________________
पंचास्तिकाय प्राभृत
समय व्याख्या गाथा ५१-५२ दृष्टांतदान्तिकार्थपुरस्सरो द्रव्यगुणानामनांतरत्वव्याख्योपसंहारोऽयम् ।
वण्ण-रस-गंध-फासा परमाणु-रूविदा विसेसेहिं । दव्वादो य अणण्णा अण्णत्त-पगासगा होति ।।५१।। दसण-णाणाणि तहा जीव-णिबद्धाणि णण्ण- भूदाणि । ववदेसदो पुधत्तं कुव्वंति हि णो सभावादो ।।५२।।
वर्णरसगंधस्पर्शाः परमाणप्ररूपिता विशेषैः । द्रव्याच्च अनन्याः अन्यत्वप्रकाशका भवन्ति ।।५१।। दर्शनजाने तथा जीवनिबद्ध अनन्यभूते ।
व्यपदेशतः पृथक्त्वं कुरुतः हि नो स्वभावात् ।। ५२।। वर्णरसगंधस्पर्शा हि परमाणोः प्ररूप्यंते, ते च परमाणोरविभक्तप्रदेशत्वेनानन्येऽपि संज्ञादिव्यपदेशनिबंधनैर्विशेषैरन्यत्वं प्रकाशयन्ति । एवं ज्ञानदर्शन अप्यात्मनि संबद्ध आत्मद्रव्यादविभक्तप्रदेशत्वेनानन्येऽपि संज्ञादिव्यपदेशनिबंधनैर्विशेषैः पृथक्त्वमासादयतः, स्वभावतस्तु नित्यमपृथक्त्वमेव विभ्रतः ।। ५१-५२।।
इति उपयोगगुणव्याख्यानं समाप्तम् । अथ कर्तृत्वगुणव्याख्यानम् । तत्रादिगाथात्रयेण तदुपोद्घात:
हिन्दी समय व्याख्या गाथा ५१-५२ अन्वयार्थ.--( परमाणुप्ररूपिताः ) परमाणमें प्ररूपित किये जानेवाले ऐसे ( वारसगंधस्पर्शाः । वर्ण-पम-गंध-स्पर्श ( द्रव्यात् अनन्याः च ) द्रव्यसे अनन्य वर्तते हुए ( विशेषः ) ( व्यपदेशक कारणभूत ) विशेषों द्वारा ( अन्यत्वप्रकाशकाः भवन्ति ) अन्यत्वको प्रकाशित करनेवाले होते है ( स्वभावसे अन्यरूप नहीं है ), ( तथा ) इस प्रकार ( जीवनिबद्धे )। जीवमं सम्बद्ध गये { वनज्ञाने ) दर्शन-ज्ञान ( अनन्यभूते ) ( जीवद्रव्यसे ) अनन्य वर्तते हुए { व्यपदेशतः । व्यपदेश द्वारा ( पृथक्त्वं कुरुत हि ) पृथक्त्वको करत है, ( नो स्वभावान ) स्वभावर ( पृथक्त्व को ) नहीं करते।
टीका- दृष्टान्तरूप और दाष्टन्तिरूप पदार्थपूर्वक, द्रव्य तथा गुणोंके अभिन्न-पदार्थपर्नेक व्यायानका यह उपसंहार है ।
वर्ण रस-गंध-स्पर्श वास्तवमें परमाणुमे प्ररूपित किये जाते हैं, वे परमाणुमे अभित्र