Book Title: Jain Yoga Udgam Vikas Vishleshan Tulna
Author(s): Chhaganlal Shastri
Publisher: Z_Ambalalji_Maharaj_Abhinandan_Granth_012038.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210839/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ----0----0--0-0--0--0--0--0-0--0--0--0--0--0--0-2 vidyAmahodadhi DA0 chaganalAla zAstrI [ema0 e0, hindI, saMskRta va jainolojI, svarNapadaka samAhRta, pI-eca. DI0 kAvyatIrtha] 000000000000 000000000000 sAdhaka kA sAdhya-mokSa hai| mokSa prApti kA upAyasAdhana-yoga hai| prAtmA se paramAtmA ke rUpa meM milana kI prakriyA (-yoga) para jaina manISiyoM ke cintana kA I tulanAtmaka adhyayana yahA~ prastuta hai| -o-0--0--0-0-0-0-0--0--0--0--0-0--0-0-0-0-o-S jaina yoga : udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA carama dhyeya bhAratIya darzanoM kA antima lakSya mokSa hai| du:khoM kI aikAntika tathA Atyantika nivRtti ko mokSa kahA gayA hai / mokSa zabda, jisakA artha chuTakArA hai, se yaha spaSTa hai / yadi gaharAI meM jAyeM to isakI vyAkhyA meM thor3A antara bhI rahA hai, aisA pratIta hotA hai / kucha dArzanikoM ne duHkhoM kI Atyantika nivRtti ke sthAna para zAzvata tathA sahaja sukhalAbha ko mokSa kahA hai| isa prakAra ke sukha kI prApti hone para duHkhoM kI Atyantika aura aikAntika nivRtti svayaM sadha jAtI hai| vaizeSika, naiyAyika, sAMkhya, yoga aura bauddha darzana prathama pakSa ke samarthaka haiM aura vedAnta tathA jaina darzana dUsare pakSa ke / vedAnta darzana meM brahma ko saccidAnanda-svarUpa mAnA hai, isalie avidyAvacchinna brahma-jIva meM avidyA ke nAza dvArA nityasukha kI abhivyakti hI mokSa hai| jaina darzana meM bhI AtmA ko ananta sukha-svarUpa mAnA hai, ataH svAbhAvika sukha kI abhivyakti hI usakA abhipreta hai, jo usakA mokSa ke rUpa meM antima lakSya hai| dhyeya : sAdhanA-patha mokSa prApti ke lie vibhinna darzanoM ne apanI-apanI dRSTi se jJAna, cintana, manana, anuzIlana, nididhyAsana, tadanukUla AcaraNa yA sAdhanA Adi ke rUpa meM eka vyavasthA-krama diyA hai, jisakA apanA-apanA mahattva hai| unameM maharSi pataJjali kA yoga darzana eka aisA krama detA hai, jisakI sAdhanA yA abhyAsa-saraNi bahuta hI preraka aura upayogI hai| yahI kAraNa hai, yoga mArga ko sAMkhya, nyAya, vaizeSika Adi ke atirikta anyAnya darzanoM ne bhI bahuta kucha svIkAra kiyA hai / yoM kahanA atiraMjana nahIM hogA ki kisI na kisI rUpa meM sabhI prakAra ke sAdhakoM ne yoga nirUpita abhyAsa kA apanI apanI paramparA, buddhi, ruci aura zakti ke anurUpa anusaraNa kiyA hai, jo bhAratIya saMskRti aura vicAra-darzana ke samanvayamUlaka jhukAva kA paricAyaka hai| jaina paramparA aura yoga-sAhitya bhAratIya cintana-dhArA vaidika, bauddha aura jaina vAGamaya kI triveNI ke rUpa meM bahI hai / vaidika RSiyoM, bauddhamanISiyoM, jaina tIrthaMkaroM aura AcAryoM ne apanI niHsaMga sAdhanA ke phalasvarUpa jJAna ke ve divyaratna diye haiM, jinakI AmA kabhI dhuMdhalI nahIM hogii| tInoM hI paramparAoM meM yoga jaise mahattvapUrNa, vyAvahArika aura vikAsa prakriyA se sambaddha viSaya para utkRSTa koTi kA sAhitya racA gayA / yadyapi bauddhoM kI dhArmika bhASA pAli, jo mAgadhI prAkRta kA eka rUpa hai tathA jainoM kI dhArmika bhASA arddhamAgadhI' aura zaurasenI prAkRta rahI hai para donoM kA lagabhaga sArA kA sArA darzana sambandhI sAhitya saMskRta meM likhA ADI Tu Tu Tu Tu Qu For Private & Personal use only wwajammemorary.org Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaMga yoga udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 146 gayA hai / gambhIratApUrNa vizAla bhAva rAzi ko saMkSiptatama zabdAvalI meM atyanta spaSTatA aura prabhAvazAlitA ke sAtha vyakta karane kI saMskRta kI apanI anUThI kSamatA hai| donoM paramparAoM meM yoga para bhI prAyaH adhikAMza racanAe~ saMskRtabhASA meM hI huI / jaina yoga para likhane vAle mukhyataH cAra AcArya haiM - haribhadra, hemacandra, zubhacandra aura yazovijaya / ye cAroM vibhinna viSayoM ke praur3ha vidvAn the, jo ina dvArA racita granthoM se prakaTa hai / AcArya haribhadra ( I0 8vIM zatI) ne yoga para saMskRta meM yogabindu aura yogadRSTi samuccaya, AcArya hemacandra ne yogazAstra, AcArya zubhacandra ne jJAnArNava tathA upAdhyAya yazovijaya ne adhyAtma-sAra, adhyAtmopaniSad va saTIka dvAtriMzat dvAtriMzikAoM kI racanA kI hai| AcArya hemacandra kA samaya I0 12vIM zatI hai| AcArya zubhacandra bhI isI AsapAsa ke haiM / upAdhyAya yazovijaya kA samaya 18vIM I0 zatI hai / AcArya haribhadra ne prAkRta bhASA meM bhI yoga para yogazataka aura yoga vizikA nAmaka do pustakeM likhiiN| unakA saMskRta meM racita SoDazaka prakaraNa bhI prasiddha hai jisake kaI adhyAyoM meM unhoMne yoga ke sambandha meM vivecana kiyA / upAdhyAya yazovijaya ne AcArya haribhadra racita yoga viMzikA tathA SoDazaka para saMskRta meM TIkAe~ likhakara prAcIna gUr3ha tattvoM kA bar3A vizada vizleSaNa kiyA itanA hI nahIM unhoMne pataJjali ke yogasUtra para mI eka choTI-sI vRtti likhI / kalevara meM choTI hone para bhI tAttvika dRSTi se usakA bar3A mahattva hai / yogasAra nAmaka eka aura grantha mI zvetAmbara jaina sAhitya meM upalabdha hai, jisake racayitA kA usameM ullekha nahIM hai / usameM prayukta dRSTAnta Adi se anumita hotA hai ki AcArya hemacandra ke yogazAstra ke AdhAra para hI kisI zvetAmbara jaina AcArya ne usakI racanA kI ho| jaina tattvajJAna kA mukhya srota arddhamAgadhI prAkRta meM grathita aMga, upAMga, mUla, cheda, cUlikA evaM prakIrNaka sUtra hai| ina Agama-sUtroM para prAkRta tathA saMskRta meM niyukti, bhASya, cUNi, TIkA Adi ke rUpa meM vyAkhyA aura vizleSaNamUlaka sAhitya nirmita huA / saMskRta prAkRta ke mizrita rUpa ke prayoga kI jainoM meM vizeSa paramparA rahI hai, jise ve 'maNi pravAla' nyAya ke nAma se abhihita karate haiN| AcArya bhUtabali aura puSpadatta (lagabhaga prathama dvitIya zatI) dvArA racita SaT khaNDAgama para I0 8vIM dhvIM zatI meM vIrasena aura jinasena ne isI zailI meM (maNi - pravAla nyAya se ) saMskRta prAkRta- mizrita dhavalA nAmaka ativizAla vyAkhyA likhI / mUla Agama aura una para racita uparyukta niyukti, bhASya, cUrNi Adi vyAkhyA sAhitya meM jaina darzana ke vibhinna aMgoM para hameM vizada aura vistRta nirUpaNa upalabdha hai| yoga ke sambandha meM mUla AgamoM meM sAmagrI to prApta hai aura paryApta bhI, para hai vikIrNarUpa meM / vyAkhyA-granthoM meM yatra-tatra usakA vistAra hai, jo mananIya hai / para vaha sAmagrI kramabaddha yA vyavasthita nahIM hai| jisa prasaMga meM jo vivecana apekSita huA, vaha kara diyA gayA aura use vahIM chor3a diyA gayA / I0 6ThI 7vIM zatI meM jinabhadragaNI kSamAzramaNa eka bahuta hI samartha aura Agama-kuzala vidvAna hue| unakA 'vizeSAvazyaka bhASya' nAmaka grantha bahuta prasiddha hai| usameM aneka sthAnoM para yoga sambandhI viSayoM kA vivecana hai / jinabhadragaNI kSamAzramaNa kI 'samAdhi-zataka' nAmaka eka aura pustaka bhI hai, jo yoga se sambaddha hai / para unhoMne Agama aura niyukti Adi meM varNita viSaya se kucha adhika nahIM kahA hai| zailI bhI Agamika jaisI hai / sAdhaka - jIvana ke lie atyanta apekSita yoga jaise mahattvapUrNa viSaya para jaina paramparA meM sabase pahale vyavasthita rUpa meM sAmagrI upasthita karane vAle AcArya haribhadra sUri haiN| jaina sAdhaka ke jIvana kA mUla vaicArika AdhAra jaina Agama haiM / AcArya haribhadra ne jaina Agama-gata yoga-viSayaka tattva to dRSTi meM rakhe hI, sAtha hI sAtha isa apanA maulika cintana bhI diyA / sambandha meM vicAroM kI jahA~ unheM upayogitA AcArya zubhacandra aura hemacandra ke mAdhyama se vaha paramparA aura Age bddh'ii| ina donoM AcAryoM ke Adarza ekamAtra AcArya haribhadra nahIM the| inakI apanI saraNi thii| phira bhI haribhadra ke lagI, unhoMne rUcipUrvaka unheM grahaNa kiyaa| hemacandra aura zubhacandra yadyapi jaina paramparA ke zvetAmbara aura digambara do bhinna sampradAyoM se sambaddha the, para yoga ke nirUpaNa meM donoM eka dUsare se kAphI prabhAvita pratIta hote haiN| pu K 23 sy ooooooooo000 000000000000 *CODECFEES 5.8haste/ Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 | pUjya pravartaka zrI ambAlAlajI mahArAja-abhinandana grantha 000000000000 D upAdhyAya yazovijaya, jo apane samaya ke bahuta acche vidvAna the, unhoMne jaina yoga kI paramparA ko aura adhika pallavita tathA vikasita kiyA / pataJjali kA aSTAMga yoga tathA jaina yoga-sAdhanA "yogazcittavRtti nirodhaH"3-citta kI vRttiyoM kA sampUrNata: nirodha yoga hai, yaha pataJjali kI paribhASA hai| vastutaH citta vRttiyA~ hI saMsAra hai, bandhana hai / jaba taka vRttiyA~ sarvathA niruddha nahIM ho pAtI, AtmA ko apanA zuddha svarUpa vismRta rahatA hai / use mithyA satya jaisA pratIta hotA hai / yaha pratIti dhvasta ho jAya, AtmA apanA zuddha svarUpa adhigata karale, athavA dUsare zabdoM meM avidyA kA AvaraNa kSINa ho jAya, AtmA paramAtma-svarUpa bana jAya yahI sAdhaka kA carama dhyeya hai / yahI bandhana se chuTakArA hai / yahI satcit Ananda kI prApti hai| isa sthiti ko pAne ke lie caitasika vRttiyoM ko sarvathA roka denA, miTA denA Avazyaka hai| isa AvazyakatA kI pUrti kA mArga yoga hai| maharSi pataMjali ne yoga ke aMgoM kA nimnAMkita rUpa meM ullekha kiyaa| "yama niyamA sanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo'STAvaGgAni / "4 arthAta yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNAdhyAna tathA samAdhi-pataJjali ne yoga ke ye ATha aMga batAye haiN| inakA anuSThAna karane se caitasika mala apagata ho jAtA hai| phalataH sAdhaka yA yogI ke jJAna kA prakAza vivekakhyAti taka pahuMca jAtA hai| dUsare zabdoM meM use buddhi, ahaMkAra aura indriyoM se sarvathA bhinna AtmasvarUpa kA sAkSAtkAra ho jAtA hai| yahI "tadA draSTuHsvarUpevasthAnam"5 kI sthiti hai| taba draSTA kevala apane svarUpa meM avasthita ho jAtA hai / jaina darzana ke anusAra kevala jJAna, kevala darzana, Atmika sukha, kSAyika samyakatva Adi AtmA ke mUla guNa haiM, jinheM jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya Adi karmoM ne avaruddha yA AvRtta kara rakhA hai| AtmA para Acchanna ina karmAvaraNoM ke sarvathA apAkaraNa se AtmA kA zuddha svarUpa prakaTa ho jAtA hai| usI parama zuddha nirAvaraNa Atma-dazA kA nAma mokSa hai| yoga-sAdhanA meM AcArya haribhadra kA maulika cintana AcArya haribhadrasUri apane yuga ke parama pratibhAzAlI vidvAn the| ve bahuzru ta the, samanvayavAdI the, mAdhyastha vRtti ke the / unakI pratibhA una dvArA racita anuyoga-catuSTayaviSayaka dharmasaMgrahaNI (dravyAnuyoga), kSetrasamAsa-TIkA (gaNitAnuyoga), paJcavastu, dharma bindu (caraNakaraNAnuyoga), samarAiccakahA (dharmakathAnuyoga) tathA anekAnta jaya patAkA (nyAya) va bhArata ke tatkAlIna darzana AmnAyoM se sambaddha SaDdarzana samuccaya Adi granthoM se pragaTa hai| yoga ke sambandha meM jo kucha unhoMne likhA, vaha kevala jaina-yoga sAhitya meM hI nahIM, balki AryoM kI samagra yoga-viSayaka cintana-dhArA meM eka maulika vastu hai / jaina zAstroM meM AdhyAtmika vikAsa-krama kA varNana caturdaza guNasthAna tathA bahirAtmA, antarAtmA, paramAtmA-ina Atma-avasthAoM Adi ko lekara kiyA gayA hai / AcArya haribhadra ne usI adhyAtma-vikAsa krama ko yogarUpa meM nirUpita kiyA hai| unhoMne aisA karane meM jisa zailI kA upayoga kiyA hai, vaha saMbhavataH aba taka upalabdha yoga viSayaka granthoM meM prApta nahIM hai| unhoMne isa krama ko ATha yoga dRSTiyoM ke rUpa meM vibhakta kiyA hai| yoga dRSTi samuccaya meM unhoMne nimnAMkita prakAra se ATha dRSTiyA~ batAI haiM "mitrA' tArA balA dIprA', sthirA' kAntA prabhA parA / nAmAni yogadRSTInA, lakSaNaM ca nibodhata // ina ATha dRSTiyoM ko AcArya haribhadra ne oghadRSTi aura yoga-dRSTi ke rUpa meM do bhAgoM meM bA~TA hai| ogha kA artha pravAha hai| pravAha-patita dRSTi ogha-dRSTi hai| dUsare zabdoM meM anAdi saMsAra-pravAha meM grasta aura usI meM rasa lene vAle bhavAbhinandI prakRta janoM kI dRSTi yA laukika padArtha viSayaka sAmAnya darzana ogha-dRSTi hai / yoga-dRSTi ogha -dRSTi kA pratirUpa hai| oSa-dRSTi jahA~ jAgatika upalabdhiyoM ko abhipreta mAnakara calatI hai, vahA~ yoga-dRSTi kA prApya kevala bAhya jagat hI nahIM Antara jagat bhI hai| uttarottara vikAsa-patha para bar3hate-bar3hate antata: kevala Antara jagat hI usakA lakSya raha jAtA hai / RON CROR Water Personal use only www.jamenbrary.org Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina yoga : udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 351 000000000000 zaRA ga AULI TIMES CHA bodha jyoti kI taratamatA kI dRSTi se unhoMne ina ATha 6 dRSTiyoM ko kramazaH tRNa, gomaya va kASTha ke agnikaNoM ke prakAza, dIpaka ke prakAza tathA ratna, tAre, sUrya evaM candramA kI AbhA se upamita kiyA hai| ina upamAnoM se jyoti kA kramika vaizadya prakaTa hotA hai| yadyapi ina Arambha kI cAra dRSTiyoM kA guNasthAna prathama (mithyAtva) hai, para kramazaH unameM Atma-utkarSa aura mithyAtva-apakarSa bar3hatA jAtA hai / guNasthAna kI zuddhimUlaka prakarSa-parAkASThA-tadgata utkarSa kI antima sImA cauthI dRSTi meM prApta hotI haiM / arthAt mitrA Adi cAra dRSTiyoM meM uttarottara mithyAtva kA parimANa ghaTatA jAtA hai aura usake phalasvarUpa utpanna hote Atma-pariSkAra rUpa guNa kA parimANa bar3hatA jAtA hai| yoM cauthI dRSTi meM mithyAtva kI mAtrA kama se kama aura zuddhimUlaka guNa kI mAtrA adhika se adhika hotI hai arthAt dIpA dRSTi meM kama se kama mithyAtva vAlA U~ce se UMcA guNasthAna hotA hai| isake bAda pAMcavIM-sthirA dRSTi meM mithyAtva kA sarvathA abhAva hotA hai| samyaktva prasphuTita ho jAtA hai| sAdhaka uttarottara adhikAdhika vikAsa-patha para bar3hatA jAtA hai / antima (AThavIM) dRSTi meM antima (caturdaza) guNasthAna-Atma-vikAsa kI sarvotkRSTa sthiti ayoga kevalI ke rUpa meM prakaTa hotI hai| ina uttaravartI cAra dRSTiyoM meM yoga-sAdhanA kA samagrarUpa samAhita ho jAtA hai| yogavizikA meM yoga kI paribhASA ___ AcArya haribhadra ne prAkRta meM racita yogavizikA nAmaka apanI pustaka meM yoga kI vyAkhyA nimnAMkita rUpa meM kI hai mokkheNa joyaNAo, jogo savvo vi dhmmvaavaaro| parisuddho vinneo, ThANAigao viseseNa // 1 // saMskRta chAyA-mokSeNa yojanAto yogaH sarvopi dharma-vyApAra: parizuddho vijJa yaH sthAnAdigato vizeSeNa // haribhadra kA Azaya yaha hai ki yaha sArA vyApAra-sAdhAnopakrama, jo sAdhaka ko mokSa se jor3atA hai, yoga hai| usakA krama ve usI pustaka kI nimnAMkita gAthA meM likhate haiM ThANunnatthAlaMbaNarahio, taMtammi paMcahA eso| dugamittha kammajogo, tahA tiyaM nANajogo u // 2 // saMskRta chAyA-sthAnorNAlambana rahitastanveSa paJcadhA eSaH / dvayamatra karmayogastathA trayaM jJAnayogastu / / sthAna, UrNa, artha, Alambana aura nirAlambana yoga ke ye pA~ca prakAra haiN| inameM pahale do arthAt sthAna aura UrNa kriyA yoga ke prakAra haiM aura bAkI ke tIna jJAna yoga ke prakAra haiM / sthAna kA artha-Asana, kAyotsarga, UrNa kA artha-AtmA ko yoga-kriyA meM jor3ate hue praNaba prabhRti mantrazabdoM kA yathA vidhi uccAraNa, artha-dhyAna aura samAdhi Adi ke prArambha meM bole jAne vAle mantra Adi / tatsambaddha zAstra unakI vyAkhyAe~-Adi meM rahe paramArtha evaM rahasya kA anucintana, Alambana-bAhya pratIka kA Alambana lekara dhyAna karanA, nirAlambana-mUrtadravya bAhya pratIka ke Alambana ke binA nirvikalpa, cinmAtra, saccidAnandasvarUpa kA dhyAna krnaa| haribhadra dvArA yoga vizikA meM diye gaye isa vizeSa krama ke sambandha meM yaha iMgita mAtra hai, jisa para vizada gaveSaNA kI AvazyakatA hai| jaina vADamaya meM yoga-sAdhanA ke rUpa : AcArya hemacandra prabhUti vidvAnoM kI dena AcArya hemacandra ne yoga kI paribhASA nimnAMkita rUpa se kI hai caturvarge'graNI mokSo yogastasya ca kAraNam / jJAna-zraddhAna cAritrarUpaM ratnatrayaM ca saH // haribhadra A -. '.udel Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 | pUjya pravartaka zrI ambAlAla jI mahArAja-abhinandana grantha dharma, artha, kAma aura mokSa-ina cAroM puruSArthoM meM mokSa agraNI yA mukhya hai| yoga usa (mokSa) kA kAraNa hai arthAt yoga-sAdhanA dvArA mokSa labhya hai / samyak jJAna, samyak darzana tathA samyak cAritrya rUpa ratnatraya hI yoga hai| ye tInoM jinase saghate haiM, ve yoga ke aMga haiN| unakA AcArya hemacandra ne apane yoga zAstra ke bAraha prakAzoM meM varNana kiyA hai| yoga ke aMga 000000000000 000000000000 maharSi pataJjali ne yoga ke jo ATha aMga mAne haiM, unake samakakSa jaina paramparA ke nimnAMkita tattva rakhe jA sakate haiM AN 1. yama.. 2. niyama... 3. Asana... 4. prANAyAma 5. pratyAhAra'. 6. dhAraNA 7. dhyAna 8. samAdhi... mahAvrata yoga-saMgraha sthAna, kAya-kleza bhAva prANAyAma pratisaMlInatA dhAraNA dhyAna samAdhi EndD STEPANA Yummy Pas JILHAL CUTII mahAvratoM ke vahI pAMca nAma haiM, jo yamoM ke haiM / paripAlana kI dRSTi se mahAvrata ke do rUpa hote haiM--mahAvrata, aNuvrata / ahiMsA Adi kA nirapavAda rUpa meM sampUrNa paripAlana mahAvrata haiM, jinakA anusaraNa zramaNoM ke lie anivArya hai / jaba unhIM kA pAlana kucha sImAoM yA apavAdoM ke sAtha kiyA jAtA hai, to ve aNu apekSAkRta choTe vrata kahe jAte haiM / sthAnAMga (5/1) samavAyAMga (25) Avazyaka, Avazyaka niyukti Adi meM isa sambandha meM vivecana prApta hai / / __ AcArya hemacandra ne apane yogazAstra ke prathama, dvitIya tathA tRtIya prakAza meM vratoM kA vistRta varNana kiyA hai / gRhasthoM dvArA Atma-vikAsa hetu paripAlanIya aNuvratoM kA vahA~ bar3A mArmika vizleSaNa huA hai| jaisAki varNana prApta hai, AcArya hemacandra ne gurjarezvara kumArapAla ke lie yoga-zAstra kI racanA kI thii| kumArapAla sAdhanA-parAyaNa jIvana ke lie ati utsuka thaa| rAjya-vyavasthA dekhate hue bhI vaha apane ko Atma-sAdhanA meM lagAye rakha sake, usakI yaha bhAvanA thii| ataeva gRhastha-jIvana meM rahate hue bhI Atma-vikAsa kI ora agrasara huA jA sake, isa abhipreta se hemacandra ne gRhastha jIvana ko vizeSataH dRSTi meM rakhA / AcArya hemacandra aisA mAnate the ki gRhastha meM bhI manuSya ucca sAdhanA kara sakatA hai, dhyAna-siddhi prApta kara sakatA hai| unake samakSa uttarAdhyayana kA vaha Adarza thA jahA~ "saMti egehi bhikkhUhi gAratthA saMjamuttarA" ina zabdoM meM tyAganiSTha, saMyamonmukha gRhasthoM ko kinhIM 2 sAdhuoM se bhI utkRSTa batAyA hai| AcArya zubhacandra aisA nahIM mAnate the| unakA kahanA thA ki buddhimAna aura tyAga-sampanna hone para bhI sAdhaka, gRhasthAzrama, jo mahA duHkhoM se bharA hai, atyanta nindita hai, usameM rahakara pramAda para vijaya nahIM pA sakatA, caJcala mana ko vaza meM nahIM kara sakatA / ataH Atma-zAnti ke lie mahApuruSa gArhasthya kA tyAga hI karate haiN| itanA hI nahIM, unhoMne to aura bhI kar3AI se kahA ki kisI deza-vizeSa aura samaya vizeSa meM AkAza-kUsUma aura gardama-zaga kA astitva mila bhI sakatA hai parantu kisI kAla aura kisI bhI deza meM gRhasthAzrama meM rahate hue dhyAna-siddhi adhigata karanA zakya nahIM hai| AcArya zubhacandra ne jo yaha kahA hai, usake pIche unakA jo tAttvika mantavya hai, vaha samIkSAtmaka dRSTi se vivecya hai| sApavAda aura nirapavAda vrata-paramparA tathA pataJjali dvArA pratipAdita yamoM ke taratamAtmaka rUpa para vizeSataH UhApoha kiyA jAnA apekSita hai| pataJjali yamoM ke sArvabhauma rUpa ko mahAvrata' zabda se abhihita karate haiM, jo vizeSataH jaina paramparA se tulanIya hai| yogasUtra ke vyAsa-bhASya meM isakA tala-sparzI vivecana huA hai| BRE ICORN Private Persone ly www.anellorary.org Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina yoga : udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 353 niyama yamoM ke pazcAt niyama Ate haiN| niyama sAdhaka ke jIvana meM uttarottara pariskAra lAne vAle sAdhana haiN| samavAyAMga sUtra ke battIsaveM samavAya meM yoga-saMgraha ke nAma se battIsa niyamoM kA ullekha hai, jo sAdhaka kI vrata-sampadA kI vRddhi karane vAle haiN| Acarita azubha karmoM kI AlocanA, kaSTa meM dharma-dRr3hatA, svAvalambI, tapa, yaza kI aspRhA, alobha, titikSA, saralatA, pavitratA, samyak dRSTi, vinaya, dhairya, saMvega, mAyA-zUnyatA Adi kA unameM samAveza hai| pataJjali dvArA pratipAdita niyama tathA samavAyAMga ke yoga-saMgraha paraspara tulanIya haiN| saba meM to nahIM para, aneka bAtoM meM inameM sAmaMjasya hai| yoga-saMgraha meM eka hI bAta ko vistAra se aneka zabdoM meM kahA gayA hai / isakA kAraNa yaha hai ---jaina AgamoM meM do prakAra ke adhyetA batAye gaye haiM-saMkSepa-ruci aura vistAra-ruci / saMkSepa-ruci adhyetA bahuta thor3e meM bahuta kucha samajha lenA cAhate haiM aura vistAra-ruci adhyetA pratyeka bAta ko vistAra ke sAtha sunanA-samajhanA - cAhate hai| yoga-saMgraha ke battIsa bheda isI vistAra-ruci-sApekSa nirUpaNa-zailI ke antargata Ate haiN| 000000000000 000000000000 000000000000 SAIDYA TH ALODA ASTMAL ....... AUTTARIUTAILY ...." ...... HUAVEL Asana prAcIna jaina paramparA meM Asana kI jagaha 'sthAna' kA prayoga huA hai| ogha niyukti-bhASya (152) meM sthAna ke tIna prakAra batalAye gaye haiM-Urdhva-sthAna, niSIdana-sthAna tathA zayana-sthAna / sthAna kA artha gati kI nivRtti arthAt sthira rahanA hai| Asana kA zAbdika artha hai baiThanA / para, ve (Asana) khar3e, baiThe, sote-tInoM avasthAoM meM kiye jAte haiM / kucha Asana khar3e hokara karane ke haiM, kucha baiThe hue aura kucha soye hue karane ke / isa dRSTi se Asana zabda kI apekSA sthAna zabda adhika artha-sUcaka hai / Urdhva-sthAna-khar3e hokara kiye jAne vAle sthAna-Asana Urdhva-sthAna kahalAte haiN| unake sAdhAraNa, savicAra, sanniruddha, vyutsarga, samapAda, ekapAda tathA gRddhoDIna-ye sAta bheda haiM / niSIdana-sthAna-baiThakara kiye jAne vAle sthAnoM-AsanoM ko niSIdana-sthAna kahA jAtA hai| usake aneka prakAra haiM-niSadyA, vIrAsana, padmAsana, utkaTikAsana, godohikA, makaramukha, kukkuTAsana Adi / AcArya hemacandra ne yogazAstra meM caturtha prakAza ke antargata paryakAsana, vIrAsana, vajrAsana, padmAsana, madrAsana, daNDAsana, utkaTikAsana yA godohAsana va kAyotsargAsana kA ullekha kiyA hai| Asana ke sambandha meM hemacandra ne eka vizeSa bAta kahI hai-jisa-jisa Asana ke prayoga se sAdhaka kA mana sthira bane, usI Asana kA dhyAna ke sAdhana ke rUpa meM upayoga kiyA jAnA caahie| hemacandra ke anusAra amuka AsanoM kA hI prayoga kiyA jAya, amuka kA nahIM, aisA koI nibandhana nahIM hai| pAtaJjala yoga ke antargata tatsambaddha sAhitya jaise zivasaMhitA, gheraNDasaMhitA, haThayogapradIpikA Adi granthoM meM Asana, bandha, mudrA, SaTkarma, kumbhaka, recaka, pUraka Adi bAhya yogAMgoM kA atyanta vistAra ke sAtha varNana kiyA gayA hai| kAya-kleza jaina-paramparA meM nirjarA ke bAraha bhedoM11 meM pAMcavAM kAya-kleza hai| kAya-kleza ke antargata aneka daihika sthitiyA~ bhI AtI haiM tathA zIta, tApa Adi ko samabhAva se sahanA bhI isameM sammilita hai| isa upakrama kA kAya-kleza nAma sambhavataH isalie diyA gayA hai ki daihika dRSTi se jana-sAdhAraNa ke lie yaha kleza kAraka hai| para, Atma-rata sAdhaka, jo deha ko apanA nahIM mAnatA, jo kSaNa-kSaNa AtmAbhiruci meM saMlagna rahatA hai, aisA karane meM kaSTa kA anubhava nahIM karatA / aupapAtika sUtra ke bAhya tapaHprakaraNa meM tathA dazAzra taskandha sUtra kI saptama dazA meM isa sambandha meM vistRta vivecana hai| prANAyAma jaina AgamoM meM prANAyAma ke sambandha meM vizeSa varNana nahIM milatA / jaina manISI, zAstrakAra isa viSaya meM udAsIna se pratIta hote haiN| aisA anumAna hai, Asana aura prANAyAma ko unhoMne yoga kA bAhyAMga mAtra mAnA, antaraMga Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 | pUjya pravartaka zrI ambAlAlajI mahArAja-abhinandana grantha 000000000000 000000000000 NER .... SATARAI MOUN . HIND nahIM / vastutaH ye haThayoga ke hI mukhya aMga ho gye| (lagabhaga chaThI zatI ke pazcAt) bhArata meM eka aisA samaya AyA, jaba haThayoga kA atyanta prAdhAnya ho gayA / vaha kevala sAdhana nahIM rahA, sAdhya bana gayA / tabhI to hama dekhate haiM, gheraNDasaMhitA meM AsanoM ko caurAsI se lekara caurAsI lAkha taka pahuMcA diyA gayA / haThayoga kI atiraMjita sthiti kA khaNDana karate hue yogavAsiSThakAra ne likhA hai isa prakAra kI (cintana-mananAtmaka) yuktiyoM-upAyoM ke hote hue bhI jo haThayoga dvArA apane mana ko niyantrita karanA cAhate haiM, ve mAno dIpaka ko chor3akara (kAle) aMjana se andhakAra ko naSTa karanA cAhate haiN| jo mUDha haThayoga dvArA apane citta ko jItane ke lie udyata haiM, ve mAno mRNAla-tantu se pAgala hAthI ko bA~dha lenA cAhate haiN|"12 AcArya hemacandra aura zubhacandra ne prANAyAma kA jo vistRta varNana kiyA hai, vaha haThayoga-paramparA se prabhAvita . pratIta hotA hai| bhAva-prANAyAma kucha jaina vidvAnoM ne prANAyAma ko bhAva-prANAyAma ke rUpa meM naI zailI se vyAkhyAta kiyA hai| unake anusAra bAhya bhAva kA tyAga-recaka, antarbhAva kI pUrNatA-pUraka tathA samabhAva meM sthiratA kumbhaka hai| zvAsa prazvAsa mUlaka abhyAsa-krama ko unhoMne dravya (bAhya) prANAyAma kahA / dravya-prANAyAma kI apekSA bhAva-prANAyAma Atma-dRSTyA adhika upayogI hai, aisA unakA abhimata thaa| pratyAhAra maharSi pataJjali ne pratyAhAra kI vyAkhyA karate hue likhA hai ''apane viSayoM ke sambandha se rahita hone para indriyoM kA citta ke svarUpa meM tadAkAra-sA ho jAnA pratyAhAra hai|"13 jaina-paramparA meM nirUpita pratisaMlInatA ko pratyAhAra ke samakakSa rakhA jA sakatA hai| pratisaMlInatA jaina bAGmaya kA apanA pAribhASika zabda hai| isakA artha hai-azubha pravRttiyoM se zarIra, indriya tathA mana kA saMkoca karanA / dUsare zabdoM meM isakA tAtparya aprazAnta se apane ko haTAkara prazasta kI ora prayANa karanA hai| pratisaMlInatA ke nimnAMkita cAra bheda haiM 1. indriya-pratisaMlInatA-indriya-saMyama / 2. manaH pratisaMlInatA-manaH-saMyama / 3. kaSAya-pratisaMlInatA-kaSAya-saMyama / 4. upakaraNa-pratisaMlInatA-upakaraNa-saMyama / sthUla rUpeNa pratyAhAra tathA pratisaMlInatA meM kAphI dUra taka samanvaya pratIta hotA hai| para donoM ke Abhyantara rUpa kI sUkSma gaveSaNA apekSita hai, jisase tadgata tattvoM kA sAmya, sAmIpya athavA pArthakya Adi spaSTa ho skeN| aupapAtika sUtra bAhya tapa adhikAra tathA vyAkhyA prajJapti sUtra (25-7-7) Adi meM pratisaMlInatA kA vivecana hai| niyukti, cUNi tathA TIkA-sAhitya meM isakA vistAra hai / dhAraNA, dhyAna, samAdhi dhAraNA, dhyAna, samAdhi-ye yoga ke atyanta mahattvapUrNa aMga haiN| pAtaJjala va jaina-donoM yoga-paramparAoM meM ye nAma samAna rUpa meM prApta hote haiM / AcArya haribhadra, hemacandra, zubhacandra, yazovijaya Adi vidvAnoM ne apanI-apanI zailI dvArA inakA vivecana kiyA hai| dhAraNA ke artha meM ekAgra manaHsannivezanA zabda bhI prayukta huA hai / dhAraNA Adi ina tIna aMgoM kA atyadhika mahattva isalie hai ki yogI inhIM ke sahAre uttarottara daihikatA se chUTatA huA AtmotkarSa kI unnata bhUmikA para Arur3ha 300 SABAR Na JauuucAramA wwwgame Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina yoga : udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 355 000000000000 000000000000 4 AUTORIES hotA jAtA hai / prazna vyAkaraNa sUtra ke sambara dvAra tathA vyAkhyAprajJapti sUtra ke paccIsaveM zataka ke saptama uddezaka Adi aneka Agamika sthaloM meM dhyAna Adi kA vizada vizleSaNa huA hai| maharSi pataJjali ne bAhara--AkAza, sUrya, candra Adi; zarIra ke bhItara nAbhicakra, hatkamala Adi meM se kisI eka deza meM citta-vRtti lagAne ko dhAraNA54 kahA hai| usameM-dhyeya-vastu meM vRtti kI ekatAnatA arthAt usI vastu meM citta kA ekAgra ho jAnA dhyAna 15 hai| jaba kevala dhyeya mAtra kI hI pratIti ho tathA citta kA apanA svarUpa zUnya jaisA ho jAya, taba vaha dhyAna samAdhi16 ho jAtA hai / dhAraNA, dhyAna aura samAdhi kA yaha saMkSipta varNana hai / bhASyakAra vyAsa ne inakA bar3A vistRta tathA mArmika vivecana kiyA hai| Antarika pariSkRti, AdhyAtmika vizuddhi ke lie jaina sAdhanA meM bhI dhyAna kA bahuta bar3A mahattva rahA hai / antima tIrthaMkara mahAvIra kA anyAnya vizeSaNoM ke sAtha eka vizeSaNa dhyAna-yogI bhI hai| AcArAMga sUtra ke navama adhyayana meM jahA~ bhagavAna mahAvIra kI caryA kA varNana hai, vahA~ unakI dhyAnAtmaka sAdhanA kA bhI ullekha hai| vividha AsanoM se vividha prakAra se, nitAnta asaMga bhAva se unake dhyAna karate rahane ke aneka preraka prasaMga vahA~ varNita haiN| eka sthAna para likhA gayA hai ki ve solaha dina-rAta taka satata dhyAnazIla rhe| ataeva unakI stavanA meM vahIM para kahA gayA hai ki ve anuttara dhyAna ke ArAdhaka haiN| unakA dhyAna zaMkha aura indu kI bhAMti parama zukla hai| vAstava meM jana-paramparA kI jaisI sthiti Aja hai, mahAvIra ke samaya meM sarvathA vaisI nahIM thii| Aja lambe upavAsa, anazana Adi para jitanA jora diyA jAtA hai, usakI tulanA ke mAnasika ekAgratA, caitasika vRttiyoM kA niyantraNa, dhyAna, samAdhi Adi gauNa ho gaye haiN| phalataH dhyAna sambandhI aneka tathyoM kA lopa ho gayA hai| sthAnAMga sUtra adhyayana cAra uddezaka eka, samavAyAMga sUtra samavAya cAra, Avazyaka-niyukti kAyotsarga adhyayana meM tathA aura bhI aneka Agama-granthoM meM etatsambandhI sAmagrI paryApta mAtrA meM bikharI par3I hai __ AcArya hemacandra aura zubhacandra ne dhyAtA kI yogyatA va dhyeya ke svarUpa kA vivecana karate hue dhyeya ko piNDastha, padastha, rUpastha aura rUpAtIta-yoM cAra prakAra kA mAnA hai| unhoMne pArthivI, AgneyI, vAyavI, vAruNI aura tattva bhU ke nAma se piNDastha dhyeya kI pA~ca dhAraNAe~ batAI haiM, jinake sambandha meM UhApoha kI vizeSa AvazyakatA hai| isI prakAra padastha, rUpastha aura rUpAtIta dhyAna kA bhI unhoMne vistRta vivecana kiyA hai, jinakA sUkSma anuzIlana apekSita hai| AcArya hemacandra ke yogazAstra ke saptama, aSTama, navama, dazama aura ekAdaza prakAza meM dhyAna kA vizada varNana hai| dharma-dhyAna aura zukla-dhyAna, jo Atma-narmalya ke hetu haiM, kA ukta AcAryoM (haribhadra, hemacandra, zubhacandra) ne apane granthoM meM savistAra varNana kiyA hai| ye donoM AtmalakSI haiM / zukla 7 dhyAna viziSTa jJAnI sAdhakoM ke hotA hai| vaha antaHsthairya yA Atma-sthiratA kI parAkASThA kI dazA hai / dharma-dhyAna usase pahale kI sthiti hai, vaha zubha mUlaka hai / jaina-paramparA meM azubha, zubha aura zuddha ina tIna zabdoM kA vizeSa rUpa se vyavahAra huA hai| azubha pApamUlaka, zubha puNyamUlaka tathA zuddha pApa-puNya se atIta nirAvaraNAtmaka sthiti hai| dharma-dhyAna ke cAra bheda haiM-AjJA-vicaya, apAya-vicaya, vipAka-vicaya tathA saMsthAna-vicaya / sthAnAMga, samavAyAMga, Avazyaka Adi arddhamAgadhI AgamoM meM vikIrNa rUpa meM inakA varNana milatA hai| AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna-ye dhyeya haiN| jaise sthUla yA sUkSma Alambana para citta ekAgra kiyA jAtA hai| vaise hI ina dhyeya viSayoM para citta ko ekAgra kiyA jAtA hai / inake cintana se citta kI zuddhi hotI hai, citta nirodha dazA kI ora agrasara hotA hai, isalie inakA cintana dharma-dhyAna kahalAtA hai| dharma-dhyAna citta-zuddhi yA citta-nirodha kA prArambhika abhyAsa hai| zukla-dhyAna meM yaha abhyAsa paripakva ho jAtA hai| mana sahaja hI caJcala hai| viSayoM kA Alambana pAkara vaha caJcalatA bar3hatI jAtI hai| dhyAna kA kArya usa caMcala evaM bhramaNazIla mana ko zeSa viSayoM se haTA, kisI eka viSaya para sthira kara denA hai| jyoM-jyoM sthiratA bar3hatI hai, mana zAnta aura niSprakampa hotA jAtA hai| zukla-dhyAna ke antima caraNa meM mana AIN khy VEERaftar Jalthcare Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oooooooo0000 000000000000 400000FF0D F 356 | pUjya pravartaka zrI ambAlAlajI mahArAja - abhinandana grantha kI pravRtti kA pUrNa nirodha - pUrNa samvara ho jAtA hai arthAt samAdhi avasthA prApta ho jAtI hai / AcArya umAsvAti ne zukla- dhyAna ke cAra bheda 16 batalAye haiM- 1. pRthaktva-vitarka - savicAra, 2. ekatva-vitarka- avicAra, 3. sUkSma kriyA-pratipAti, 4. vyuparata kriyA-nivRtti / AcArya hemacandra ne zukla-dhyAna ke svAmI, zukla-dhyAna kA krama, phala, zukla dhyAna 20 dvArA ghAti aghAti karmoM kA apacaya Adi aneka viSayoM kA vizleSaNa kiyA hai, jo mananIya hai / jaina paramparA ke anusAra vitarka kA artha zrutAvalambI vikalpa hai / pUrvadhara - viziSTa jJAnI muni pUrva zrutaviziSTa jJAna ke anusAra kisI eka dravya kA Alambana lekara dhyAna karatA hai kintu usake kisI eka pariNAma yA paryAya ( kSaNa-kSaNavartI avasthA vizeSa ) para sthira nahIM rhtaa| vaha usake vividha pariNAmoM para saMcaraNa karatA hai-- zabda se artha para, artha se zabda para tathA mana, vANI evaM deha meM eka dUsare kI prakRti para saMkramaNa karatA hai--aneka apekSAoM se cintana karatA hai / aisA karanA pRthaktvavitarka - zukla-dhyAna hai / zabda, artha, mana, vAk tathA deha para saMkramaNa hote rahane para bhI dhyeya dravya eka hI hotA hai, ataH usa aMza meM mana kI sthiratA banI rahatI hai / isa apekSA se ise dhyAna kahane meM Apatti nahIM hai / maharSi pataJjali ne yogasUtra meM savitarka -samApatti 21 (samAdhi) kA jo varNana kiyA hai, vaha pRthaktva-vitarkasavicAra zukla dhyAna se tulanIya hai| vahA~ zabda, artha aura jJAna ina tInoM ke vikalpoM se saMkIrNa - milita samApattisamAdhi ko savitarka - samApatti kahA hai / ina ( pAtaJjala aura jaina yoga se sambaddha ) donoM kI gaharAI meM jAne se aneka dArzanika tathya spaSTa hoMge / pUrva viziSTa jJAnI pUrvazruta - viziSTa jJAna ke kisI eka pariNAma para citta ko sthira karatA hai / vaha zabda, artha, mana, vAk tathA deha para saMkramaNa nahIM krtaa| vaisA dhyAna ekatva vicAra - avitarka kahA jAtA hai / pahale meM pRthaktva haiM ata: vaha savicAra hai, dUsare meM ekatva hai ataH vaha avicAra hai| dUsare zabdoM meM yoM kahA jA sakatA hai ki pahale meM vaicArika saMkrama hai, dUsare meM asaMkrama | AcArya hemacandra ne yogazAstra * meM inheM pRthaktva-zru ta savicAra tathA ekatvazruta avicAra ke nAma se abhihita kiyA hai / maharSi pataJjali dvArA varNita nirvatarka-samApatti ekatva - vicAra - avitarka se tulanIya hai / pataJjali likhate haiN| ki jaba smRti parizuddha ho jAtI hai arthAt zabda aura pratIti kI smRti lupta ho jAtI hai, cittavRtti kevala arthamAtra kA / dhyeya mAtra kA nirmAsa karAne vAlI dhyeya mAtra ke svarUpa ko pratyakSa karAne vAlI ho, svayaM svarUpa zUnya kI taraha bana jAtI hai, taba vaisI sthiti nirvitarka samApatti ke nAma se abhihita hotI hai / yaha vivecana sthUla dhyeya padArthoM kI dRSTi se hai / jahA~ dhyeya padArtha sUkSma hoM, vahA~ ukta donoM kI saMjJA savicAra aura nirvicAra samAdhi 24 hai, aisA pataJjali kahate haiM / nirvicAra-samAdhi meM atyanta vaizadya-nairmalya rahatA hai, ataH yogI ko usameM adhyAtma - prasAda - Atma-ullAsa prApta hotA hai / usa samaya yogI kI prajJA RtambharA hotI hai / RtamU kA artha satya hai / vaha prajJA yA buddhi satya ko grahaNa karane vAlI hotI hai| usameM saMzaya aura zubha kA leza bhI nahIM rhtaa| usa RtambharA prajJA se utpanna saMskAroM ke prabhAva se anya saMskAroM kA abhAva ho jAtA hai / antataH RtambharA prajJA se janita saMskAroM meM bhI Asakti na rahane ke kAraNa unakA bhI nirodha ho jAtA hai / yoM samasta saMskAra niruddha ho jAte haiM / phalataH saMsAra ke bIja kA sarvathA abhAva ho jAne se nirbIja-samAdhi-dazA prApta hotI hai / isa sambandha meM jaina dRSTikoNa kucha bhinna hai / jaisAki pahale ullekha huA hai, jaina darzana ke anusAra AtmA para jo karmAvaraNa chAye hue haiM, unhIM ne usakA zuddha svarUpa AvRtta kara rakhA hai| jyoM-jyoM una AvaraNoM kA vilaya hotA jAyegA, AtmA kI vaimAvika dazA chUTatI jAyegI aura vaha ( AtmA ) svAbhAvika dazA prApta karatI jAyegI / AvaraNoM ke apacaya kA nAza ke jaina darzana meM tIna krama haiM-kSaya, upazama aura kSayopazama / kisI kArmika AvaraNa kA sarvathA nirmUla yA naSTa ho jAnA kSaya, avadhi-vizeSa ke lie miTa jAnA yA zAnta jAnA upazama tathA karma kI katipaya prakRtiyoM kA sarvathA kSINa ho jAnA aura katipaya prakRtiyoM kA samaya vizeSa ke lie zAnta ho jAnA kSayopazama kahA jAtA hai / karmoM ke upazama se jo samAdhi avasthA prApta hotI hai, vaha sabIja hai, kyoMki vahA~ karma - bIja kA sarvathA uccheda HK For Private & Personal Use Or norary OTER Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina yoga: udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 357 nahIM huA hai, kevala upazama huA hai| kArmika AvaraNoM ke kSaya se jo samAdhi avasthA prApta hotI hai, vaha nirbIja hai; kyoMki vahA~ karma - bIja sampUrNataH dagdha ho jAtA hai| karmoM ke upazama se prApta unnata dazA phira avanata dazA meM parivartita ho sakatI hai, para karma-kSaya se prApta unnata dazA meM aisA nahIM hotA / pAtaJjala aura jaina yoga ke isa pahalU para gaharAI se vicAra karane kI AvazyakatA hai / kAyotsarga kAyotsarga jaina paramparA kA eka pAribhASika zabda hai / isakA dhyAna ke sAtha vizeSa sambandha hai, kAyotsarga kA zAbdika artha hai- zarIra kA tyAga - visarjana para jIte jI zarIra kA tyAga kaise saMbhava hai ? yahA~ zarIra ke tyAga kA artha hai zarIra kI caMcalatA kA visarjana - zarIra kA zithilIkaraNa, zArIrika mamatva kA visarjana- zarIra merA hai, isa bhAvanA kA visarjana / mamatva aura pravRtti mana aura zarIra meM tanAva paidA karate haiN| tanAva kI sthiti meM dhyAna kaise ho ? ataH mana ko zAnta va sthira karane ke lie zarIra ko zithila karanA bahuta Avazyaka hai| zarIra utanA zithila honA cAhie, jitanA kiyA jA ske| zithilIkaraNa ke samaya mana pUrA khAlI rahe, koI cintana na ho, japa bhI na ho, yaha na ho sake to om Adi kA aisA svara-pravAha ho ki bIca meM koI anya vikalpa A hI na ske| uttarAdhyayana sUtra, Avazyaka niyukti, dazavekAlika cUrNa Adi meM vikIrNa rUpa meM etatsambandhI sAmagrI prApya hai| amitagati-zrAvakA cAra aura mUlAcAra meM kAyotsarga ke prakAra, kAla-mAna Adi para vistRta prakAza DAlA gayA hai| kAyotsarga ke kAla mAna meM ucchavAsoM kI gaNanA 24 eka vizeSa prakAra vahA~ varNita hai, jo mananIya hai / kAyotsarga ke prasaMga meM jaina AgamoM meM vizeSa pratimAoM kA ullekha hai / pratimA abhyAsa kI eka vizeSa dazA hai / bhadrA pratimA, mahA bhadrA pratimA, sarvatobhadrA pratimA tathA mahApratimA meM kAyotsarga kI vizeSa dazAoM meM sthita hokara bhagavAna mahAvIra ne dhyAna kiyA thA, jinakA una una Agamika sthaloM meM ullekha hai, jo mahAvIra kI sAdhanA se sambaddha haiM / sthAnAMga sUtra meM subhadrA pratimA kA bhI ullekha hai / inake atirikta samAdhi- pratimA, upadhAnapratimA viveka-pratimA, vyutsamaM pratimA kSullikAmoda-pratimA, yavamadhyA pratimA, vacamadhyA pratimA Adi kA bhI AgamasAhitya meM ullekha milatA hai / para inake svarUpa ke sambandha meM kucha vizeSa prApta nahIM hai / pratIta hotA hai, yaha paramparA lupta ho gii| yaha eka gaveSaNA yogya viSaya hai| , Alambana, anuprekSA, bhAvanA dhyAna ko paripuSTa karane ke lie jaina AgamoM meM unake Alambana, anuprekSA Adi para bhI vicAra kiyA gayA hai| AcArya hemacandra ne apane yogazAstra meM inakI vizeSa carcA kI hai| udAharaNArtha unhoMne zAnti, mukti, mArdava tathA Arjava ko dhyAna kA Alambana kahA hai| anantavRttitA anuprekSA, vipariNAma-anuprekSA, azubha-anuprekSA tathA upAya-anuprekSA meM zukla dhyAna kI cAra anuprekSAeM haiN| dhyAna ke lie apekSita nirdvandvatA ke lie jaina AgamoM meM dvAdaza bhAvanAoM kA varNana hai| AcArya hemacandra, zubhacandra Adi ne bhI unakA vivecana kiyA hai| ve bhAvanAe~ nimnAMkita haiM anitya, azaraNa, bhava, ekatva, anyatva, azauca, Asrava, sambara, nirjarA, dharma, loka evaM bodhi-durlabhatA / ina bhAvanAoM ke vizeSa abhyAsa kA jaina paramparA meM eka manovaijJAnikatA pUrNa vyavasthita krama rahA hai / mAnasika AvegoM ko kSINa karane ke lie bhAvanAoM ke abhyAsa kA bar3A mahattva hai / Alambana, anuprekSA, bhAvanA Adi kA jo vistRta vivecana jaina (yoga ke) AcAryoM ne kiyA hai, usake pIche vizeSataH yaha abhipreta rahA hai ki cittavRttiyoM ke nirodha ke lie apekSita nirmalatA, vizadatA evaM ujjvalatA kA antarmana meM udbhava ho sake / AcArya hemacandra kA anubhUta vivecana AcArya hemacandra ke yogazAstra kA antima prakAza (adhyAya) unake anubhava para AdhRta hai| usakA prArambha karate hue ve likhate haiM go hen 000000000000 000000000000 XGOODFEEDE Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 000000000000 000000000000 358 | pUjya pravartaka zrI ambAlAlajI mahArAja -- abhinandana grantha " zAstra rUpI samudra se bhA~ti vivecita kara hI diyA hai| tathA guru mukha se jo maiMne prApta kiyA, vaha pichale prakAzoM (adhyAyoM) meM maiMne bhalIaba, mujhe jo anubhava se prApta hai, vaha nirmala tatva prakAzita kara rahA hU~, 27 / " isa prakAza meM unhoMne mana kA vizeSa rUpa se vizleSaNa kiyA hai| unhoMne yogAbhyAsa ke prasaMga meM vikSipta, yAtAyAta, zliSTa tathA sulIna-yoM mana ke cAra bheda kiye haiM / unhoMne apanI dRSTi se inakI vizada vyAkhyA kI hai| yoga- zAstra kA yaha adhyAya sAdhakoM ke lie vizeSa rUpa se adhyetavya hai / hemacandra ne vividha prasaMgoM meM bahirAtmA, antarAtmA, paramAtmA, audAsInya, unmanIbhAva, dRSTi-jaya, manau jaya Adi viSayoM para bhI apane vicAra upasthita kiye haiM / bahirAtmA, antarAtmA tathA paramAtmA ke rUpa meM AtmA ke jo tIna bheda kiye jAte haiM, ve Agamokta haiM / vizeSAvazyaka bhASya meM unakA savistAra varNana hai / isa adhyAya meM hemacandra ne aura bhI aneka mahattvapUrNa viSayoM kI carcA kI hai, jo yadyapi saMkSipta haiM para vicAra - sAmagrI kI dRSTi se mahattvapUrNa haiM / karaNIya yoga darzana, sAdhanA aura abhyAsa ke mArga kA udbodhaka hai| usakI vaicArika pRSThabhUmi yA tAttvika AdhAra prAya: sAMkhya darzana hai / ataeva donoM ko milAkara sAMkhyayoga kahA jAtA hai| donoM kA sammilita rUpa hI eka samagra darzana banatA hai, jo jJAna aura caryA jIvana ke ubhaya pakSa kA samAdhAyaka hai / sAMkhya darzana aneka puruSavAdI hai / puruSa kA Azaya yahA~ AtmA se hai| jaina darzana ke anusAra bhI AtmA aneka haiN| jaina darzana aura sAMkhya darzana ke anekAtmavAda para gaveSaNAtmaka dRSTi se gambhIra parizIlana vAJchanIya hai / isake atirikta pAtaJjala yoga tathA jaina yoga ke aneka aise pahalU haiM, jina para gaharAI meM tulanAtmaka adhyayana kiyA jAnA caahie| kyoMki ina donoM paramparAoM meM kAphI sAmaMjasya hai / yaha sAmaMjasya kevala bAhya hai yA tattvataH unameM koI aisI sUkSma Antarika samanviti bhI hai, jo unakA sambandha kisI eka vizeSa srota se jor3atI ho, yaha vizeSa rUpa se gaveSaNIya hai / zvetAmbara jainoM kA Agama-sAhitya arddhamAgadhI prAkRta meM hai / digambara jainoM kA sAhitya zaurasenI prAkRta meM hai / 1 2 3 yogasUtra 1-2 4 yogasUtra 2, 26 5 yogasUtra 1, 3 / 6 tRNagomayakASThAgnikaNa dIpaprabhopamAH / ratnatArArkacandrAmAH yogazAstra 1, 15 sadddaSTeha STiraSTadhA // - yogadRSTi samuccaya 15 7 E jAti dezakAla samayAnavacchinnA sArvabhaumA mahAvratam / - yogasUtra 2,31 ha jAyate yena yeneha vihitena sthiraM manaH / tattadeva vidhAtavyamAsanaM dhyAnasAdhanam // - yogazAstra 4 134 10 zubha pravRtti se hone vAlI AtmA kI AMzika ujjvalatA nirjarA kahalAtI hai / 11 1. anazana, 2. anodarI ( avamaudarya), 3. bhikSAcarI, 4. rasa-parityAga, 5. kAya-kleza, 6. pratisaMlInatA, 7. prAya zcitta, 8. vinaya, 6. vaiyAvRttya (sevA), 10. svAdhyAya, 11. dhyAna, 12. kAyotsarga / 12 satISu yuktisvetAsu, haThAnniyamayanti ye / cetaste dIpamutsRjya, vinighnanti tamo'JjanaiH // vimUDhAH kartumudya ktA, ye haThAccetaso jayam / te nibadhnanti nAgendramunmattaM visatantubhiH // 454E4O - yogavAsiSTha upazama prakaraNa 6, 37-38 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina yoga : udgama, vikAsa, vizleSaNa, tulanA | 356 000000000000 13 svaviSayA samprayoge cittasvarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH |-yogsuutr 2-54 14 dezabandhazcittasya dhAraNA |-yogsuutr 3, 1 15 tatra pratyayakatAnatA dhyAnam |-yogsuutr 3,2 16 tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpazUnyamiva samAdhiH / -yogasUtra 3, 3 17 zucaM klamayatIti zuklam-zokaM glapayatItyarthaH / -tattvArthazlokavAtika 1 18 AjJA'pAyavipAkasaMsthAnavicayAya dharmamapramattasaMyatasya |-tttvaarthsuutr 6.37 16 pRthaktvaikatvavitarkasUkSmakriyApratipAtivyuparatakriyAnivRtIni / -tattvArthasUtra 6.41 20 AtmA ke mUla guNoM kA ghAta karane vAle / 21 tatra zabdArthajJAnavikalpaiH saMkIrNA savitarkA samApattiH / --yogasUtra 1.42 22 jJeyaM nAnAtva zrutavicAramaikya zru tAvicAraM ca / sUkSmakriyamutsannakriyamiti bhedaizca caturdhA tat // 11.5 23 smRti parizuddhau svarUpazUnyevArthamAtra nirbhAsA nirvitrkaa|--yogsuutr 1.43 24 etayaiva savicArA nirvicArA ca sUkSmaviSayA vyAkhyAtA |--yogasUtra 1.44 25 aSTottarazetocchu vAsa: kAyotsargaH pratikrame / sAndhye prAbhAtike vArdha-manyastatsaptaviMzatiH / / saptaviMzatiruccha vAsAH sNsaaronmuulnkssme| santi paJca namaskAre, navadhA cintite sati |-amitigti zrAvakAcAra 6.65-66 26 zrutasindhogurumukhato, yadadhigataM tadiha darzitaM samyak / anubhavasiddhamidAnI, prakAzyate tattvamidamamalam ||-yogshaastr 121 ADD puSpA HINDI TIT UNITY VAAN jIvadayA dama saccaM acoriyaM baMbhacera saMtose / sammadasaNa-NANe tao ya sIlassa privaaro|| -zIlapAhuDa 16 jIva dayA, dama, satya, acaurya, brahmacarya, santoSa, samyagdarzana, jJAna aura tapayaha saba zIla kA parivAra hai / arthAt zIla-sadAcAra ke aMga haiN| ---- -0--0--0--0-0 10 -~- ..SBreast.hora manelibrary.org Jai Education interna