Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna jaina dharma meM jJAna ke pAMca prakAra batalAye gaye hai- (1) mArgajJAna (2) zrutajJAna (3) avadhijJAna (4) manaH paryavajJAna aura (5) kebala jJAna / darzana-digdarzana jIva apane mana aura indriyoM kI sahAyatA se jo jAnatA aura dekhatA hai aise viSaya matijJAna aura zrutajJAna meM A jAte hai / indriyoM aura mana kI sahAyatA ke binA, AtmA kI zuddhi aura nirmalatA se, saMyama kI ArAdhanA se svayameva pragaTa ho aise atIndriya aura manotIta jJAna meM avadhijJAna, manaH paryavajJAna aura kevalajJAna mAne jAte hai / jJAnAvartI karmoM ke kSayopazama se avadhijJAna aura manaHpadyeva utpanna hotA hai aura jJAnAvartI karmoM ke sampUrNa kSaya se kevalajJAna utpanna hotA hai| jIva ko jaba kevalajJAna utpanna ho jAtA hai taba kevala yaha eka hI jJAna rahatA hai, bAkI ke cAroM jJAna kA svataMtra astittva nahIM rahatA / kevalajJAna me ye cAroM jJAna vilIna ho jAte haiN| jisa jIva ke kevalajJAna pragaTa ho jAya vaha jIva isI bhava meM mokSagati pAtA hai| kevalajJAna ke bAda punarjanma nahIM / 2010_03 - bhaMvaralAla nAhaTA ' avadhi' zabda kA prAkRta - arddhamAgadhI rUpa 'ohi' hai / avadhijJAna ke lie prAkRta meM 'ohiNANa' zabda vyavahRta hotA hai / avadhi zabda kA eka artha hotA hai maryAdA, sImA / isa me kuMdakuMdAcArya ne avadhijJAna kA sImA jJAna rUpa meM ullekha kiyA hai| / ava arthAta nIce kSetra kI dRSTi se vyutpatti kI dRSTi se 'abadhi' zabda ava + dhA se banA hai aura dhA arthAta baDhate jAnA, adho vistAra bhavina dhAvatItyavadhiH / avadhijJAna jitanA Upara kI dizAme jitanA vistAra pAtA hai usase adhika nIce kI dizA me vistAra pAtA hai / isalie yaha avadhijJAna kahalAtA hai| avadhi zabda kA mAtra maryAdA hI artha le to mati zruta, avadhi aura manaH paryava ye cAroM jJAna maryAdA vAle haiM, sAvadhi hai eka kevalajJAna hI amaryAdA, nirarvAdha hai / isa lie avadhizabda ke dono artha lenA adhika ucita hai / 2550
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ sva: mohanalAla bAMThiyA smRti grantha avadhijJAna kI vyAravyA isa prakAra hai - indriyoM aura mana kI sahAyatA ke binA amuka maryAdA paryanta rUpI dravyoM-padArthoM kA jisake dvArA jJAna hotA hai, use avadhijJAna kahA jAtA hai / dravyANi mUrti mantyeva viSayo yasya sarvataH / naiyanya rahitaM jJAnaM tatsyA avadhi lakSaNama / / avadhijJAna kI vyAkhyA nimnokta prakAra se dI gaI hai / (1) avazabdodhaH zabdArtha ava ardhe vismRta vastu dhIyate paricchidyate Une netyvdhiH| (2) avadhimaryAdA rUpaSveva dravyeSu paricate dakatayA pravRttirUpA tadupalakSitaM jJAna mAyavadhiH / (3) avadhAnamAtmAnoDa rthaH sAkSAtkAraNa vyApAro avadhiH jJAna ke do prakAra batalAye gaye hai / (1) pratyakSa jJAna aura ( 2 ) parokSa jJAna / mana aura indriyoM ke AlaMbana binA, AtmA apane upayoga se dravyoM ko padArthoM ko sAkSAta dekhe aura jAne use pratyakSa jJAna kahA jAtA hai| mana aura indriyoM kI sahAyatA se jo jJAna ho use parokSa jJAna kahA jAtA hai / avadhijJAna, manaH paryavajJAna aura kebalajJAna- ye pratyakSa jJAna haiM / matijJAna aura zrutajJAna parokSa jJAna haiM / kevalI bhagavata chaH dravya pratyakSa rUpa meM jAnate hai aura dekhate hai arthAta kevalajJAna saba se pratyakSa jJAna hai / manaH paryavajJAnI manovargaNA ke paramANuo ko pratyakSa jAnate hai aura dekhate hai tathA avadhijJAnI pudagala dravya ko pratyakSa jAnate hai aura dekhate haiM / arthAta manaH paryavajJAna aura avadhijJAna deza pratyakSa jJAna hai / varttamAna samaya meM TelIvijana kI zodha ne duniyA meM bahuta adhika krAnti kI hai / usI prakAra kampyuTara kI zodha ne bhI kiyA hai| isa se vyApAra udyoga meM bahuta sA parivarttana Agaye haiM / jIvana zailI para isakA bar3A bhArI prabhAva par3A hai joki TelIvijana aura avadhijJAna meM lAkha yojana kA aMtara hai to bhI avadhijJAna ko samajhane meM TelIvijana kA udAharaNa kaI aMzo meM sahAyaka ho sakatA hai| alabattA AdhyAtmika dRSTi se TI. vI. ke mAdhyama kI upayogitA kA kisI bhI prakAra se samarthana yA anumodana nahIM ho sakatA / manuSya kI dRSTi maryAdita hai / apane hI ghara ke dUsare khaNDa meM hone vAlI ghaTanA ko vaha najaronajara nahIM dekha sakatA usIprakAra hajAro mIla dUra bananevAlI ghaTanA ko nahI dekha sakatA / kintu aba TI. vI . kemerA kI sahAyatA se manuSya apane khaNDa me baiThe baiThe ghara 2010_03
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke dUsare khaNDa me kyA ho rahA hai, daravAje para kauna AyA paha pratyakSa dekha sakatA hai / TI.vI. kaimerA kI madada se pandraha - pacIsa talle ke bar3e sTora me usakA saMcAlaka pratyeka vibhAga me kyA ho rahA hai dekha sakatA hai| skUla yA koleja ke AcArya pratyeka kakSA me zikSaka kyA paDhAtA hai aura vidyArthI kyA karate haiM vaha dekha sakatA hai| manuSya apane khaNDa meM baiThe baiThe TI. vI. seTa para hajAro mIla dUra khelAjAtA maica krikeTa tatkSaNa najaroM se dekha sakatA hai / eka deza meM khelI jAtI maica na jace to baTAna dabAkara dUsare deza kI anya maica AtI ho to vaha dekha sakatA hai| vIDIyo kI sahAyatA se jaba cAhe rekarDa kie purAne prasaMga ko dekha sakatA hai| TI.vI. aura vIDiyo kI jitanI suvidhA baDhAve usI ke anusAra kSetra aura kAla kA avakAza bhI bar3hatA hai / darzana-digdarzana yaha saba hone para bhI vaijJAnika sAdhanoM para avalaMvita TI. vI., TI. vI . hai aura avadhijJAna, avadhijJAna hai / mana aura indriyo kI madada se TI. vI. ke dRzya dekhe jA sakate hai| avadhijJAna mana aura indriyoM kI sahAyatA ke binA, rUpI dravyoM ko Atma bhAva se sAkSAta dekha sakatA hai| aMdhAmanuSya TI. vI. dRzya nahIM dekha sakatA kintu manuSya indriyoM kI sahAyatA ke vinA avadhijJAna dvArA upayoga dekara apane jJAnayettvara viSaya ko dekha sakatA hai| TI. vI. aura vIDiyoM dvArA varttamAna meM banatI aura bhutakAla kI kevala rekarDa kI huI ghaTanA dekha sakate haiM, bhaviSyakAla kI anAgata ghaTanAeM nahIM dekhI jA sakatI avadhijJAna dvArA anAgata kAla ke dravyoM padArthoM ko bhI dekhA jA sakatA hai| TI. vI. ke dRSya parade para Ate haiM avadhijJAna dvArA sAkSAta dekha sakate hai| isa prakAra TI. vI . avadhijJAna kA kiMcita dRzya ho sakatA hai kintu avadhijJAna kA sthAna vaha kabhI bhI nahIM le sakatA / avadhijJAna janma se aura guNase ubhaya prakAra se prApta hotA hai / jo janma se prApta hotA hai vaha bhavapratyayika avadhijJAna kahalAtA hai| guNase pragaTa hone vAlA avadhijJAna guNa pratyayika avadhijJAna kahalAtA hai| (1) bhava pratyayika avadhijJAna - tattvArtha sUtra meM kahA hai - bhavapratyo yo naraka devAnI devaloka se devatAoM ko aura naraka se nArakI jIvoM ko janma se avadhijJAna hotA hai / pratyekagati kA koI vaiziSTaya hotA hai / manuSya gati zreSTha hone para bhI sArI zaktiyoM manuSya kI janma se prApta ho jAya aisI bAta nahIM hai| pakSIrUpa me jIva ko janma milatA hai to usake lie ur3a jAnA sahaja hai, manuSya to ur3a nahIM sakatA kutte kI prANa-ra -sUMghane kI zakti, ullu ke aMdhere meM dekhane kI zakti - ye yoni ke kAraNa hai, yoni pratyaya hai / usI prakAra 2010_03
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ / svaH mohanalAla bAThiyA smRti grantha / devagati yA naraka gati meM utpanna hote sabhI jIvoM ko apanI apanI gati aura pUrva karma ke kSayopazabha ke anusAra alpAdhika avadhijJAna prApta hotA hai| manuSya gati me kevala tIrthakara ke jIva kI cyavana janma se avadhijJAna hotA hai| anya sabhI manuSyoM ke lie avadhijJAna janma se prApta nahIM hotaa| saba pratyayika avadhijJAna meM bhI kSayozama kA tattva AtA hI haiN| yadi vaisA na ho to devagati aura naraka gati meM hara eka kA avadhijJAna eka samAna hI ho parantu eka samAna nahIM hotA isa se jJAta hotA hai ki vaha kSayopazama ke anusAra hai| (2) guNa pratyayika avadhijJAna - manuSya aura tiryaca gati ke jIvoM ko yaha avadhijJAna hotA hai| yaha hareka ko ho aisI bAta nahIM, jisameM tadanuyogya guNa kA vikAsa ho use yahajJAna hotA hai| vastutaH . : usa prakAra ke jJAnAvaraNIya karma ke kSayopa zama se matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura manaH paryavajJAna pragaTa hotA hai| karma ke saMpUrNa kSaya se (cAroM ghAtIkoM ke kSaya se) kevalajJAna pragaTa hotA hai| avadhijJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama se avadhijJAna pragaTa hotA hai| pApa aThAraha prakAra se baMdhate hai: aura bayAsI prakAra se bhoge jAte hai| usa meM jisa pApa karma ke udaya se avadhijJAna kA AcchAdana hotA hai use avadhijJAna varaNIya pApa karma kahA jAtA hai| guNa pratyaya avadhijJAna ke chaH prakAra hai - 1. anugAmI, 2. atanUgAmI, 3. vardhamAna, 4. hIyamAna, 5. pratipAtI, 6. aprtipaatii| (1) anugAmI - jisa sthAnaka me jIva ko avadhijJAna utpanna huA ho usa sthAnaka se jIva anyatra jAve to sAtha sAtha avadhijJAna bhI jAtA hai| isake lie locana kA udAharaNa diyA jAtA hai| manuSya ke locana (AMkhe) jahAM jahAM manuSya jAtA hai vahAM sAtha hI hote hai| athavA sUrya aura sUryaprakAza kA udAharaNa bhI diyA jaay| jahA sUrya jAve vahAM usakA prakAza bhI jAtA hai aisA yaha avadhijJAna hai| (2) atanugAmI - jisa sthAnaka meM jIva ko avadhijJAna utpanna huA ho usa sthAnaka meM vaha jIva ho vahAM taka vaha jJAna rahatA hai kintu jIva anyatra jAve taba usakesAtha avadhijJAna nahIM jaataa| isake lie zrRMkhalA se baMdhe dIpaka kA udAharaNa diyA jAtA hai manuSya bAhara jAtA hai tabaghara meM baMdhA dIpaka sAtha meM bAhara nahI jaataa| (3) vardhamAna - saMyama kI jaise jaise zudvi baDhatI jAya, citta meM prazasta aura adhvasAya hote jAeM vaise vaise avadhijJAna baDhatA jaay| avadhijJAna jaba utpanna huA hI taba 2010_03
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana-digdarzana aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM kSetra ko jAnatA dekhanA ho, bAda meM avadhijJAna baDhatA cale vaha vahAMtaka pahuMca sake ki aloka ke andara bhI loka jaise asaMkhyAta khaNDa dekhe| isa vardhamAna avadhijJAna ke lie Idhana aura agni kA athavA dAvAnala kA udAharaNa diyA jAtA hai / agni meM jaise jaise Idhana DAlA jAya vaise vaise agni baDhatI jAya, usI prakAra kA avadhijJAna uttarottara vRddhi prApta hotA jaay| (4) hIyamAna - pahale zubha adhyavasAya aura saMyama kI zuddhi ke sAtha vRddhigata avadhijJAna bAda meM azubha adhyavasAyoM ke kAraNa aura saMyama kI zithilatA ke kAraNa ghaTane yaha hIyamAna avadhijJAna dhIre dhIre ghaTatA jaay| isake lie agni zikhA kA udAharaNa diyA jAtA hai| dIpaka kI jyoti kramazaH choTI ho kara anta meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga jitanI raha jaay| (5) pratipAtI - pratipAti arthAta vApasa gira jaanaa| jo avadhijJAna saMravyatA yA asaMkhyAtA yojana paryanta jAnatA dekhatA hai, yAvata TheTha samagra lokataka dekha sakatA ho kintu bAda meM vaha acAnaka patita hokara calA jAya, isake lie pavana ke jhapATese bujhate dIpaka kA udAharaNa diyA jAtA hai| hIyamAna avadhijJAna aura pratipAtI avadhijJAna ke bIca antara yahI hai ki hIyamAna avadhijJAna dhIre dhIre ghaTatA jAtA hai, java ki pratipAti avadhijJAna eka jhapATe meM hI saMpUrNa calA jAtA hai| (6) apratipAti - apratipAti arthAta vApasa na gire vh| yaha avadhijJAna samagra lokoM ko dekhane ke uparAnta aloka kAbhI kama se kama eka pradeza dekhatA hai / apratipAti avadhijJAna antarmuhUrta me kevalajJAna meM samAhita ho jAtA hai / arthAta apratipAti avadhijJAna jise ho jAya use bAda meM usI bhava meM kevalajJAna avazya hotA hI yoM apratipAti avadhijJAna kevalajJAna hone ke antarmuhUrta pahale pragaTa hotA hai| isa apratipAti avadhijJAna ko paramAvadhi jJAna bhI kahA jAtA hai| paramAvadhijJAna hone ke bAda antarmuhUrta meM kevalajJAna avazya hotA hai| isalie upamA dI jAtI hai ki paramAvadhi uSAkAla jaisA hai aura kevalajJAna sUrya prakAza jaisA hai| kevalajJAna rUpI sUryaprakAza kA udaya hone se pahale uSA kI prabhA sphuTita hone jaisA paramAvadhi jJAna hai| ___ tattvArthasUtra me vAcaka umAsvAti ne (adhya. 1 sUtra 23 meM ) avadhijJAna ke ye chaha bheda batalAye hai - (1) anugAmI, (2) ananugAmI, (3) hIyamAna, (4) vardhamAna, 388888888888860380862855668 2010_03
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ / sva: mohanalAla bAThiyA smRti grantha / (5) anavasthita aura (6) avasthita / pahale cAra bheda karmagraMtha ke anusAra haiN| anavasthita arthAta utpanna ho, bar3he, ghaTe, utpanna huA calA bhI jaay| avasthita arthAta jitanA avadhijJAna ho utanA kevalajJAna paryanta kAyama rhe| anavasthita meM pratipAti kA samAveza ho jAtA hai| aura avasthita meM apratipAti kA samAveza ho jAtA hai| anavasthita ke lie vAyu se pAnI me uThatI taraMgoM kI ghaTa-bar3ha kA udAharaNa diyA jAtA hai| aura avasthita ke lie zarIra para hue aura eka sarIkhe rahe mase kA udAharaNa diyA jAtA hai| (1) avadhijJAna dravya se jaghanyatA me ananta rUpI dravya dekhatA aura jAnatA hai evaM utkRSTatA me sarva rUpI dravyoM ko jAna sakatA aura dekha sakatA hai| (2) kSetra kI dRSTi se avadhijJAnI jaghanya aMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga taka dekha va jAnatA hai tathA utkRSTatA se aloka meM loka jaise asaMkhyatA khaMDaka dekhatA va jAnatA hai| (3) kAla kI dRSTi se avadhijJAnI jaghanya se AvalikA kA asaMkhyAtaveM bhAga dekhatA va jAnatA hai| utkRSTa asaMkhya utsarpiNI va acasarpiNI taka, atItakAla aura anAgata kAla dekhatA va jAnatA hai| (4) bhAva kI dRSTi se avadhi jJAnI jaghanya se anantA bhAva dekhatA va jAnatA hai tathA utkRSTataH bhI anaMtA bhAva dekhatA va jAnatA hai| (sarva bhAva kA anaMta vA bhAga bhI dekhatA va jAnatA hai)| isa prakAra dravya, kSetra, kAla aura bhava kI apekSA se jaghanya se utkRSTa paryanta jitanA jitanA dekhatA jAnatA hai vaha pratyeka kA bhinna bhinna eka eka bheda gineM to , avadhi) jJAna ke asaMkhya bheda hai, aisA kahA jAtA hai| isI lie Avazyaka niyuktimeM kahA hai ki - asaMkhyA iyAo khalu ohi nnANasya savva pyddiio| kAI bhava paccaiyA khaova sabhiyAo kAo avi / / avadhijJAna kI sabhI prakRti yA (sarva bheda) saMkhyAtIta arthAta asaMkhya hai / kitane hI bheda pratyayika hai aura kitane hI kSayopazama pratyayika hai| __ yoM bhava pratyayika aura guNapratyayika donoM mukhya prakAroM ke avAntara prakAro kA vicAra karate TheTha asaMkhyAtA bheda yA prakAroM taka pahuMcA jA sakatA hai| yadi avadhijJAna ke isa taraha asaMkhyAte prakAra ho to ina saba kA varNana kisa 2010_03
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAra ho sakatA hai ? nahIM hI ho sktaa| isa lie niyuktikAra kahate hai katto me vaNe sattI ohissa savva payaDIo ? ( avadhijJAna kI sarba prakRtiyoM kA varNana karane kI zakti mere meM kahAM se ho ?) kSetra aura kAla kI dRSTi se kisI kA avadhijJAna sthira rahatA hai aura kisI ke avadhijJAna meM apane apane kSayopazama ke anusAra ghaTa bar3ha bhI hotI hai| vizeSataH sarvavirati dhara sAdhuoM ke avadhijJAna ko kSetrAdi kI dRSTi se adhika avakAza rahatA hai| phira bhI kisI gRhastha zrAvaka ko kisI sAdhu se adhika avadhijJAna saMbhava na ho aisI bAta nahIM / gautama svAmI aura AnaMda zrAvaka kA prasaMga isake kie prasiddha hai| AnaMda zrAvaka ne dIkSA nahIM lI thI kintu dharmArAdhanA kI ora unakA jIvana saMlagna ho gayA thaa| parivAra kA uttara dAyitva putra ko saupakara svayaM pauSagha zAlA meM dharmadhyAna karate samaya vyatIta karate the| aisI caryA meM rahate unhone AmaraNa anazana vrata svIkAra kiyaa| usa samaya bhagavAna mahAvIra apane gaNadharoMva ziSyoM ke sAtha vANijya grAma padhAre / gautamasvAmI chaha tapa ke pAraNe ke lie madhyAnha me gocarI ke lie nikle| rAste me unheM lagA ki AnaMda zrAvaka kI zAtA pUchane ke lie pauSadhazAlA meM jA AUM / ve vahAM ge| AnaMda zrAvaka anazana ke kAraNa azakta ho gae the / gautama svAmI padhAre dekha kara ve atyaMta harSita ho gae aura vandanA karane ke aMnaMtara apane ko hue avadhijJAna kI bAta khii| gautama svAmI ne kahA- " AnaMda ! grahastha ko avadhijJAna avazya hotA hai kintu tuma jaisA kahate ho utane vyApaka kSetra kA nahIM hotA / " AnaMda zrAvaka ne kahA- maiMne jo kahA vaha satya hai / gautamasvAmI ne kahA AnaMda ! tuma asatya vacana bolate ho, ataH micchAmi dukkar3ama lenA caahie| AnaMda ne kahA- merI saccI bAta ko Apa *asatya kahate hai to micchAmi dukkar3ama Apa ko lenA cAhie / gautama svAmI ko lagA hama dono meM kauna saccA hai yaha to bhagavAna mahAvIra hI kaha skeNge| ve bhagavAna ke pAsa pahuMce aura sArI bAta khii| bhagavAna ne kahA- gautama ! AnaMda zrAvaka kI bAta saccI hai, grahastha ko itanA vyApaka avadhijJAna ho sakatA hai ataH micchAmi dukkar3ama tumhe hI lenA caahie| yaha sunakara gautama svAmI pAraNA karane ke lie na baiTha kara AnaMda zrAvaka ke pAsa gaai aura apanI bhUla ke lie micchAmi dukkar3ama kara AnaMda zrAvaka se kSamA yAcanA kii| vardhamAna aura hIyamAna prakAra ke avadhijJAna meM dravya, kSetra, bhAva Adi meM ghaTa 2010_03 darzana-digdarzana 26 19
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ sssssssssss sva: mohanalAla bAThiyA smRti grantha bar3ha hotI hai| yahAM prazna yaha hotA hai ki ye saba eka sAtha hI ghaTatI bar3hatI hotI hai yA isame koI niyama hai ? niyuktikAra kahate hai : "kAlo cauNha vur3aDhI, kAlo bhaiyavvo khetra vuddddhiie| vuDaDhIya dravya pajjavva, bhahayavvA kssetrkaal|| (kAla kI vRddhi meM kSetrAdi cAroM kI vRddhi hotI hai / kSetra kI vRddhi hone se kAla kI bhajatA jAnatA dravya paryAe kI vRddhi bhajanAeM jaannaa|) "sahamo ya hoi kAlo tatto sahabha tarayaM havai khetraM / aMgula seDhI mette osappiNIo asNkhejjaa|| (kAla sUkSma hai, aura usame kSetra adhika sUkSma hai kyo ki aMgula pramANa zreNI mAtra meM asaMravyAta avasarpiNI ke samaya jitane pradeza haiN| ) ___ kAla svayaM sUkSma hai aura usa se kSetra adhika sUkSma hai| kSetra se dravya adhika sUkSma hai aura dravya paryAya usase adhika sUkSma hai| kSayopazama ke kAraNa avadhijJAnI ke kAla kA mAtra eka hI 'samaya' baDhe to kSetra ke bahuta se pradeza bar3hate hai aura kSetra kI vRddhi hote dravya kI vRddhi avazya hotI hai kyoMki pratyeka AkAza pradeza meM dravya kI pracuratA hotI hai aura dravya kI vRddhi hone se paryAyoM kI vRddhi hotI hai, kyoki hareka dravya kI vRddhi hone se paryAyoM kI vRddhi hotI hai kyoki hareka dravya me paryAyoM kI bahulatA hotI hai| dUsarI aura avadhijJAnI ke avadhi gocarakSetra kI yadi vRddhi ho to kAla kI bhajanA jAnanA arthAta kAla kI vRddhi ho athavA na bhI ho| yadi kSetra kI bahuta adhika vRddhi ho tI kAla kI vRddhi ho jAya, kintu yadi kSetra kI vRddhi jarA sI bhI jitanI bhI vRddhi ho to kAla kI vRddhi nahIM hotI kyoM ki aMgula jitanA kSetra yadi bar3he aura usI prakAra kAla kI vRddhi ho to asaMkhyAta utsarpiNI jitanA kAla bar3ha jaay| aMgula pramANa kSetra meM jitane pradeza hai unameM se hareka samaya meM eka pradeza apahRta kare to asaMkhyAta avasarpiNI jitanA kAla vyatIta ho jaay| avadhi gocara kSetra vRddhi hoto dravya paryAya avazya bar3hate haiM parantu dravya paryAya bar3he taba kSetra kI vRddhi ho yA na bhI ho| ___avadhijJAna ke jaghanya, madhyama aura utkRSTa aise tIna prakAra batalAye jAte hai| kSetra kI dRSTi se pratyeka kA avadhijJAna eka sarIkhe mApa kA nahIM hotaa| phira jitane kSetra kA 2010_03
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana-digdarzana avadhijJAna ho usa kSetra kA AkAra hareka ke lie eka jaisA nahI hotaa| jaghanya avadhijJAna stibuka (bindu) AkAra sA gola hotA hai| madhyama avadhijJAna ke kSetra ke aneka AkAra hote hai| ve kaise kaise AkAra hote haiM, unake kitane hI udAharaNa dete hue Avazyaka niyukti meM kahA hai : ___ "tappAgAre pallaga paDahaga jhallarI muiMga puSpa jve| tiriya majayANa ohI nANA hiva saMTisI bhnnio||" trApa, palya, paDaha, jhalvarI, mRdaMga, puSpa caMgerI aura yavanAlaka ke AkAra meM tathA manuSya aura triyaMca ke vividha AkAra meM avadhijJAna hotA hai| nArakI kA avadhijJAna pAnI para tirane kA trApA tarApA jaise AkAra jaisA hotA (2) bhuvanapati devoM kA avaghijJAna palya (pyAle) ke AkAra kA hotA hai| (3) vyaMtaradevoM kA avadhijJAna paDaha (Dhola) ke AkAra vAlA hotA hai| (4) jyotiSI devoM kA avaghijJAna jhallarI (jhAlara) ke AkAra jaisA hotA hai| bAraha devaloka ke vaimAnika devoM kA avadhijJAna mRdaMga ke AkAra kA hotA hai| (6) nau greveyaka ke devoM kA avadhijJAna puSpacaMgerI (puSpaka bharI caMgerI) ke AkAra jaisA hotA hai| (7) anuttara devoM kA avadhijJAna yavanAla ke AkAra kA hotA hai| yavanAlaka arthAta sarakaMcuA athavA glkNcuaa| isakA AkAra turakaNI jo pahareNa paridhAna pahanatI hai vaisA hotA hai| deva aura nArakI ke avadhijJAna ke kSetrakA AkAra hamezA aisA kA aisA hI rahatA hai, vaha AkAra dUsare AkAra me pariNamata nahIM hotaa| (8) tiryaca aura manuSya kA avadhijJAna, kSetra kI dRSTi se vividhaprakAra ke saMsthAna vAlA AkAra vAlA hotA hai| aura jo AkAra ho vaha dUsare AkAra meM bhI pariNata ho sakatA hai| kisI me vaha AkAra jIvana paryaMta aparivartita bhI raha sakatA hai| 2010_03
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ sva: mohanalAla bAMThiyA smRti grantha kSetra meM kauna kisa dizA meM adhika dekha sakatA hai ? isa viSaya meM batalAyA gayA hai ki bhuvanapati aura vyaMtara devoM ke urdhva dizA meM avadhijJAna adhika hotA hai| vaimAnika devoM ke avadhijJAna adho dizA meM tathA nArakI aura jyotiSI devoM ke tirachI dizA meM avadhijJAna adhika hotA hai / audArika zarIra vAle tiryaMca aura manuSyoM ke vividha prakAra me vividha dizA meM avadhijJAna adhika hotA hai / jaise ki kisI ke uddha dizA me adhika hotA hai to kisI ke adhodizA meM tirachI dizA meM adhika hotA hai manuSya aura tiryaca ke avadhijJAna valayAkAra bhI hotA hai / / devaloka ke deva apane avadhijJAna dvArA kitanA kSetra dekha sakate hai ? yaha nimnokta dekhe : (1) saudharma aura IzAna devaloka ke deva ratnaprabhA nAmaka prathama naraka ke nimna bhAga taka avadhijJAna dvArA dekha sakate haiN| (2) sanatkumAra aura mahendra devaloka ke deva zarkarA prabhA nAmaka dUsarI naraka taka dekha sakate hai / (3) brahma devaloka aura lAtaMka devaloka ke deva tIsarI vAlukA prabhA nAmaka naraka taka dekha sakate hai / (4) zukla aura sahasara devaloka ke deva cauthI paMkaprabhA naraka taka dekha sakate haiM / (5) AnaMta, prANata, AraNa aura acyuta ina cAra devaloka ke deva pAMcavI dhUma prabhA nAmaka naraka taka dekha sakate hai| (6) tIna nIce ke aura tIna madhya ke chaha graivepaka ke deva tamaH prabhA nAmaka naraka taka dekha sakate hai| (7) Upara ke tIna graiveyaka ke deva tamastama prabhA nAmaka sAtavIM naraka taka dekha sakate hai / (8) pAMca anuttara vimAna ke deva apane avadhijJAna dvArA sampUrNa loka nADI dekha sakate hai sabhI devaloka meM jaise jaise Upara ke devaloka vicAra kare vaise vaise deva nIce kI aura tirachI dizA meM uttarottara adhika aura adhika kSetra avadhijJAna dvArA dekha sakate hai / 2010_03 26 42
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana-digdarzana alabattA urddha dizA meM sabhI deva svakalpanA stUpAdi-dhvajAdi paryanta avadhijJAna dvArA dekha sakate haiM, usase Upara nahIM dekha skte| ___dravya, kSetra, kAla aura bhAva se utkRSTa avadhijJAna manuSyoM ko hI hotA hai| deva, nArakI yA tiryaca ke vaha nahIM hotaa| jaghanya avadhijJAna manuSya aura tiryaca ke hotA hai| deva aura nArakI ke vaha nahIM hotaa| utkRSTa avadhijJAna ke do prakAra hai| (1) sampUrNa loka ko aura loka mAtra ko dekhane vAlA avadhijJAna / (2) sampUrNa loka uparAnta aloka me bhI dekhane vAlA avdhijnyaan| isa meM saMpUrNa loka mAtra ko dekhane vAlA avadhijJAna pratipAti hotA hai aura saMpUrNa loka uparAnta aloka meM eka pradeza jitanA adhika dekhane vAlA avadhijJAna apratipAtI hotA hai| vizeSAvazyaka bhASya meM kahA hai ki : ukkAso maNuesuM maNussa-teri cchiesu ya jhnnnnii| ukkosa loga metto paDivAi paraM apddivaai|| / alavattA, aloka me AkAza sivAya anya koI dravya nahI hai ataH dekhane jaisA nahI rahatA hai to bhI avadhijJAna ke isa sAmarthya ko darzAne ke lie aisA kahA jAtA hai| nArakI ke jIva, kSetra kI dRSTi se apane apane avadhijJAna dvArA kitanA utkRSTa aura kitanA jaghanya dekha sakatA hai yaha isa prakAra dekhie - naraka kA nAma utkRSTa kSetra pramANa jaghanya kSetra pramANa 1 ratna prabhA eka yojana (4 koza) paryanta sADhe tIna kAMza paryanta 2 zarkarAprabhA sADhe tIna koza paryanta tIna koza paryanta 3 bAlukAprabhA tIna koza paryanta DhAI koza paryanta 4 paMka prabhA DhAI koza paryanta do koza paryanta 5 dhUma prabhA do koza paryanta 1||kosh paryanta 6 tabhaH prabhA 1 // koza paryanta eka koza paryanta 7 tamastamaH prabhA eka koza paryanta arddha koza paryanta ___matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna ye tIna jJAna samyaktva sahita ho sakate hai aura samyaktva rahita bhI ho sakate hai| mithyA dRSTi jIva ko bhI matijJAna, zrutajJAna aura 2010_03
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ svaH mohanalAla bAMThiyA smRti grantha avadhijJAna ho sakate hai| vaise hI ye tInoM jJAnake prati pakSI jJAna bhI ho sakate hai| arthAta mithyA matijJAna, mithyA zrutajJAna aura mithyA avadhi jJAna bhI hotA hai / jise vibhaMga jJAna 1 kahate hai / manaH paryavajJAna mithyAtvI ko nahIM ho sakatA / kevalajJAna meMto mithyAtvI kA prazna hI nahIM hotA / kevala samyatvI jIva ko hI manaH paryavajJAna ho sakatA hai| mithyA dRSTi jIva ko avadhijJAna hotA hI nahIM aisA kahanA yathArtha nahIM / mithyA dRSTi jIva ko avadhijJAna avazya ho sakatA hai kintu vaha malina hotA hai, dhuMdhalA hotA hai, aspaSTa hotA hai / kabhI to ulaTA sIdhA bhI dekhatA hai| isI lie avadhijJAna ko vibhaMgajJAna kahA jAtA hai / arthAta vibhaMgajJAna avadhijJAna kA hI eka prakAra hai| manaH paryavajJAna ko krama meM avadhijJAna ke bAda rakhA gayA hai kyoMki avadhijJAna se manaH paryaka jJAna UMcA hai| avadhijJAna kA viSaya sarva rUpI padArthoM kA hai / isa dRSTi se sarva caudaha rAjaloka ke padArthoM dravyo avadhijJAna kA viSaya banate haiM tathA zakti kI dRSTi se to aloka bhI avadhijJAnI kA viSaya bana sakatA hai| isa prakAra samagra lokAloka avadhijJAna kA viSaya hai / manaH paryava jJAna kA viSaya kevala manovargaNA ke pudagala paramANu taka sImita hai / caudaha rAjaloka meM manovargaNA ke pudagala paramANuo kA pramANa itanA atyalpa hai ki sarvAvadhijJAna ke anantave bhAga jitanA viSaya manaH paryavajJAna kA hai| isa prakAra viSaya kI dRSTi se avadhijJAna bar3A hai parantu svarUpa kI dRSTi se manaH paryavajJAna UMcA hai, kyoki manaH paryavajJAna apane viSaya ke aneka guNa paryAyoM ko jAnatA hai / isalie manaH paryavajJAna kA viSaya bahuta choTA hone parabhI adhika sUkSma hai aura adhika zuddha hai ataH mana paryavajJAna UMcA hai / phira vizuddhi, kSetra, svAmI aura viSaya kI dRSTi se bhI avadhijJAna aura manaH paryavajJAna meM bheda hai / avadhijJAna janma se bhI ho sakatA hai, arthAta bhava pratyaya yA yonipratyaya bhI ho sakatA hai / deva aura naraka ke jIva tathA tIrthaMkara bhagavAna ko janma se hI avadhijJAna hotA hai, phira avadhijJAna saMyama kI vizuddhi se yA usa prakAra ke kSayopazama kI prabalatA se bhI pragaTa hotA hai / manaH paryavajJAna janma se nahIM hotA, viziSTasaMyama kI ArAdhanA se arthAta saMyama kI vizuddhi se hI vaha utpanna hotA hai| tIrthaMkara bhagavAna ko bhI janma se mataH paryavajJAna nahIM hotaa| ve jaba dIkSita hote hai tabhI unhe manaH paryava jJAna utpanna hotA hai / isa dRSTi se bhI avadhijJAna se manaH paryavajJAna UMcA hai / 2010_03 6 6
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana-digdarzana matijJAna aura zrutajJAna se avadhijJAna aura mataHparyavajJAna ko vizeSa zakti ke kAraNa krama meM UMcA batAyA jAtA hai, to bhI eka apekSA se matijJAna aura zrutajJAna kA jitanA mahattva hai utanA avadhijJAna aura manaH paryavajJAna kA mahattvana hiiN| kevalajJAna ke lie matijJAna aura zrutajJAna kI jitanI AvazyakatA hai, utanI avadhijJAna aura manaH paryavajJAna kI nhiiN| koI jIva kabhI bhI matijJAna aura zrutajJAna ke binA kevala jJAna prApta nahIM kara sktaa| kevalajJAna kI utpatti pUrvavattI zrutajJAna rUpI kAraNa se honA mAnA jAtA hai| kinhI eka jIvo ko sIdhA hI kevala jJAna utpanna ho sakatA hai| zAstroM meM aise kitane hI udAharaNa hai| yoM mokSamArga meM avadhijJAna aura manaHparyavajJAna kI koI anivArya AvazyakatA nhiiN| pratyuta avadhijJAna aura manaH paryavajJAna se jIva ko apanI AtmA kI vizuddhi kI pratIti ho sakatI hai| avadhijJAna aura vizeSaNa manaHparyavajJAna AtmA kI vizuddhi kI pratIti ho sakatI hai| avadhijJAna aura vizeSataH manaH paryavajJAna AtmA kI vizuddhitara sthiti kA dyotaka hai| kyA paMcamakAla meM avadhijJAna nahIM ho sakatA? isa viSaya meM kitane hI matAMtara haiN| kaiyoM ke mata se dAla meM bhI avadhijJAna kI atyanta alpa parimANa meM zakyatA hai / kaiyoM kA mata hai aisI koI zakyatA nhiiN| itanA to nizcita hai ki isa kAla meM isa kSetra meM kevalajJAna nhiiN| yadi aisA hai to paramAvadhijJAna jo aMta me kevalajJAna meM pariNita ho jAtA hai vaha kahAM se ho sakegA? ataH itanA to nizcita hai ki isa kAla meM paramAvadhi jJAna nahIM hai| manaHparyavajJAna to isa kAla meM viccheda ho cukA hai, isa viSaya meM sarva zAstrakAra sammata hai| kyoMki use prApta karane ke lie saMyama kI utanI vizuddhi aura vaisI Atma-zakti isa kAla meM jJAta nahIM hotii| digamvara graMtha mahApurANa meM aisA varNana AtA hai ki bharata cakravartI ko svapna meM candramA parimaNDala meM gherA huA dikhAI diyaa| usakI phalazruti meM bhagavAna RSamadeva kahate hai ki paMcamakAla meM avadhijJAna aura manaHparyavajJAna kisI ko nahIM hogaa| aisA ullekha hai| dUsarI aura tiloyapannati grantha meM kahA hai ki dUHSamakAla meM amuka hajAra varSa bAda jaba jaba sAdhuoM kI gocarI para kara lagegA aura sAdhuloga gocarI /AhAra kiye binA vaha pradeza chor3akara cale jAeMge taba unameM se kisI sAdhu ko avadhijJAna hogaa| ataH hajAro varSa bAda kisI virala AtmA ko avadhi jJAna ho to ho| 2010_03
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ sva: mohanalAla bAThiyA smRti grantha vartamAna meM kinhIM mahAtmAo ko avadhijJAna huA hai aisI bAta sunate haiM kintu yaha mAnane me zIghratA nahIM karanI caahie| kitane vacana siddha mahAtmAoM ke vacana satya hote hai kintu vacana siddhi aura avadhijJAna ko eka mAnane kI bhUla nahIM honI cAhie / avadhijJAnI ke jJAno payoga dvArA kathita vacana avazya satya hote hai kintu vacana siddhi ho to yahI avadhijJAna ho hI aisA nahIM mAna lenA caahie| kitane hI mahAtmAoM kI bhaviSyavANI Adi satya sAbita hotI hai vaha anumAna va anubhava janya hotI hai| anumAna citta kA vyApAra hai| jo nirmala hRdaya tIvra avalokana zakti tathA tarka Adi ke kAraNa sarasa hotI hai aura tadanusAra satya pratIta hotI hai| kitane hI vyaktiyoM kI AMtara sphuraNA ke AdhAra para kathita bAtoM ko avadhijJAna mAnane kI bhUla nahIM karanA caahie| kitane hI vyakti bhUta, bhaviSya, vartamAna ko ghaTita bAto ko sva kalpanA se varNana kareM aura ghaTanA satya bhI prabhANita ho jAya ye saba avadhijJAna nahIM anumAna zakti, manovaijJAnika kalpanA vyApAra Adi matijJAna ke viSaya hai, avadhijJAna ke nhiiN| kitane hI mahAtmAoM ko camatkAra zakti ko unake ziSyoM dvArA ubhAra kara avadhijJAna ke pracAra ke bhulAve meM nahIM par3anA ucita hai| avadhijJAna ke svarUpa kI kasauTI para kase binA mAnane kI zIghratA na karanA ucita hai| tatvajJa zraddhAlu ko kisIkA bhI anAdara kiye binA yathA tathya prApta karanA caahie| 2010_03