SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 102
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ ९८ षड्द्रव्य-पंचास्तिकायवर्णन "रयण-दिवदि-णयरूंदशि उडुदाउपासणु-सुण-रुप्प-फल्हिउ अगणि णव दिटुंता जाणु' ।।२।। इति दोहकसूत्रकथितनवदृष्टांतैर्भट्टचार्वाकमताश्रितशिष्यापेक्षया सर्वज्ञसिद्ध्यर्थ, शुद्धाशुद्धपरिणामकर्तृत्वव्याख्यानं तु नित्याकर्तृत्वैकान्तसांख्यमतानुयायिशिष्यसंबोधनार्थं, भोत्तृत्वव्याख्याने कर्ता कर्मफलं न भुक्तं इति बौद्धमतानुसारिशिष्यप्रतिबोधनाथ,स्वदेहप्रमाणव्याख्यानं नैयायिकमीमांसककपिलमतानुसारिशिष्यसंदेहविनाशार्थं अमूर्तत्वव्याख्यानं भट्टचार्वाकमतानुसारिशिष्यसंबोधनार्थ, अमूर्तत्वव्याख्यानं भट्टचार्वाकमतानुसारिशिष्यसंबोधनार्थं, द्रव्यभावकर्मसंयुक्तत्वव्याख्यानं च सदामुक्तनिराकरणार्थमिति मतार्थो ज्ञातव्यः। आगमार्थव्याख्यानं पुनजीर्ववत्वचेतनादिधर्माणां संबंधित्वेन परमागमे प्रसिद्धमेव, कोपाश्विजनितमिथ्यात्वरागादिरूपसमस्तविभावपरिणामांस्त्यक्त्वा निरूपाधिकेवलज्ञानादिगुणयुक्तशुद्धजीवास्तिकाय एव निश्चयनयेनोपादेयत्वेन भावयितव्य इति भावार्थः । एवं शब्दनयमतागमभावार्था व्याख्यानकाले यथासंभवं सर्वत्र ज्ञातव्याः । __ जीवास्तिकायसमुदायमातनिकाय पूर्व चार्वाकादिमाख्यानं कृतं पुनरपि किमर्थमिति शिष्येण पूर्वपक्षे कृते सति परिहारमाहुः । तत्र वीतरागसर्वज्ञसिद्धे सति व्याख्यानं प्रमाणं प्राप्नोतीति व्याख्यानक्रमज्ञापनार्थ प्रभुताधिकारमुख्यत्वेनाधिकारनवकं सूचितं । तथा चोक्तं—वत्कृप्रामाण्याद्वचनस्य प्रामाण्यमिति । अत्र तु सति धर्मिणि धर्माश्चित्यंत इति वचनाच्चेतनागुणादिविशेषणरूपाणां धर्माणामाधारभूते विशेष्यलक्षागे जीवे धर्मिणि सिद्धे सति तेषां चेतनागुणादिविशेषणरूपाणां धर्माणां व्याख्यानं घटत इति ज्ञापनार्थं जीवसिद्धिपूर्वकत्वेन मतांतरनिराकरणसहितमधिकारनवकमुपदिष्टमिति नास्ति दोषः ।।२७।। एवमधिकारगाथा गता। हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा-२७ उत्थानिका-आगे पहले कहे हुए छः द्रव्योंका चूलिकारूपसे विस्तारसे व्याख्यान करते हैं *परिणाम जीव मुत्तं सपदेसं एव खेत्त किरिया य । णिच्चं कारण कत्ता सव्व-गदिदरं हि यपदेसो ।।१।। भावार्थ-जीव और पुद्गल दो द्रव्य, स्वभाव और विभाव व्यंजनपर्यायों को रखनेवाले हैं, जब कि शेष चार द्रव्य विभाव व्यंजनपर्यायको न रखनेके कारण मुख्यतासे अपरिणामी हैं अर्थात् चारमें आकारोंका परिवर्तन नहीं होता है-अपने आकारमें स्थिर रहते हैं। यह छ:द्रव्योंके सम्बन्धमें प्रथम परिणाम अधिकार है । छःद्रव्योंमें एक जीवद्रव्य सचेतन है जो *टीप्पणी--यह गाथा मूलाचार अध्याय ७ गाथा ४४ तथा वसुनन्दि श्रावकाचार गाथा २३ वीं है। श्रीजयसेन आचार्य ने छह द्रव्यों का विशेष कथन करने के लिये टीका मे उद्धृत की है।
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy