उत्पत्तिके हेतुभूत अनंत अनंताणुक वर्गणाएं, अनंत असंख्याताणुक वर्गणाएं और द्वि-अणुक स्कन्ध तककी अनंत संख्याताणुक वर्गणाएँ तथा परमाणु, तथा अन्य जो कुछ मूर्त हो वह सब पुगलके भेदरूपसे समेटना ।
इस प्रकार पुद्गलद्रव्यास्तिकायका व्याख्यान समाप्त हुआ ।
सं०ता० अथ सकलपुद्गल भेदानामुपसंहारमावेदयत, उबभोज्जमिंदियेहिं य--- -- वीतरागातीद्रियसुखास्वादरहितानां जीवानां यदुपभोग्यं पंचेन्द्रियविषयस्वरूपं । इंदियकाया अतीन्द्रियात्मकस्वरूपाद्विपरीतानीन्द्रियाणि अशरीरात्मपदार्थात्प्रतिक्षभूता औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीरसंज्ञाः पंचकायाः, मणोय-मनोगतविकल्पजालरहितात् शुद्धजीवास्तिकायाद्विपरीतं मनश्च, कम्माणिकर्मरहितात्मद्रव्यात् प्रतिकूलानि ज्ञानावरणाद्यष्टकर्माणि । जं हवदि मुत्तिमण्णंअमृतत्मस्वभावात्प्रतिपक्षभूतमन्यदपि यन्मूर्तं प्रत्येकानंतसंख्येयासंख्येयानंताणुस्कंधरूपमनंताविभागिपरमाणुराशिरूपं च तं 'सव्वं पोग्गलं जाणे' तत्सर्वमन्यच्च नोकर्मादिकं पुद्गलं जानीहि । इति पुद्गलद्रव्योपसंहारः ||८२||
एवं पुद्गलास्तिकायोपसंहाररूपेण तृतीयस्थले गाथैका गता इति पंचास्तिकायषद्रव्यप्रतिपादकप्रथममहाधिकारे गाथादशकपर्यंतं स्थलत्रर्येण पुद्गलास्तिकायनामा पंचमोंत्तराधिकारः समाप्तः ।। हिं०ता० - उत्थानिका- आगे सर्व पुहलके भेदोंका संकोच करते हुए कहते हैंअन्वयसहित सामान्यार्थ - ( इंदिएहिं उवभोज्जं ) इंद्रियोंसे भोगने योग्य पदार्थ (य)