________________
१६६
षड्द्रव्य - पंचास्तिकायवर्णन
प्रदेशवाले होनेके कारण अनन्य होनेपर भी, संज्ञादि व्यपदेशके कारणभूत विशेषों द्वारा अन्यत्वको प्रकाशित करते हैं। इस प्रकार आत्मामें सम्बद्ध ज्ञान दर्शन भी आत्मद्रव्यसे अभिन्न प्रदेशवाले होनके कारण अनन्व होनेपर भी, संज्ञादि व्यपदेशके कारणभूत विशेषों द्वारा पृथकूपनेको प्राप्त होते हैं, परन्तु स्वभावसे सदैव अपृथक्पनेको ही धारण करते हैं ।।५१
५२॥
इस प्रकार उपयोगगुणका व्याख्यान समाप्त हुआ । अब कर्तृत्वगुणका व्याख्यान I उसमे प्रारंभकी तीन गाथाओंसे उसका उपोद्घात (भूमिका) किया जाता है। संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा ५१-५२
अथ दृष्टांतदाष्टतिरूपेण द्रव्यगुणानां कथंचिदभेदव्याख्यानोपसंहारः कथ्यते वण्णरसगंधफाया वर्णरसगंधस्पर्शाः, परमाणुपरूविदा परमाणुद्रव्यप्ररूपिता कथिताः । कैः कृत्वा । विसेसेहि-विशेषैः संज्ञालक्षणप्रयोजनादिभेदें अथवा 'विसेसा हि' इति पाठांतरं विशेषा विशेषा विशेषगुणधर्माः स्वभावा हि स्फुटं । से कथंभूताः । दव्वादो य— परमाणुद्रव्यान्य सकाशात्, अणण्णा--- निश्चयनयेनानन्ये | अण्णत्तपयासगा होति — पश्चाद्व्यवहारनयेन संज्ञादिभेदेनान्यत्वप्रकाशका भवन्ति यथा । इति दृष्टांतगाथा गता । दंसण णाणाग्णि तहा — दर्शनज्ञाने द्वे तथा । कथंभूते ? जीवणिबद्धाणिजीवनिबद्धे द्वे । पुनरपि कथंभूते ? अगण्णभूदाणि निश्चयनयेन प्रदेशरूपेणानन्यभूते । इत्थंभूते ते किं कुरुतः ? ववदेसदो पुधत्तं व्यपदेशतः संज्ञादिभेदतः पृथक्त्वं नानात्वं कुव्वंति कुरुतः । हुस्फुटं णो सहावादो नैव स्वभावतो निश्चयनयेन इति । अस्मिन्नधिकारे यद्यप्यष्टविधज्ञानोपयोगचतुर्विधदर्शनोपयोगव्याख्यानकाले शुद्धाशुद्धविवक्षा न कृता तथापि निश्चयनयेनादिमध्यांत वर्जि परमानंदमालिनिं परमचैतन्यशालिनि भगवत्यात्मनि यदनाकुलत्वलक्षणं पारमार्थिकसुखं तस्योपादयभूतस्यपादानकारणभूतं यत्केवलज्ञानदर्शनद्वयं तदेवोपादेयमिति श्रद्धेयं ज्ञेयं तथैवार्त्तरौद्रादिसमम्नविकल्पजानत्यागेन ध्येयमिति भावार्थः ॥५१-५२ ।। एवं दृष्टांतदाष्टतिरूपेण गाथाद्वयं गतं ।
अत्र प्रथमं 'उवओगो दुवियप्पो' इत्यादि पूर्वोक्तपाठक्रमेण दर्शनज्ञानकथनरूपेणांतरस्थपंचकन गाधानवकं, तदनंतर 'ण विग्रप्यदि णाणादो' इत्यादि पाठक्रमेण नैयायिकं प्रति गुणगुणिभेदनिराकरणरूपेणांतरस्थलचतुष्टयेन गाथादशमिति समुदायेनैकोनविंशतिगाथाभिर्जीवाधिकारव्याख्यानरूपनवाधिकारेषु मध्ये षष्ठ "उपयोगाधिकारः समाप्तः” ।
हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा ५१-५२
उत्थानिका- आगे दृष्टांत दाष्टन्ति देकर द्रव्य और गुणोंमें किसी अपेक्षा अभेद के व्याख्यानको संकोच करते हुए कहते हैं
अन्वयसहित सामान्यार्थ - (हि) निश्चयसे ( वण्णरसगंधफासा) वर्ण, रस, गंध, स्पर्श (परमाणुरूविदा) परमाणुमें कहे हुए ( विसेसा ) गुण ( दव्वादो य अणपणा )