Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt bIsavAM pravacana 365
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhamma-sUtra: 3 jahA sAgaDio jANaM, samaM hiccA mhaaphN| visamaM maggamoiNNo, akkhe bhaggammi soyii|| evaM dhammaM viukkamma, ahammaM pddivjjiyaa| bAle muccumuhaM patte, akkhebhagge va soyii|| jA jA vaccai rayaNI, na sA paDiniyattaI / ahammaM kuNamANassa, aphalA janti raaio|| jA jA vaccai rayaNI, na sA pddiniyttii| dhammaM ca kuNamANassa, saphalA janti raaio|| jarA jAva na pIDeI, vAhI jAva na vddddhii| jAvindiyA na hAyaMti, tAva dhammaM smaayre|| jisa prakAra mUrkha gAr3IvAna jAna-bUjhakara sApha-suthare rAjamArga ko chor3a viSama (Ter3he-mer3he, Ubar3a-khAbar3a) mArga para cala par3atA hai aura gAr3I kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai, vaise hI mUrkha manuSya jAna-bUjhakara dharma mArga ko chor3akara adharma mArga ko pakar3a letA hai aura aMta meM mRtyu mukha meM pahuMcane para jIvana kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai| jo rAta aura dina eka bAra atIta kI ora cale jAte haiM, ve phira kabhI vApasa nahIM lauTate haiN| jo manuSya adharma karatA hai, usake ve rAta-dina bilakula niSphala rahate haiN| lekina jo manuSya dharma karatA hai, usake ve rAta-dina saphala ho jAte haiN| jaba taka bur3hApA nahIM satAtA, jaba taka vyAdhiyAM nahIM bar3hatIM, jaba taka iMdriyAM azakta nahIM hotI, taba taka dharma kA AcaraNa kara lenA cAhie, bAda meM kucha nahIM hogaa| 366 .
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ matyu ke saMbaMdha meM thor3I-sI bAteM aura / pahalI bAta--mRtyu atyaMta nijI anubhava hai| dUsare ko hama maratA huA dekhate haiM, lekina mRtyu ko nahIM dekhate! dUsare ko maratA huA dekhanA, mRtyu kA paricaya nahIM hai| mRtyu AMtarika ghaTanA hai| svayaM mare binA dekhane kA koI bhI upAya nahIM hai| zAyada isalie, jaba bhI hama mRtyu ke saMbaMdha meM socate haiM to aisA lagatA hai, mRtyu dUsare kI hogii| kyoMki hamane dUsaroM ko hI marate dekhA hai| ___ jaba hama dUsare ko marate dekhate haiM to hama kyA dekhate haiM? hama itanA hI dekhate haiM ki jIvana kSINa hotA calA jAtA hai| zarIra se jIvana kI jyoti vidA hotI calI jAtI hai| lekina usa kSaNa meM jahAM jIvana aura zarIra pRthaka hote haiM, hama maujUda nahIM ho skte| kevala vahI vyakti maujUda hotA hai, jo mara rahA hai| to kisI ko marate hue dekhanA, mRtyu ko dekhanA nahIM hai| mRtyu to svayaM hI dekhI jA sakatI hai| Apake lie koI dUsarA nahIM mara sakatA hai, praoNksI se marane kA koI upAya nahIM hai| atyaMta nijI ghaTanA hai| udhAra mRtyu kA anubhava nahIM ho sktaa| aura hamArA saba anubhava udhAra hai| hamane sadA dUsaroM ko marate hue dekhA hai| zAyada isIlie, mRtyu kA jo AghAta hamAre Upara par3anA cAhie, vaha nahIM pdd'taa| usakI gaharAI hamAre khayAla meM nahIM aatii| kyA jIvana meM koI aura bhI aisA anubhava hai, jo mRtyu jaisA ho? eka anubhava hai, lekina eka bAragI khayAla bhI na Aye ki usakA aura mRtyu se koI saMbaMdha ho sakatA hai| vaha anubhava hai prem| prema aura mRtyu bar3e eka se anubhava haiN| phira tIsarA koI bhI anubhava vaisA nahIM hai| Apake lie zvAsa bhI dUsarA AdamI le sakatA hai| ApakA hRdaya bhI, jarUrI nahIM ki ApakA hI dhar3ake, dUsare kA bhI Apake lie dhar3aka sakatA hai| ApakA hRdaya pUrA alaga kara diyA jAye aura dUsare ke hRdaya se jor3a diyA jAe, to bhI Apa jIvita raha leNge| khUna bhI dUsare kA ApakI nAr3iyoM meM baha sakatA hai, zvAsa bhI yaMtra Apake lie le sakatA hai, lekina prema Apake lie koI dasarA nahIM kara sakatA hai| prema atyaMta nijI anubhava hai| mRtyu aura prema bar3e saMyukta haiN| isalie jina logoM ne prema ke saMbaMdha meM gaharAI se socA hai, unheM mRtyu ke saMbaMdha meM bhI socanA pdd'aa| aura jinhoMne mRtyu kI khoja-bIna kI hai, ve aMtataH prema ke rahasya meM bhI praveza kiye haiN| __kucha bAteM hamAre anubhava meM bhI haiM, jinhoMne bahuta nahIM socA hogaa| jaise, jo AdamI prema se DaratA hai, vaha mRtyu se bhI ddregaa| jo AdamI mRtyu se DaratA hai, vaha kabhI prema meM nahIM pdd'egaa| jo vyakti prema kI gaharAI meM utara gayA hai, mRtyu ke prati bilakula abhaya ho 367
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 jAtA hai| isalie premI nizciMtatA se mara sakate haiN| premI ko mRtyu meM koI bhaya nahIM raha jaataa| lekina jisane kabhI prema na kiyA ho, vaha mRtyu se bahuta ddregaa| taba eka duSTa cakra nirmita hotA hai, eka vIziyasa sarkala bana jAtA hai| mRtyu se DaratA hai, isalie prema meM bhI nahIM utaratA, kyoMki prema kA anubhava bhI gahare meM mRtyu kA hI anubhava hai| jaba taka koI pUrI taraha miTatA nahIM, taba taka prema kA janma bhI nahIM hotaa| __ isalie prema eka AdhyAtmika arthoM meM mRtyu hai| prema vahI kara sakatA hai jo apane ko miTA lene ko rAjI ho| jaba taka koI itanA nA ki bace hI nahIM, taba taka prema kA phUla nahIM khiltaa| isalie jisane prema ko jAna liyA ho, usane mRtyu ko bhI jAna liyaa| yA jisane mRtyu ko jAna liyA ho, usane prema ko bhI jAna liyaa| __ prema aura mRtyu bar3I saMyukta ghaTanAeM haiN| gahare AMtarika tala para ve eka hI cIja ke do rUpa haiN| yaha bahuta hairAnI kI bAta hai| lekina, vicAraNIya hai| mRtyu to hama jaba mareMge, taba hogii| dUsare ko marate dekhakara hama mRtyu kA koI anubhava nahIM kara skte| khuda mareMge, tabhI anubhava hogaa| lekina eka upAya hai prema, jisase hama mRtyu kA anubhava Aja bhI kara sakate haiN| phira prema kA hI aura virATa rUpa hai, praarthnaa| phira prema kA hI sAra aMza hai, dhyaan| ve saba matya ke rUpa haiN| hiMdu zAstroM meM to kahA hai ki guru mRtyu hai| isI artha meM kahA hai ki guru ke pAsa tabhI koI pahuMca sakatA hai, jaba vaha isa sthiti meM apane ko chor3a de, jaise ki khuda miTa gyaa| aura agara guru ke pAsa mRtyu ghaTita na ho, to guru se koI saMbaMdha nahIM judd'taa| ___ zraddhA bhI mRtyu hai| vaha prema kA hI eka rUpa hai| yaha mRtyu to jIvana ke aMta meM AegI, jise hama dUsare meM ghaTate dekhate haiN| lekina prema Aja bhI ghaTa sakatA hai| prArthanA Aja bhI ho sakatI hai| dhyAna meM Aja bhI praveza ho sakatA hai| jo loga dhyAna meM praveza kara jAte haiM, mRtyu kA bhaya miTa jAtA hai| sirpha dhyAnI mRtyu ke bAhara ho jAtA hai, jaise premI bAhara ho jAtA hai| kyoM? isalie nahIM ki dhyAna ke dvArA mRtyu para vijaya ho jAtI hai, isalie bhI nahIM ki prema ke dvArA mRtyu para vijaya ho jAtI hai| balki isalie ki jo prema meM marakara dekha letA hai vaha jAna jAtA hai ki jo maratA hai, vaha maiM nahIM huuN| dhyAna meM jo marakara dekha letA hai, vaha jAna jAtA hai ki jo maratA hai, vaha merI paridhi hai, merI deha hai, merA AvaraNa hai, maiM nahIM huuN| mRtyu se gujarakara jAnA jAtA hai ki mere bhItara koI amRta bhI hai| isa amRta ke bodha se mRtyu nahIM mitttii| mRtyu to ghaTegI hI, mahAvIra ko bhI ghaTegI aura kRSNa ko bhI ghaTegI aura buddha ko bhI ghttegii| mRtyu to ghaTegI hI, lekina taba yaha mRtyu kevala dUsaroM ke lie hogii| dUsare dekheMge ki mahAvIra mara gaye, aura mahAvIra jAnate raheMge ki ve nahIM mara rahe haiN| bhItara koI mRtyu ghaTita nahIM hogI, taba mRtyu bAharI ghaTanA ho jAyegI, khuda ke lie bhii| aisA anubhava na ho pAye to jIvana vyartha gyaa| ise hama samajha leM to phira yaha satra samajha meM aaye| eka bIja hama bote haiN| vRkSa bar3hatA hai, bar3A hotA hai| kaba Apa kahate haiM ki vRkSa saphala huA? bIja boyA saphala huA? jaba phala lagate haiM, jaba phala pakate haiM, jaba phUla khilate haiM; vRkSa jo de sakatA thA, jaba pUrA de detA hai, taba hama kahate haiM, saphala huA shrm| jisa vRkSa para phala na lageM, bAMjha raha jAye, usa vRkSa ko hama saphala na kheNge| hama kaheMge, kahIM avarodha A gayA, kahIM rAstA bhaTaka gayA, kahIM vRkSa aise rAste para calA gayA, jahAM jIvana kI niSpatti nahIM hotii| jahAM jIvana meM nirNaya nahIM aataa| isa vRkSa kA honA vyartha ho gyaa| manuSya bhI eka vRkSa hai aura manuSya bhI eka bIja hai| sabhI manuSya phala taka nahIM phuNcte| pahuMcanA caahie| pahuMca sakate haiN| sabhI ke lie saMbhava hai, lekina ho nahIM paataa| kucha loga bhaTaka jAte haiN| kucha loga aise mArga para cale jAte haiM, jahAM unake jIvana meM koI 368
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt phala nahIM lagate, aura jahAM unake jIvana meM koI phUla nahIM khilte| aura jahAM unakA jIvana niSphala ho jAtA hai| ___ jIvana ko hama dekheM, to jIvana kI aMtima ghaTanA hai mRtyu| agara ise hama aisA samajheM to jIvana kA jo AkhirI caraNa hai, zikhara hai, vaha mRtyu hai| janma to zuruAta hai, mRtyu aMta hai| mRtyu meM hI patA calegA ki vyakti kA jIvana saphala huA yA asaphala huaa| aMtima ghar3I meM hI jAMca-par3atAla ho jaayegii| nirNaya ho jaaegaa| ___ agara Apa haMsate hue mara sakate haiM to jIvana saphala huA, phUla khila gye| agara Apa rote hue hI marate haiM to jIvana vyartha gayA, phUla khila nahIM paaye| kyoMki jaba saba khila jAtA hai to mRtyu eka AnaMda hai| jaba kucha bhI nahIM khila pAtA to mRtyu eka pIr3A hai, kyoMki maiM binA kucha hue mara rahA huuN| samaya vyartha gayA, avasara cUka gyaa| maiM kucha ho nahIM pAyA, jo ho sakatA thaa| jo mere bhItara chipA thA vaha bAhara na aayaa| jo gIta maiM gA sakatA thA, vaha anagAyA raha gyaa| taba pIr3A hai| ___ hama meM se adhika loga rote hue hI marate haiN| rotA huA maraNa isa bAta kI khabara hai ki jIvana asaphala gyaa| mRtyu jaba haMsatI huI hotI hai, jaba mRtyu phUla kI taraha khilatI hai, jaba mRtyu eka AnaMda hotI hai, to usakA artha hai ki isa jIvana kI gahanatAoM meM chipA haA jo amRta thA, usakA isa vyakti ko patA cala gyaa| aba mRtyu sirpha vizrAma hai| aba mRtyu aMta nahIM hai, balki aba mRtyu pUrNatA hai, balki aba mRtyu eka laMbI niSphala jIvana kI samApti nahIM hai, balki eka phulaphilameMTa hai, eka pUrNatA hai| eka jIvana pUrA huaa| __ jaise koI nadI marusthala meM kho jAye aura sAgara taka na pahuMca pAye, vaisA adhika logoM kA jIvana hai, kahIM kho jAtA hai, pUrNa nahIM ho paataa| jaise koI nadI sAgara meM pahuMca jAye, gIta gAtI, nAcatI sAgara se mila jaaye| ___ marusthala meM bhI nadI kho jAtI hai, sAgara meM bhI nadI khotI hai| lekina marusthala meM nadI asaphala ho jAtI hai, sAgara meM nadI saphala ho jAtI hai| isalie marusthala meM khotI nadI rotI huI khoyegI; sAgara meM giratI huI nadI nAcatI hobhAva se bharI hii| khAnA tA donoM meM hai| mRtyu meM hama bhI khote haiM, lekina rote hue| jaise marusthala meM saba avasara vyartha ho gyaa| mahAvIra bhI khote haiM, lekina haMsate hue| vaha jo avasara milA thA, usase jo bhI ho sakatA thA. vaha parA ho gayA hai| isa bAta ko samajhakara sUtra ko smjheN| 'jisa prakAra mUrkha gAr3IvAna jAna-bUjhakara sApha-suthare rAjamArga ko chor3a, viSama Ter3he-mer3he, Ubar3a-khAbar3a mArga para cala par3atA hai aura gAr3I kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai, vaise hI mUrkha manuSya bhI jAna-bUjhakara dharma ko chor3a, adharma ko pakar3a letA hai aura aMta meM mRtyu ke mukha meM pahuMcane para, jIvana kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai|' isameM bahata-sI bAteM haiN| eka, mahAvIra ne bar3I adabhuta bAta kahI hai aura vaha yaha ki 'mUrkha gAr3IvAna jAna-bUjhakara', yaha bar3I ulTI bAta hai| agara gAr3IvAna mUrkha hai, to jAna-bUjhakara kyA artha rakhatA hai, aura agara gAr3IvAna jAna-bUjhakara hI galata rAste para calatA hai, to mUrkha kahane kA kyA prayojana, lekina mahAvIra kA prayojana hai| jaba mahAvIra kahate haiM ki mUrkha gAr3IvAna jaan-buujhkr| ___ mUrkhatA ajJAna kA nAma nahIM hai| mUrkhatA, una jJAniyoM ke lie kahI jAtI hai jo jAna-bUjhakara... bacce ko hama mUrkha nahIM kahate, abodha kahate haiN| bacce ko hama, agara bhUla kare, to mUrkha nahIM kahate, baccA hI kahate haiM, nirdoSa kahate haiM, abhI use patA hI nahIM hai| mUrkha to AdamI taba hotA hai, jaba use patA hotA hai aura phira bhI jAna-bUjhakara galata rAste para calA jAtA hai| jAnavaroM ko hama mUrkha nahIM kaha sakate, ajJAnI to ve haiM; baccoM ko hama mUrkha nahIM kaha sakate, ajJAnI ve haiN| mUrkha to hama unako hI kaha sakate haiM jo jJAnI bhI haiM, taba jAna-bUjhakara bhUla zurU hotI hai aura jAna-bUjhakara bhUla hI mUrkhatA hai| lekina kyoM koI jAna-bUjhakara TaTe sonA to 369
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 bhUla karatA hogA? ___ kyoMki sukarAta ne kahA hai, koI jAna-bUjhakara bhUla nahIM kara sktaa| yUnAna meM isa para laMbA vivAda rahA hai aura isa vivAda meM sAre jagata kI saMskRtiyoM ke alaga-alaga anuvAda haiM ki koI AdamI jaba bhUla karatA hai to jAna-bUjhakara karatA hai, yA ki anajAna karatA hai| sukarAta ne kahA hai, koI AdamI jAna-bUjhakara bhUla kara hI nahIM sktaa| usakI bAta meM bhI saccAI hai| kabhI Apa jAna-bUjhakara Aga meM hAtha DAla sakate haiM? asaMbhava hai| jAna-bUjhakara koI kaise bhUla karegA, kyoMki bhUla dukha detI hai, pIr3A detI hai| bhUla to anajAne hI ho sakatI hai| ___ lekina mahAvIra kahate haiM ki jAna-bUjhakara bhI bhUla ho sakatI hai| jAna-bUjhakara bhUla taba ho sakatI hai jaba Apa jAnate haiM ki Aga meM hAtha DAlane se hAtha jalegA hii| lekina phira bhI aisI paristhitiyAM paidA kI jA sakatI haiM ki Apa ahaMkAra vaza Aga meM hAtha DAla deN| agara yaha pratiyogitA ho rahI ho ki kauna kitanI dera taka Aga meM hAtha rakha sakatA hai, to Apa jAna-bUjhakara bhI Aga meM hAtha DAla sakate haiN| ahaMkAra ke kAraNa AdamI jAna-bUjhakara bhUlakara sakatA hai| sirpha eka hI kAraNa hai jAna-bUjhakara bhUla karane kA, ahaMkAra ke kaarnn| agara Apake ahaMkAra ko rasa milatA ho to Apa jAna-bUjhakara bhUlakara sakate haiN| koI gAr3IvAna kyoM sApha-suthare rAjamArga ko chor3akara, Ubar3a-khAbar3a mArga para calegA ! Ubar3a-khAbar3a mArga para ahaMkAra ko tRpti milatI hai| rAjamArga para to sabhI calate haiM, vahAM koI ahaMkAra ko rasa nahIM hai| jaba koI ulTe-sIdhe mArga para calatA hai to ahaMkAra ko rasa milatA hai| __evaresTa para car3hane meM kauna sA rasa milatA hogA? evaresTa kI coTI para khar3e hokara kyA upalabdhi hotI hai? jaba tenasiMha aura hilerI pahalI daphe evaresTa para khar3e ho gae hoMge, to unhoMne kyA pAyA hogA? eka bar3I sUkSma ahaMkAra kI tRpti--jahAM koI bhI nahIM pahuMca pAyA vahAM pahuMcanevAle ve pahale manuSya haiN| aura to kucha bhI evaresTa para milane ko nahIM hai| yAtrA ke aMta para milatA kyA hai? yAtrA ke aMta para milatA hai, ahaMkAra kI tRpti / ___ to jo AdamI Ubar3a-khAbar3a mArga cunatA hai jIvana meM, vaha jAnakara cunatA hai| sIdhe rAste para to sabhI calate haiN| rAjamArga para calanA bhI koI calanA hai ? jaba AdamI aise bIhar3a rAste para calatA hai, jahAM calanA durgama hai, jahAM eka-eka kadama uThAnA muzkila hai, jahAM hara ghar3I kaSTa, hara ghar3I khatarA hai; to ahaMkAra ko bar3A rasa AtA hai| nItze ne kahA hai, 'liva DeMjarasalI, khataranAka DhaMga se jiyo|' kyoMki nItze kahatA hai, jIvana meM eka hI tRpti hai, aura vaha tRpti hai pAvara, shkti| lekina zakti kA anubhava tabhI hotA hai, jaba hama viparIta se jUjhate haiN| sarala ke sAtha zakti kA anubhava nahIM hotaa| jahAM koI bhI cala sakatA hai, vahAM zakti kA kaisA anubhava ? jahAM bacce bhI nirApada cala lete haiM, jahAM aMdhe bhI cala lete haiM, vahAM zakti kA kyA anubhava? zakti kA anubhava to vahAM hai, jahAM kadama-kadama para kaThinAI hai, jahAM pahuMcanA asaMbhava hai| isalie ahaMkArI aise rAste cunatA hai, jo pahaMcAne ke lie nahIM hote haiM, sirpha ahaMkAra ke saMgharSa ke lie hote haiN| mUrkha gAr3IvAna jAna-bUjhakara Ubar3a-khAbar3a viSama rAste cuna letA hai, kyoMki vahAM usake ahaMkAra kI pratiSThA ho sakatI hai| to mUrkhatA kA gahanatama sUtra hai ahNkaar| mUrkhatA kA saMbaMdha jJAna se nahIM hai, ajJAna se nahIM hai| mUrkhatA kA saMbaMdha ahaMkAra se, igo se hai| jitanA ahaMkArI vyakti hogA, utanA mUrkha hogaa| majA yaha hai ki Apa apane jJAna kA upayoga bhI apanI mUrkhatA ke lie kara sakate haiM, kyoMki Apa apane jJAna se bhI apane ahaMkAra 370
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt ko bhara sakate haiN| agara koI vyakti apane jJAna se bhI apane ahaMkAra ko hI bhara rahA ho, to yaha prayAsa mUrkhatApUrNa hai| __ ajJAna se to loga bhUleM karate haiM, lekina jJAna se bhI loga bhUla karate haiN| aura bar3I se bar3I bhUla jo jJAna se ho sakatI hai, vaha yaha ki hama apane isa ahaMkAra ko khar3A karane ke lie galata mArga cuna leM, jaan-buujhkr| Apako bhI khayAla hogA jiMdagI meM, kaI bAra viSama mArga cunane meM bar3A sukha milatA hai| kaThina hai jo, laMbA hai jo rAstA, vighna jahAM bahuta haiM, ApadAeM jahAM haiM, vipattiyAM jahAM haiM; use cunane meM bar3A rasa AtA hai| rasa kyA hai ? jItane kA rs| jaba rAste meM koI vipatti hotI hai, taba hama jItate haiN| jaba rAste meM koI vipatti nahIM hotI, to kyA khAka jItanA ! isalie jo loga isa bhAMti calate haiM, unake jIvana meM hajAra jaTilatAeM khar3I ho jAtI haiN| unakA sArA jIvana, eka hI gaNita ko mAnakara calatA hai; jahAM vipatti ho, jahAM bAdhA ho, jahAM ar3acana ho, jo asaMbhava mAlUma par3e, use karane meM unheM rasa AtA hai| aura isa jagata meM adharma se asaMbhava kucha bhI nhiiN| adharma isa jagata meM sabase asaMbhava hai| evaresTa car3hA jA sakatA hai, cAMda para utarA jA sakatA hai, maMgala para bhI AdamI utara hI jAyegA, lekina yaha kucha bhI asaMbhava nahIM hai| adharma sabase asaMbhava hai| adharma kA matalaba kyA? kala maiMne Apako kahA, dharma kA artha hai svabhAva; adharma kA artha hai svabhAva ke vipriit| nizcita hI svabhAva ke viparIta jAnA sabase asaMbhava bAta hai| AdamI svabhAva ke viparIta jA hI kaise sakatA hai? svabhAva kA artha hI hai ki jisake viparIta Apana jA skeN| jaise Aga ThaMDI honA cAhe, to yaha svabhAva ke viparIta huaa| jaise pAnI Upara car3hanA cAhe, to yaha svabhAva ke viparIta huaa| aise hI adharma kA artha hai, jo svabhAva ke viparIta hai, vahI Ter3hA-mer3hA hai| dharma to bahuta sarala aura sIdhA hai; lekina majA hai ki dharma meM bhI hama tabhI utsuka hote haiM, jaba vaha Ter3hA-mer3hA ho| sIdhe dharma meM hama jarA bhI utsuka nahIM hote| koI batAye ki itane upavAsa karo, aise khar3e raho rAtabhara, naMge raho, ki kor3e mAro zarIra ko, ki sukhAo, haDDI-haDDI ho jAo; taba jarA rasa AtA hai ki hAM, yaha koI bAta huii| jaba dharma bhI Ter3hA-mer3hA ho to mUrkha gAr3IvAna utsuka hotA hai| isalie dhyAna rakhanA, dharma kI tarapha jo utsukatA dikhAI par3atI hai, usameM nabbe-nabbe bhI kama--ninyAnabe pratizata mUrkha gAr3IvAna hote haiN| jinakA kula kAraNa yaha hotA hai ki koI asaMbhava karane jaisA dikhAI par3a rahA hai| taba unako bar3A rasa AtA hai| agara unako kaho ki ArAma se baiThakara bhI, chAyA meM bhI, dharma upalabdha ho sakatA hai, dharma kA sArA rasa hI kho jaayegaa| AsAna huA, rasa kho gyaa| buddhimAna AdamI ko AsAna ho to rasa bddh'egaa| lekina ahaMkArI AdamI ko, AsAna ho to rasa kho jaayegaa| ise thor3A ThIka se samajha leN| tapazcaryA kA adhikatama rasa Ter3he-mer3hepana ke kAraNa hai| jaba Apa apane ko satA rahe hote haiM, taba Apako lagatA hai, hAM, kucha kara rahe haiN| taba Apako lagatA hai, kucha kara rahe haiM ! bhUkhe haiM, pAnI nahIM pI rahe haiM; taba Apako lagatA hai, Apa kucha kara rahe haiN| kyoM? kyoMki bar3A durgama hai, bar3A asvAbhAvika hai| bhUkha svAbhAvika hai, bhUkhA raha jAnA asvAbhAvika hai| bhUkha sahaja hai, bhUkha ke viparIta lar3anA asahaja hai| lekina jitanA asahaja ho, dhArA ke viparIta ho, utanA hameM lagatA hai ki hAM, kucha ahaMkAra ko rasa A rahA hai| isalie tapasviyoM se jyAdA prakhara ahaMkAra aura kahIM khojanA muzkila hai| jhopar3e meM raha rahA hai, to ahaMkAra bddh'egaa| jhAr3a ke nIce hai to aura bar3ha jaayegaa| dhUpa meM khar3A rahe, to aura bar3ha jaayegaa| agara vizrAma karatA hI nahIM, khar3A hI rahatA hai tapasvI, to aura bar3ha jaayegaa| yaha sArI kI sArI ceSTA sikaMdara aura nepoliyana kI ceSTA se bhinna nahIM hai| lekina hameM dikhatI hai bhinna, kyoMki hamArI samajha nahIM 371
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 hai| isa ceSTA kA eka hI artha hai ki jo asaMbhava hai, vaha hama karake dikhA deN| agara AdamI sahaja jI rahA ho, to hameM khayAla meM bhI nahIM A sakatA hai ki vaha dhArmika ho sakatA hai| sahaja AdamI hamAre khayAla meM nahIM AtA ki dhArmika bhI ho sakatA hai| lekina kabIra ne kahA hai, 'sAdho, sahaja samAdhi bhlii'| kAraNa hai kahane kaa| sahaja kA artha yaha jo mahAvIra kaha rahe haiM, vaha samajhadAra AdamI, jo sIdhe-sAde, sApha-suthare rAjamArga ko cunatA hai; isalie ki kahIM pahuMcanA hai, isalie nahIM ki kucha jItanA hai| ye donoM alaga dizAeM haiN| kahIM pahaMcanA hai, to vyartha zrama lagAne kI koI AvazyakatA nahIM hai taba bIca meM bAdhAeM khar3I karane kI koI AvazyakatA nahIM hai| lekina agara kahIM pahaMcanA nahIM hai, sirpha ahaMkAra arjita karanA hai yAtrA meM, to phira bAdhAeM honI caahie| to AdamI apane hAtha se bhI bAdhAeM nirmita karatA hai| paidala jAtA hai, tIrthayAtrA ko| mujhase tIrthayAtrI kahate haiM ki jo majA paidala jAkara tIrthayAtrA karane kA hai, vaha Trena meM baiThakara jAne meM nahIM hai| svabhAvataH kaise ho sakatA hai? lekina jo aura Age baDha gaye haiM gADI ko Ter3he-meDhe utArane meM vaha jamIna para sASTAMga daMDavata karate hae tIrthayAtrA karate haiN| unakA vaza cale agara, to ve zIrSAsana karate hue bhI yaha tIrthayAtrA kreN| lekina taba jo majA AyegA, nizcita hI vaha paidala karanevAloM ko nahIM A sktaa| kyoM? vaha majA kyA hai ? vaha tIrtha pahuMcane kA majA nahIM hai| vaha ahaMkAra nirmita karane kA majA hai| jo koI nahIM kara sakatA, vaha maiM kara rahA huuN| dharma ho, ki dhana ho, ki yaza ho, jo bhI ho; hama mArga irache-tirache cunate haiM jAnakara, mahAvIra kahate haiM, vaha adharma hai| asala meM adharma tirachA hI hogA, sIdhA nahIM hotaa| kabhI Apane khayAla kiyA hai ? eka jhUTha boleM, to bar3I tirachI yAtrAeM karanI par3atI haiN| saca boleM, siidhaa| saca bilakula vaisA hai, jaise ikyuliDa kI rekhA-do biMduoM ke bIca sabase kama duurii| ikyuliDa kI vyAkhyA hai rekhA kI-do biMduoM ke bIca sabase kama duurii| to rekhA sIdhI hotI hai| do biMduoM ke bIca jitanA laMbA cakkara lagAte jAyeM, utanI rekhA bar3I tirachI hotI calI jAtI hai| satya bhI do biMdaoM ke bIca sabase kama darI hai| asatya. sabase baDI laMbI yAtrA hai| isalie eka asatya. phira dasarA, phira tIsarA / eka ko saMbhAlane ke lie eka laMbI zrRMkhalA hai| bar3A majA hai ki satya ko saMbhAlane ke lie koI zrRMkhalA nahIM hotii| eka satya apane meM kAphI hotA hai| satya eTAmika hai| eka aNu kAphI hai| __ jhUTha zRMkhalA hai, sIrIja hai| eka jhUTha kAphI nahIM hai| eka jhUTha ko dUsare jhUTha kA sahArA caahie| dUsare jhUTha ko aura jhUThoM kA sahArA cAhie, aura jhUTha hamezA adhara meM aTakA rahatA hai, kitanA hI sahArA dete jAo, usake paira jamIna se nahIM lgte| kyoMki hara jhUTha jo sahArA detA hai vaha khuda bhI adhara meM hotA hai| Apa sirpha posTapona karate haiM, pakar3e jAne ko, bs| jaba maiM eka jhUTha bolatA hUM, taba tatkAla mujhe dUsarA jhUTha bolanA par3atA hai ki pakar3A na jaauuN| dUsarA bolatA hUM, tIsarA bolanA par3atA hai ki pakar3A na jaauuN| phira yaha bhaya ki pakar3A na jAUM, to maiM sthagita karatA jAtA huuN| hara jhUTha thor3I rAhata detA hai, phira nae jhUTha ko janma detA hai| satya sIdhA hai| yaha bar3I hairAnI kI bAta hai ki satya ko yAda rakhane kI bhI jarUrata nahIM hai, sirpha jhUTha ko yAda rakhanA par3atA hai| isalie jinakI smRti kamajora hai, ve jhUTha nahIM bola skte| jhUTha bolane ke lie smRti kI kuzalatA caahie| kyoMki laMbI yAdadAzta caahie| eka jhUTha bolA hai, usakI pUrI zRMkhalA banAnI pdd'egii| yaha varSoM taka cala sakatI hai| isalie jhUTha bolanevAloM kA mana bojhila hotA calA jAtA hai| saca bolanevAle kA mana khAlI hotA hai, kucha rakhanA nahIM pdd'taa| kucha saMbhAlanA nahIM pdd'taa| 372
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt dharma bhI eka sIdhI yAtrA hai, sarala yAtrA hai| lekina dharma meM hameM rasa nahIM, rasa hameM Ter3he-mer3hepana meM hai; kyoMki rasa hameM ahaMkAra meM hai| abhI spAskI aura baoNbI phizara meM zataraMja kI hor3a thii| agara spAskI pahale dina hI kaha de ki lo tuma jIta gye| itanI sarala ho agara jIta, to jIta meM koI rasa na raha jaayegaa| jIta jitanI kaThina hai, jitanI asaMbhava hai, jitanI muzkila hai, utanI hI rasapUrNa ho jAtI hai| aura majA yaha hai, AdamI isake lie kaise-kaise upAya karatA hai ! zataraMja bar3A majedAra upAya hai| AdamI eka nakalI yuddha karatA hai-nakalI ! kucha bhI nahIM hai vahAM, na hAthI haiM, na ghor3e haiM, na kucha hai-nakalI hai saba, lekina rasa asalI hai| rasa vahI hai jo asalI hAthI ghor3e se milatA hai| bilakula vaha mahaMgA dhaMdhA thaa| purAne loga usa dhaMdhe ko kAphI kara cuke| ___ khela, yuddha kA saMkSipta ahiMsAtmaka saMskaraNa hai| usameM bhI hama lar3ate haiM nakalI sAdhanoM se, lekina thor3I hI dera meM nakalI sAdhana bhUla jAte haiM aura asalI ho jAte haiN| koI ghor3A kyA ghor3A hogA maidAna para, jo zataraMja ke borDa para ho jAtA hai| kyoM ? Akhira isa nakalI lakar3I ke ghor3e meM itanA rasa? yaha asalI kaise ho jAtA hai? jisa ghor3e para bhI ahaMkAra kI savArI ho jAye, vaha asalI ho jAtA hai| ahaMkAra calatA hai, ghor3e thor3e hI calate haiM ! phira jitanI kaThinAI ho, jitanI asaMbhAvanA ho aura jitanA saspeMsa ho, aura jitanA saMdeha ho jIta meM, utanI hI bAta bar3hatI calI jAtI hai| ___ AdamI ne bahuta upAya kiye haiM, jinase vaha jo sIdhA saMbhava hai, usako bhI bahuta laMbI yAtrA karake saMbhava karatA hai| ise mahAvIra kahate haiM, jAna-bUjhakara, sApha-suthare rAjamArga ko chodd'kr| jaisA mUrkha gAr3IvAna pachatAtA hai| kaba pachatAtA hai mUrkha gAr3IvAna ? jaba dhurI TUTa jAtI hai| jaba gAr3I ulTe-sIdhe rAste para, pattharoM para, kaMkar3oM para, marusthala meM ulajha jAtI hai kahIM, aura gAr3I kI dhurI TUTa jAtI hai| jaba eka cAka bahuta Upara aura eka cAka bahuta nIce ho jAtA hai, taba dhurI TUTatI hai| dhurI TUTane kA matalaba hai ki donoM cAka jahAM samAna nahIM hote, asaMtulita ho jAte haiN| vahAM dhurI TUTa jAtI hai| vahAM donoM ko saMbhAlane vAlI dhurI TUTa jAtI hai| taba pachatAtA hai, taba dukhI hotA hai, lekina taba kucha bhI nahIM kiyA jA sktaa| taba kucha bhI karanA muzkila ho jAtA hai| jIvana meM bhI hama dhurI ko tor3akara hI pachatAte haiN| jo pahale samajha letA hai, vaha kucha kara sakatA hai| jo tor3akara hI pachatAne kA AdI hai, to jIvana aisI ghaTanA nahIM hai ki tor3akara pachatAne kA koI upAya ho| jo mRtyu ke bAda hI pachatAegA, usake lie phira pIche lauTane kA upAya nahIM hai| hama bhI pachatAte haiM jaba dhurI TUTa jAtI hai| dhurI hamArI bhI taba TUTatI hai jaba asaMtulana bar3A ho jAtA hai, eka cAka Upara aura eka cAka bahuta nIce ho jAtA hai| yaha hogA hI tirache rAstoM para / 'adharma ko pakar3a letA hai, aura aMta meM mRtyu ke mukha meM pahuMcane para jIvana kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai|' adharma ko hama pakar3ate hI isalie haiM, ahaMkAra kI vahAM tRpti hai| aura dharma ko hama isIlie nahIM pakar3ate haiM ki vahAM ahaMkAra se chuTakArA hai| dharma kI pahalI zarta hai, ahaMkAra chodd'o| vahI ar3acana hai| adharma kA nimaMtraNa hai, Ao, ahaMkAra kI tRpti hogii| vahI cunautI hai, vahI rasa hai| adharma ke dvAra para likhA hai, bar3hAo ahaMkAra ko, bar3A kro| dharma ke dvAra para likhA hai, chor3a do bAhara, ahaMkAra ko| bhItara A jaao| to jinako bhI isa bAta meM rasa hai ki maiM kucha hUM, unheM dharma kI tarapha jAne meM bar3I kaThinAI hogii| jo isa bAta ko samajhane kI taiyArI meM haiM ki maiM nA kucha haM, unake lie dharma kA dvAra sadA hI khulA huA hai| jinako jarA bhI hai ki maiM kucha hUM, ve adharma meM khIMca lie jAyeMge -cAhe ve maMdira jAyeM, masjida jAyeM, gurudvArA jAyeM, kahIM bhI jAyeM - jinako yaha rasa hai ki maiM kucha hUM, jo maMdira meM prArthanA karate vakta bhI 373
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 yaha dekha rahe haiM ki kitane logoM ne mujhe prArthanA karate dekhA, jo yaha dekha rahe haiM ki kitane loga mujhe tapasvI mAnate haiM, upAsaka mAnate haiM, kitane loga mujhe sAdhu mAnate haiM; jo abhI bhI usameM rasa le rahe haiM ve kahIM se bhI yAtrA kareM, unakI yAtrA Ubar3a-khAbar3a mArga para, adharma ke rAste para ho jaayegii| isakA matalaba yaha huA ki jo AdamI svayaM meM kama utsuka hai aura svayaM ko dikhAne meM jyAdA utsuka hai, vaha adharma ke rAste para calA jAtA hai| jisa AdamI ko isameM kama rasa hai ki maiM kyA hUM, aura isameM jyAdA rasa hai ki loga mere saMbaMdha meM kyA socate haiM, vaha adharma ke rAste para calA jAtA hai| jo logoM kI AMkhoM meM eka pratibiMba banAnA cAhatA hai, eka imeja, vaha adharma ke rAste para calA jAtA hai| ____dharma ke rAste para to kevala ve hI jA sakate haiM, jo svayaM meM utsuka haiN| svayaM kI vAstavikatA meM, svayaM ke AvaraNa, AbhUSaNa, svayaM kI sAja-sajjA, svayaM ke zRMgAra, dUsaroM kI AMkhoM meM banI svayaM kI pratimA meM jinakI utsukatA nahIM hai, kevala ve hI dharma ke rAste para jA sakate haiN| kyoMki dUsare to tabhI Adara dete haiM, jaba Apa kucha asaMbhava karake dikhaaeN| dUsare to tabhI Apako mAnate haiM, jaba Apa koI camatkAra karake dikhaayeN| dUsare to Apako tabhI mAnate haiM, jaba Apa kucha aisA kareM, jo ve nahIM kara sakate haiN| taba / / jaba Apa kisI ko Adara dete haiM to Apane kabhI khayAla kiyA hai, Apake Adara dene kA kAraNa kyA hotA hai? sadA kAraNa yahI hotA hai ki jo Apa nahIM kara sakate, vaha yaha AdamI kara rahA hai| agara Apa bhI kara sakate haiM, to Apa Adara na de skeNge| Apa jAte haiM, koI satya sAIM bAbA eka tAbIja hAtha se nikAla kara de dete haiM, to Apa Adara karate haiN| eka madArI Adara na kara pIja to kucha bhI nahIM, vaha kabUtara nikAla detA hai hAtha se| vaha jAnatA hai ki isameM Adara jaisA kucha bhI nahIM hai, yaha sAdhAraNa madArIgIrI hai| vaha Adara na de skegaa| Apa Adara de sakeMge, kyoMki Apa nahIM kara skte| jo Apa nahIM kara sakate, vaha camatkAra hai| phira yaha tAbIjoM se hI saMbaMdhita hotA to bahuta harjA na thA, kyoMki tAbIjoM meM baccoM ke sivAya koI utsuka nahIM hotA, na kabUtaroM meM koI baccoM ke sivAya utsuka hotA hai; lekina yaha aura taraha se bhI saMbaMdhita hai| ___ Apa eka dina bhUkhe nahIM raha sakate, aura eka AdamI tIsa dina kA upavAsa kara letA hai, taba ApakA sira usake caraNoM meM laga jAtA hai| yaha bhI vahI hai, isameM bhI kucha mAmalA nahIM hai| Apa brahmacarya nahIM sAdha sakate aura eka AdamI bAla brahmacArI raha jAtA hai, ApakA sira usake caraNoM meM laga jAtA hai| yaha bhI vahI hai, koI pharka nahIM hai| koI bhI pharka nahIM hai| kAraNa sadA eka hI hai bhItara hara cIja ke, ki jo Apa nahIM kara skte| taba isakA yaha matalaba huA ki agara Apako bhI ahaMkAra kI tRpti karanI ho to Apako kucha aisA karanA par3e, jo loga nahIM kara skte| yA kama se kama dikhAnA par3e ki Apa kara sakate haiM, jo loga nahIM kara skte| to jo vyakti ahaMkAra meM utsuka hai, vaha sadA hI tirache rAstoM meM utsuka hogaa| tAbIja peTI se nikAla kara Apake hAtha meM de denA bilakula sIdhA kAma hai, lekina pahale tAbIja ko chipAnA, aura phira isa tarakIba se nikAlanA ki dikhAI na par3e, kahAM se nikala rahA hai, tirachA kAma hai| tirachA hai to AkarSaka hai, Apako bhI patA cala jAe ki tAbIja kaise peTI se kapar3e kI bAMha ke bhItara gayA, phira bAMha se kaise hAtha taka AyA, eka daphA Apako patA cala jAye, camatkAra tirohita ho jaaye| phira dubArA Apako isameM koI zraddhA na mAlUma hogii| Apako bhI patA cala jAye ki bhUkhA rahane kI tarakIba kyA hai, phira upavAsa meM bhI ApakI zraddhA na raha jaayegii| Apako bhI patA cala jAye ki brahmacArI rahane kI tarakIba kyA hai, phira Apako usameM bhI rasa na raha jaayegaa| jo bhI Apa kara sakate haiM...yaha bar3e maje kI bAta hai ki kisI AdamI kI apane meM zraddhA nahIM hai| jo bhI Apa kara sakate haiM, usameM 374
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt ApakI kabhI zraddhA nahIM hogii| jo dUsarA kara sakatA hai, aura Apa nahIM kara sakate haiM, to zraddhA hotI hai| to jo bhI AdamI ahaMkAra khoja rahA hai- ahaMkAra kA matalaba, dUsaroM kI zraddhA khoja rahA hai, sammAna khoja rahA hai-vaha AdamI tirache rAste cuna legaa| mUrkha gAr3IvAna aise hI mUrkha nahIM hai, bahuta samajhadArI se mUrkha hai| usa mUrkhatA meM eka vidhi hai| mahAvIra kahate haiM, lekina jIvana ke rAste para bhI yahI hotA hai| manuSya jAna-bUjhakara dharma ko chor3akara adharma ko cuna letA hai| Apako sApha-sApha patA hotA hai, yaha sarala aura sIdhA rAstA hai; lekina usameM ahaMkAra kI tRpti nahIM hotii| taba Apa tirachA rAstA cunate haiN| yaha jAna-bUjhakara cunate haiN| isako samajha lenA jarUrI hai| kyoMki agara Apa binA jAne-bUjhe cunate haiM taba badalane kA koI upAya nahIM hai, isalie mahAvIra kA jora hai ki Apa jAna-bUjhakara cunate haiN| agara Apa binA jAne-bUjhe cunate haiM taba to phira badalane kA koI upAya nahIM hai| agara jAna-bUjhakara cunate haiM, to badalAhaTa ho sakatI hai| badalAhaTa kA artha hI yaha hai ki Apa hI mAlika haiM cunAva ke| Apane hI cAhA thA isalie tirache rAste para gye| Apa cAheMge to sIdhe rAste para A sakate haiN| yaha ApakI cAha hI hai jo Apako bhaTakAtI hai| isameM koI dUsarA pIche se kAma nahIM kara rahA hai| phrAyaDa kahatA hai, AdamI jAna-bUjhakara kucha bhI nahIM karatA, dharma aura adharma ke bIca yahI vikalpa hai| phrAyaDa kahatA hai, manuSya jAna-bUjhakara kucha bhI nahIM karatA, saba anakAMzasa hotA hai, saba acetana hotA hai, jAnakara AdamI kucha bhI nahIM krtaa| phrAyaDa ne yaha bAta pichale pacAsa sAloM meM itane jora se pazcima ke sAmane siddha kara dii| aura vaha AdamI adabhuta thaa| usakI khoja meM kaI satya the, lekina adhUre satya the aura adhUre satya asatyoM se bhI khataranAka siddha hote haiN| kyoMki adhUrA satya, satya bhI mAlUma par3atA hai aura satya hotA bhI nhiiN| aura koI bhI AdamI adhUre satya ko nahIM pakar3atA hai| jaba adhUre satya ko pakar3atA hai, to use pUrA satya mAnakara pakar3atA hai| taba upadrava zurU ho jAte haiN| phrAyaDa ne pazcima ko samajhA diyA ki AdamI jo bhI kara rahA hai, vaha saba acetana hai| agara yaha bAta saca hai, to phira AdamI ke hAtha meM parivartana kA koI upAya nhiiN| isalie zarAbI ne socA ki aba maiM kara bhI kyA sakatA huuN| vyabhicArI ne socA, aba upAya bhI kyA hai ! yaha saba acetana hai, yaha saba ho rahA hai| isameM maiM kucha bhI nahIM kara sktaa| aura isa sadI ne binA jAne jagata ke itihAsa kA sabase bar3A bhAgyavAda jnmaayaa| bhAgyavAdI kahate the, paramAtmA kara rahA hai; phrAyaDa kahatA hai, acetana kara rahA hai| lekina eka bAta meM donoM rAjI haiM ki hama nahIM kara rahe haiN| hamAre hAtha meM bAta nahIM hai| paramAtmA kara rahA hai| vidhi ne likha diyA khopar3I para, vaha ho rahA hai| phrAyaDa kahatA hai, pIche se acetana calA rahA hai, aura hama cala rahe haiN| jaise koI gar3iyoM ko nacA rahA ho| hamAre hAtha meM kucha bhI nahIM hai| pahale paramAtmA nacAtA thA gar3iyoM ko, aba anakAM rahA hai| sirpha zabda badala gaye haiN| lekina AdamI ke hAtha meM koI tAkata nhiiN| ___mahAvIra paramAtmA ke bhI khilApha haiM aura acetana ke bhii| mahAvIra kahate haiM, tuma jo bhI kara rahe ho, ThIka se jAnanA, tuma kara rahe ho| AdamI ko itanA jyAdA uttaradAyI kisI dUsare ne kabhI nahIM mAnA, jitanA mahAvIra ne maanaa| mahAvIra ne kahA ki aMtataH tuma hI nirNAyaka ho, aura isalie kabhI bhUlakara nahIM kahanA ki bhAgya ne, vidhi ne, paramAtmA ne, kisI ne karavA diyaa| jo tumane kiyA hai, tumane kiyA hai| isameM jora dene kA kAraNa hai aura vaha kAraNa yaha hai ki jitanA yaha spaSTa hogA ki maiM kara rahA hUM, utanI hI badalAhaTa AsAna hai| kyoMki agara maiM apane cunAva se ulTe rAste para nahIM gayA hUM, bhejA gayA hUM, to jaba maiM bhejA jAUMgA sIdhe rAste para to calA jaauuNgaa| jaba maiM bhejA gayA hUM ulTe rAste para, to maiM kaise lauTa sakatA hUM? jaba bhejegI prakRti, bhejegI niyati, bhejegA paramAtmA, to ThIka hai, maiM lauTa jaauuNgaa| na maiM gayA, na maiM lauTa sakatA huuN| maiM eka pAnI meM bahatA huA tinakA huuN| merI apanI koI gati nahIM hai, merA apanA koI 375
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 saMkalpa nahIM hai| __ mahAvIra kA yaha jora ki tuma jAna-bUjhakara galata kara rahe ho, kAraNavaza hai aura vaha kAraNa yaha hai ki agara jAna-bUjhakara rahe ho to hI badalAhaTa ho sakatI hai| nahIM to phira koI TrAMsaphArmezana, manuSya ke jIvana meM phira koI krAMti saMbhava nahIM hai| isalie mahAvIra bar3e sAhasa se Izvara ko bilakula iMkAra kara diye, kyoMki Izvara ke rahate mahAvIra ko lagA ki AdamI ko sadA eka sahArA hotA hai ki vaha jo karegA, usakI binA AjJA ke to pattA bhI nahIM hilatA, to hama kaise hileNge| to hama kahate haiM, usakI AjJA ke binA pattA nahIM hiltaa| aba hama vyabhicArI haiM aba hama kaise vyabhicAra se hila jAyeM ! jaba vaha hilAyegA, usakI mrjii| ___ AdamI beImAna hai, apane paramAtmAoM ke sAtha bhii| AdamI bar3A kuzala hai aura paramAtmA bhI kucha kara nahIM sktaa| AdamI ko jo usase bulavAnA hai, bulavAtA hai| jo usase karavAnA hai, karavAtA hai| majA yaha hai ki paramAtmA kI binA AjJA ke pattA hilatA hai, yA nahIM hilatA hai, yaha to patA nahIM, ApakI binA AjJA ke paramAtmA bhI nahIM hila sktaa| vaha Apa hI usako hilAte rahate haiM, jaisI marjI, Apa hI aMtataH nirNAyaka haiN| isalie mahAvIra kahate haiM 'jAna-bUjhakara' / lekina kitanA hI koI jAna-bUjhakara galata rAste para jAye, rAstA to galata hI hogA, aura galata rAste para dhurI TUTegI hii| rAste ke galata hone kA matalaba hI itanA hai ki jahAM dhurI TUTa sakatI hai| aura to koI matalaba nahIM hai| isalie adharma meM gayA huA AdamI roja TUTatA calA jAtA hai| nirmita nahIM hotA, bikharatA hai| corI karake dekheM, jhUTha bola kara dekheM, beImAnI karake dekheM, dhokhA karake dekheM, kisI kI hatyA kareM, hogA kyA? ApakI AtmA kI dhurI TUTatI calI jAtI hai, Apa bhItara TUTane lagate haiN| bhItara iMTigrezana, akhaMDatA nahIM raha jAtI, khaNDa-khaNDa ho jAtA hai| kabhI kucha, jisako dharma kahA hai, vaha karake dekheM to bhItara akhaMDatA AtI hai| -- isako aisA soceM ki jaba Apa jhUTha bolate haiM, taba Apake bhItara Tukar3e-Tukar3e ho jAte haiM,eka AtmA nahIM hotii| eka hissA to bhItara kahatA hI rahatA hai ki mata karo, galata hai| eka hissA to jAnatA hI rahatA hai ki yaha saca nahIM hai| Apa sArI duniyA ko jhUTha bola sakate haiM, lekina apane se kaise boliegA? bhItara to patA calatA hI rahatA hai ki yaha jhUTha hai| isalie sataha para bhara Apa jhUTha ke lebala cipakA sakate haiM, ApakI aMtarAtmA to jAnatI hai ki yaha jhUTha hai| isalie Apa ikaTThe nahIM ho skte| ApakI paridhi aura Apake keMdra meM virodha banA rhegaa| bhItara koI kahatA hI rahegA ki yaha jhUTha hai, yaha nahIM, yaha nahIM bolanA thaa| jo bolA hai vaha ThIka nahIM thaa| yaha bhItara khaNDa-khaNDakara jaayegaa| - aba jo AdamI hajAra jhUTha bola rahA hai, usake hajAra khaNDa ho jAyeMge lekina jo AdamI saca bola rahA hai, usake bhItara koI khaNDa nahIM hotaa| kyoMki saca ke viparIta koI kAraNa nahIM hotaa| aura majA yaha hai ki agara kabhI viparIta bhI ho, jaisA ki saca bolate meM bhI kabhI paridhi kahatI hai, mata bolo, nukasAna hogA; lekina taba bhI saca AtA hai bhItara se aura jhUTha AtA hai bAhara se| bhItara hamezA majabata hotA hai| isalie paridhi jyAdA dera Tika nahIM pAtI. Ta jAtI hai| lekina jaba Apa jhaTha bolate haiM paridhi kI mAnakara, taba kabhI bhI kitanA hI bolate cale jAyeM, Tika nahIM sktaa| roja saMbhAleM, phira bhI nahIM saMbhalatA; kyoMki bhItara gahare meM Apa jAnate hI haiM ki yaha jhUTha hai| vaha hajAra taraha se nikalane kI koziza karatA hai| isalie jo AdamI jhUTha bolatA hai vaha bhI kisI se batA detA hai ki yaha jhUTha hai| ___ Apa jAnate haiM kyoM? hama saba apane iMTimesIja rakhate haiM, AMtarikatAeM rakhate haiM, jahAM hama saba batA dete haiN| usase mana halkA hotA 376
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt de rahA hai| use pragaTa kro| nahIM hai himmata ki sArI duniyA ko pragaTa kara deM, to kisI ko to batA pAte haiN| isa duniyA meM usa AdamI se akelA koI bhI nahIM, jisake koI bhI itanA nikaTa nahIM hai, jisase kama se kama vaha jhUTha batA sake ki jo-jo maiM galata kara rahA hUM, vaha yaha hai| manovaijJAnika to kahate haiM ki prema kA lakSaNa hI yaha hai ki jisake sAmane tuma pUre sacce pragaTa ho jaao| agara eka bhI aisA AdamI nahIM hai jagata meM, jisake sAmane Apa pUre nagna ho sakate haiM aMtaHkaraNa se, to Apa samajhanA Apako prema kA koI anubhava nahIM huA hai| lekina jo AdamI sAre jagata ke sAmane aMtaHkaraNa se nagna ho sakatA hai, usako prArthanA kA anubhava huA hai| eka vyakti ke sAmane bhI Apa pUre saca ho jAte haiM to jo kSaNabhara ko rAhata milatI hai, jo sugaMdha AtI hai, jo tAjI havAeM daur3a jAtI haiM prANoM ke Ara pAra, ve bhI kAphI haiN| lekina jaba koI vyakti samasta jagata ke sAmane saca ho jAtA hai, jaisA hai, vaisA hI ho jAtA hai, taba usake jIvana meM durgaMdha kA koI upAya nahIM hai| ___ mahAvIra dharma kahate haiM, svabhAva kI satyatA ko, jaisA hai bhItara vaisA hii| koI Ter3hA-mer3hA nhiiN| ThIka vaisA hI, nagna jaise darpaNa ke sAmane koI khar3A ho| aisA jo sahaja hai bhItara, vaha jagata ke sAmane pragaTa ho jaaye| isa abhivyakti kA, sahaja abhivyakti kA jo aMtima phala hai vaha hai, mRtyu mokSa bana jAtI hai| aura hamAre samasta jhUThoM ke saMgraha kA jo aMtima phala hai, pUrA jIvana eka asatya, aprAmANika ana-AtheMTika yAtrA ho jAtI hai| calate bahuta haiM, pahuMcate kahIM bhI nhiiN| daur3ate bahuta haiM, maMjila koI bhI hAtha nahIM aatii| sirpha marate haiN| jIvana kahIM pahuMcAtA nahIM, sirpha bhaTakAtA hai| jo rAta aura dina eka bAra atIta kI ora cale jAte haiM, ve phira kabhI vApasa nahIM lauttte| jo manuSya adharma karatA hai, usake ve rAta-dina bilakula niSphala jAte haiN| lekina jo manuSya dharma karatA hai, usake ve rAta-dina saphala ho jAte haiN| ___ mahAvIra ke lie saphalatA kA kyA artha hai? baiMka baileMsa? ki kitane loga Apako mAnate haiM ? ki kitane akhabAra ApakI tasvIra chApate haiM ? ki kitanI nobala prAija Apako mila jAtI haiM ? nahIM, mahAvIra ise saphalatA nahIM khte| thor3A sA unakI jiMdagI dekheM jinako nobala prAija milatI hai| unameM se adhika AtmahatyA kara lete haiN| jo AtmahatyA nahIM karate, ve mare-mare jIte haiN| __ arnesTa hemiMgve kA nAma sunA hogaa| kauna itanI saphalatA pAtA hai? nobala prAija hai, dhana hai, pratiSThA hai, sAre jagata meM nAma hai| usase bar3A koI lekhaka na thA usake samaya meN| lekina arnesTa hemiMgve aMta meM AtmahatyA kara letA hai| bar3I adabhuta saphalatA hai| bAhara itanI saphalatA aura bhItara itanI pIr3A hai ki AtmahatyA kara lenI par3atI hai| apane ko sahanA muzkila ho jAtA hai, tabhI to koI AtmahatyA karatA hai| jaba apane ko bardAzta karanA AsAna nahIM raha jAtA, eka-eka pala, eka-eka ghar3I AdamI apane ko bhArI par3ane lagatA hai, tabhI to miTAtA hai ! __ to jisako itanI saphalatA hai cAroM tarapha, itanA yaza, gaurava hai, vaha bhI bhItara itanI dikkata meM par3A hai ! bhItara kI dhurI TUTa gayI hai| sArI daniyA tArIpha kara rahI hai cakoM kI, dharI to daniyA ko dikhAyI nahIM paDatI, vaha to bhItara hai, svayaM ko dikhAyI par3atI hai| sArI duniyA cAMdI ke varka, sone ke varka lagA rahI hai cAkoM para; aura sArI duniyA kaha rahI hai, kyA adabhuta cake haiM, kitanI-kitanI Ubar3a-khAbar3a yAtrAeM kIM ! aura bhItara dhurI TUTa gayI, vaha gAr3I hI jAnatI hai ki aba kyA honA hai ! ina cakoM para lage hue sitAre kAma nahIM pdd'eNge| aMta meM to dhurI hI...usa dhurI kI saphalatA mahAvIra ke lie kyA ho sakatI hai ? mahAvIra ke lie saphalatA eka hI hai| samaya to bIta jAtA hai| usa samaya meM hama do kAma kara sakate haiM-yA to usa samaya meM hama apanI AtmA ko ikaTThA kara sakate haiM, yA usa samaya meM hama apanI AtmA ko bikhera sakate haiM, tor3a-tor3a, Tukar3e-Tukar3e kara sakate haiN| 377
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 samaya to bIta jAyegA, phira lauTakara nahIM AtA, lekina usa samaya meM hamane jo kiyA hai, vaha hamAre sAtha raha jAtA hai| vaha kabhI nahIM khotA isa bAta ko ThIka se samajha leN| samaya to kabhI nahIM lauTatA, lekina samaya meM jo ghaTatA hai, vaha kabhI nahIM jaataa| vaha sadA sAtha raha jAtA hai| to maiMne kyA kiyA hai samaya meM, usase merI AtmA nirmita hotI hai| mahAvIra ne to AtmA ko samaya kA nAma hI de diyA hai| mahAvIra ne to kahA hai, AtmA, yAnI smy| aisA kisI ne bhI duniyA meM nahIM khaa| kyoMki mahAvIra ne kahA ki samaya to kho jAyegA, lekina samaya ke bhItara tumane kyA kiyA hai, vahI tumhArI AtmA bana jAyegI, vahI tumhArA sRjana hai| to hama samaya ke sAtha vidhvaMsaka ho sakate haiM, sajanAtmaka ho sakate haiN| vidhvaMsaka kA artha hai ki hama jo bhI kara rahe haiM usase hamArI AtmA nirmita nahIM ho rahI hai| jhUTha bolane se eka AdamI kI AtmA nirmita nahIM hotii| corI karane se AtmA nirmita nahIM hotii| dhana mila sakatA hai, jhUTha bolane se yaza mila sakatA hai| saca to yaha hai ki binA jhUTha bole yaza pAnA bar3A muzkila hai| binA corI kie dhana pAnA bahuta muzkila hai| jaba dhana milatA hai to ninyAnabe pratizata corI ke kAraNa milatA hai, eka pratizata zAyada binA corI ke milatA ho| jaba pratiSThA milatI hai to ninyAnabe pratizata jhUTha, pracAra se milatI hai; eka pratizata zAyada, usakA koI nizcaya nahIM hai| eka bAta taya hai ki adharma se jo bhI milatA hai, usase ApakI AtmA nirmita nahIM hotii| adharma se jo bhI milatA hai, vaha AtmA kI kImata para milatA hai| bAhara to kucha milatA hai, bhItara kucha khonA par3atA hai| hama hamezA mUlya cukAte haiN| ___ jaba Apa jhUTha bolate haiM, to maiM isalie nahIM kahatA ki jhUTha mata boleM, ki isase dUsare ko nukasAna hogaa| dUsare ko hogA ki nahIM hogA, yaha pakkA nahIM hai| Apako nizcita ho rahA hai, yaha pakkA hai| dUsarA agara samajhadAra huA, to Apa ke jhUTha se koI nukasAna nahIM hone vAlA hai; aura dUsarA agara nAsamajha hai, to Apake satya se bhI nukasAna ho sakatA hai| dUsarA mahatvapUrNa nahIM hai, mahatvapUrNa Apa haiN| aMtataH jaba Apa kucha bhI galata kara rahe haiM, to Apa bhItara AtmA ke mUlya meM cukA rahe haiM; vyartha kA eka kaMkar3a, ikaTThA kara rahe haiM aura bhItara eka AtmA kA khaNDa kho rahe haiN| mahAvIra isako asaphalatA kahate haiM ki eka AdamI jIvana meM saba kucha ikaTThA kara le aura Akhira meM pAye, ki khuda kI dhurI TUTa gayI, saba pA le aura Akhira meM pAye, ki khuda ko khokara pAyA hai yaha, taba mRtyu ke kSaNa meM jo pachatAvA hotA hai, lekina taba samaya vApasa nahIM A sktaa| punarjanma kI sArI bhAratIya dhAraNAeM isIlie haiM ki pichalA samaya to vApasa nahIM A sktaa| nayA samaya Apako dubArA milegaa| purAne samaya ko lauTa Ane kA koI upAya nahIM, lekina nayA janma milegaa| phira se nayA samaya milegaa| lekina jinhoMne purAne samaya meM majabUta AdateM nirmita kara lI haiM, saMskAra bhArI kara lie haiM, ve naye samaya kA phira se vaisA hI upayoga kreNge| thor3A soceM, agara koI Apase kahe ki Apako hama phira se janma de dete haiM; ApakA kyA karane kA irAdA hai? to Apa kyA kareMge? soceM thor3A, to Apa pAyeMge ki jo Apane abhI kiyA hai, thor3A bahuta mADiphAiDa, idhara-udhara thor3A bahuta hera-phera, patnI thor3I aura acchI nAkavAlI cuna leMge, ki makAna thor3A aura naye DijAina kA banA leNge| kareMge kyA? ___ mullA nasaruddIna se marate vakta kisI ne pUchA thA ki phira se janma mile to kyA karoge? to usane kahA, jo pApa maiMne bahuta dera se zurU kiye, ve jaldI zurUkara dUMgA, kyoMki jo pApa maiMne kiye, unake lie mujhe koI pachatAvA nahIM hotaa| jo maiM nahIM kara pAyA hUM, unakA hamezA mujhe pachatAvA rahatA hai| __ Apa hI khayAla karanA, pApa kA pachatAvA bahuta kama logoM ko hotA hai| jo Apa pApa nahIM kara pAye, usakA pachatAvA sadA banA rahatA hai| aura karake pachatAnA utanA burA nahIM hai, na karake pachatAnA bilakula vyartha hai| 378
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt kabhI Apane khayAla kiyA ki jo-jo Apa nahIM kara pAye haiM, jo corI nahIM kara pAye, usake lie bhI pachatA rahe haiN| jo jhUTha nahIM bola pAye usake lie bhI pachatAte haiN| jo beImAnI agara kara lete ! ... to abhI kahIM ke gavarnara hote, yA kahIM cIpha minisTara hote, nahIM kara paaye| nAhaka jela gaye aura aaye| jarA sI tarakIba lagA lete, to mana pIr3A jhelatA calA jAtA hai| agara Apako nayA samaya bhI mile, to Apa punarukti hI kareMge; kyoMki Apako mUla khayAla meM nahIM hai ki Apane jo kiyA, vaha kyoM kiyA? vaha ahaMkAra ke kAraNa Apane galata rAstA cunaa| agara ahaMkAra maujUda hai, Apa phira galata rAstA cuneNge| phira galata rAstA cuneNge| ahaMkAra pravRtti hai--galata rAstA cunane kii| agara ahaMkAra kho jAe, to Apa samaya kA upayoga kara sakate haiN| isalie mahAvIra ne aMtima sUtra meM bAta kahI-'jaba taka bur3hApA nahIM satAtA, jaba taka vyAdhiyAM nahIM satAtIM, jaba taka iMdriyAM azakta nahIM hotI, taba taka dharma kA AcaraNa kara lenA caahie| bAda meM kucha bhI nahIM hogaa|' yahAM hiMdU aura jaina vicAra meM eka bahuta maulika bheda hai| hiMdU vicAra sadA se mAnatA rahA hai ki saMnyAsa, dharma, dhyAna, yoga saba bur3hApe ke lie hai| agara mahAvIra ne isa vicAra meM koI bar3I se bar3I krAMti paidA kI to isa sUtra meM hai| vaha yaha ki yaha bur3hApe ke lie nahIM hai| ___ bar3e maje kI bAta hai ki adharma javAnI ke lie hai, aura dharma bur3hApe ke lie; bhoga javAnI ke lie, aura yoga bur3hApe ke lie| kyoM? kyA yoga ke lie kisI zakti kI jarUrata nahIM hai ? jaba bhoga taka ke lie zakti kI jarUrata hai, to yoga ke lie zakti kI jarUrata nahIM hai ? lekina usakA kAraNa hai-usakA kAraNa hai, aura vaha kAraNa yaha hai ki hama bhalIbhAMti jAnate haiM, ki bhoga to bur3hApe meM kiyA nahIM jA sakatA, yoga dekheNge| ho gayA to ThIka hai, na huA to kyA harja hai| bhoga chor3A nahIM jA sakatA, yoga chor3A jA sakatA hai| to bhoga to abhI kara leM aura yoga ko sthagita rkheN| jaba bhoga karane yogya na raha jAyeM, taba yoga kara leNge| kana dhyAna rakhanA. vahI zakti. jo bhoga karatI hai. vahI zakti yoga karatI hai| dasarI koI zakti Apake pAsa hai nhiiN| AdamI ke pAsa zakti to eka hI hai; usI se vaha bhoga karatA hai, usI se vaha yoga karatA hai| isalie mahAvIra kI dRSTi bar3I vaijJAnika hai| mahAvIra kahate haiM ki jisa zakti se bhoga kiyA jAtA hai, usI se to yoga kiyA jAtA hai| vaha jo vIrya, vaha jo UrjA saMbhoga banatI hai, vahI vIrya, vahI UrjA, to samAdhi banatI hai| jo mana bhoga kA ciMtana karatA hai, vahI mana to dhyAna karatA hai| jo zakti krodha meM nikalatI hai, vahI zakti to kSamA meM khilatI hai| usameM pharka nahIM hai, zakti vahI hai| zakti hamezA taTastha hai, nyUTrala hai| Apa kyA karate haiM, isa para nirbhara karatA hai| eka AdamI agara aisA kahe ki dhana mere pAsa hai, isakA upayoga meM bhoga ke lie karUMgA, aura jaba dhana mere pAsa nahIM hogA taba jo bacegA, usakA upayoga dAna ke lie kruuNgaa| mullA nasaruddIna marA to usane apanI vasIyata likhii| vasIyata meM usane likhavAyA apane vakIla ko ki likho, merI AdhI saMpatti merI patnI ke lie, niymaanusaar| merI AdhI saMpatti mere pAMca putroM meM bAMTa dI jAye; aura bAda meM jo kucha bace garIboM ko dAna kara diyA jaaye| lekina vakIla ne pUchA, kula saMpatti kitanI hai ? mullA ne kahA, yaha to kAnUnI bAta hai, saMpatti to bilakula nahIM hai| saMpatti to maiM khatama kara cukA huuN| lekina vasIyata rahe, to mana ko thor3I zAMti rahatI hai; ki kucha karake Aye, kucha chor3a kara aaye| karIba-karIba jIvana UrjA ke sAtha hamArA yahI vyavahAra hai| mahAvIra kahate haiM, 'bhoga ke jaba kSaNa haiM, tabhI yoga ke bhI kSaNa haiN'| bhoga jaba pakar3a rahA hai, tabhI yoga bhI pakar3a sakatA hai| isalie mahAvIra kahate haiM, jaba bur3hApA satAne lage, jaba vyAdhiyAM bar3ha jAyeM, aura jaba iMdriyAM azakta ho jAyeM, taba dharma kA AcaraNa nahIM ho sakatA 379
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 hai; taba sirpha dharma kI AzA ho sakatI hai; AcaraNa nhiiN| AcaraNa zakti mAMgatA hai| isalie jisa vicAradhArA meM, bur3hApe ko dharma ke AcaraNa kI bAta mAna liyA gayA, usa vicAradhArA meM bur3hApe meM sivAya bhagavAna se prArthanA karane ke phira koI aura upAya bacatA nhiiN| isalie loga phira rAma nAma lete haiM Akhira meN| phira aura to kucha kara nahIM sakate, kucha aura to ho hI nahIM sakatA hai| jo ho sakatA thA, vaha sArI zakti gavAM dI; jisase ho sakatA thA, vaha sArA samaya kho diyaa| jaba zakti pravAha meM thI aura UrjA jaba zikhara para thI, taba hama kacarA-kUr3A bInate rhe| aura jaba hAtha se sArI zaktikho gayI, taba hama AkAza ke tAre chUne kI socate haiN| taba sirpha hama AMkha bAMdha kara, baMda karake rAma nAma le sakate haiN| rAma nAma adhikatara dhokhA hai| dhokhe kA matalaba? rAma nAma meM dhokhA hai. aisA nahIM. rAma nAma lenevAle meM dhokhA hai| dhokhA isalie hai ki aba kucha nahIM kara sakate, aba to rAma nAma hI sahArA hai| sAdhu saMnyAsI bilakula samajhAte rahate haiM ki yaha kaliyuga hai, aba kucha kara to sakate nhiiN| aba to basa rAma nAma hI eka sahArA hai| lekina matalaba isakA vahI hotA hai jo Amataura se hotA hai| kisI bAta ko Apa nahIM jAnate to Apa kahate haiM. sirpha bhagavAna hI jAnatA hai| usakA matalaba, koI nahIM jaantaa| rAma nAma hI sahArA hai| usakA ThIka matalaba ki aba koI sahArA nahIM hai| __ mahAvIra kahate haiM isake pahale kI zaktiyAM kho jAyeM, unheM rUpAMtarita kara lenaa| isake pahale...aura bar3e maje kI bAta yaha hai ki jo unheM rUpAMtarita kara letA hai khone ke pahale, zAyada use bur3hApA kabhI nahIM staataa| kyoMki bur3hApA vastutaH zArIrika ghaTanA kama aura mAnasika ghaTanA jyAdA hai| mahAvIra bhI to zarIra se bUr3he ho jAyeMge, lekina mana se unakI javAnI kabhI nahIM khotii| ___ isalie hamane mahAvIra kA koI citra bur3hApe kA nahIM banAyA, na koI mUrti bur3hApe kI bnaayii| kyoMki vaha banAnA galata hai| mahAvIra baDhe hae hoMge. aura unake zarIra para jhariyAM paDI hoMgI, kyoMki zarIra kisI ko bhI kSamA nahIM krtaa| __ aura zarIra ke niyama haiM, vaha mahAvIra kI phikra nahIM karatA, kisI kI phikra nahIM krtaa| unakI AMkheM bhI kamajora ho gayI hoMgI, unake paira bhI DagamagAne lage hoMge, zAyada unheM bhI lakar3I kA sahArA lenA par3A ho--kucha patA nhiiN| lekina hamane kabhI unake bur3hApe kI koI mUrti nahIM banAyI, kyoMki vaha asatya hai| tathya to ho sakatI hai, phaikTa to ho sakatI hai, lekina vaha asatya hogii| mahAvIra ke bAbata saccI khabara usase na milegii| vaha bhItara se sadA javAna bane rahe, kyoMki bur3hApA vAsanAoM meM khoI gayI zaktiyoM kA bhItarI pariNAma hai| bAhara to zarIra para bar3hApA AyegA, vaha samaya kI dhArA meM apane Apa ghaTita ho jAyegA, lekina bhItara jaba zarIra kI zaktiyAM vAsanA meM gavAMyI jAtI haiM, adharma meM, Ter3he-mer3he rAstoM para, jaba dhurI TUTa jAtI hai, taba bhItara bhI eka bur3hApA AtA hai, eka diintaa| __ vAsanA meM bitAye hue AdamI kA jIvana sabase jyAdA dukhada bur3hApe meM ho jAtA hai| aura bahuta kurUpa ho jAtA hai| kyoMki dhurI TUTa cukI hotI hai aura hAtha meM sivAya rAkha ke kucha bhI nahIM hotA, sirpha pApoM kI thor3I sI smRtiyAM hotI haiM aura vaha bhI sAlatI haiN| aura samaya vyartha gayA, usakI bhI pIr3A kacoTatI hai| isalie bur3hApA hameM sabase jyAdA kurUpa mAlUma par3atA hai| honA nahIM caahie| kyoMki bur3hApA to zikhara hai jIvana kA, AkhirI / sarvAdhika suMdara honA caahie| isalie jaba kabhI koI bUr3hA AdamI jiMdagI meM galata rAstoM para na calakara sIdhe sarala rAstoM se calA hotA hai, to bUDhApA baccoM jaisA nidoSa, punaH ho jAtA hai| aura bacce itane nirdoSa nahIM ho skte| kyoMki ajJAnI haiN| bur3hApA eka anubhava se nikharatA aura gujaratA hai| isalie bur3hApA jitanA nirdoSa ho sakatA hai aura kabhI sapheda bAloM kA sira para chA jAnA-agara bhItara jIvana meM bhI itanI zubhratA AtI calI gayI ho, to usa sauMdarya kI koI upamA nahIM hai| 380
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kA mArga : satya kA sIdhA sAkSAt jaba taka bUr3hA AdamI suMdara na ho, taba taka jAnanA ki jIvana vyartha gayA hai| jaba taka bur3hApA sauMdarya na bana jAye, lekina bur3hApA kaba sauMdarya banatA hai ? jaba zarIra to bUr3hA ho jAtA hai, lekina bhItara javAnI kI UrjA akSuNNa raha jAtI hai| taba isa bur3hApe kI jhurriyoM ke bhItara se vaha javAnI kI jo akSuNNa UrjA hai, jo vIrya hai, jo zakti hai, jo baca gayI, jo rUpAMtarita ho gayI, usakI kiraNeM ina bur3hApe kI jhurriyoM se bAhara par3ane lagatI haiM, taba eka anUThe sauMdarya kA janma hotA hai| isalie hamane mahAvIra, buddha, rAma, kRSNa kisI kA bhI bur3hApe kA koI citra nahIM rakhA hai| acchA kiyA hmne| hama aitihAsika kauma nahIM haiN| hameM tathyoM kI bahuta ciMtA nahIM hai, hameM satyoM kI phikra hai jo tathyoM ke bhItara chipe hote haiM, gahare meM chipe hote haiN| isalie hamane unako javAna hI citrita kiyA hai| mahAvIra kahate haiM, jaba hai zakti, taba use badala ddaalo| pIche pachatAne kA koI bhI artha nahIM hai| Aja itanA hii| pAMca minaTa rukeM, kIrtana kareM, phira jaayeN| 381