________________
મારે શું સમજવું ? રાજધર્મ અદા કરવામાં તો આપ જરા પણ ઊણા ઊતરો, એ સંભવિત જ નથી !'
આ પ્રશ્ન રાજવીને પણ જરાક વિચારમગ્ન બનાવી ગયો. ‘નિંદાસ્તુતિ’ એટલે સ્તુતિગર્ભિત નિંદા, જેમાં ખામી દર્શાવીને ખૂબીનાં વખાણ થયાં હોય, પ્રશંસાના આવા પ્રકારને કાવ્યસાહિત્યમાં ‘નિંદાસ્તુતિ'નું નામ અપાયું છે. પ્રોફેસરે આ પ્રકાર અપનાવીને રાજવીને હજી વધુ પરોપકારના પંથે પગલું ઉઠાવવા પ્રેરિત કર્યા હતા, એથી તેઓ રાજવીના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા. દેખીતી રીતે પ્રોફેસરે દર્શાવેલી ખામીમાંથી સીધો અર્થ તારવતા રાજવીએ જવાબમાં જણાવ્યું.
‘તમારી વાતનો સંકેત હું સમજી ગયો. તમે મને એમ કહેવા માંગો છો ને કે, લાકડાનો ભારો માથે ચડાવીને કરેલા કામચલાઉ ઉપકારને હવે કાયમી ચિરંજીવી ઉપકારમાં પલટાવવા માટે એવું કંઈક કરવું જોઈએ કે, આ બહેનને લાકડાનો ભારો ઉઠાવવો જ ન પડે ! આ જાતના રાજધર્મ અંગે આંગળી ચીંધવા બદલ તમારો પણ આભાર !
આટલું કહીને સયાજીરાવે વળતી જ પળે એ બહેનને સાદ દઈને પાછાં બોલાવ્યાં અને કહ્યું: પ્રજાને ભારમુક્ત કરવાનો રાજધર્મ અદા કરવા, મારા તરફથી આટલી ભેટ તમારે સ્વીકારવી જ પડશે અને હવેથી લાકડાનો ભારો ઉઠાવવાનું બંધ કરવાનું મને વચન આપવું જ પડશે.
રાજવીની આ દરખાસ્ત સાંભળીને એ બહેન અને પ્રોફેસરની પ્રસન્નતાનો કોઈ આરો-ઓવારો ન રહ્યો. એ ભેટમાં એટલો ભાર હતો કે, એ બહેનને જીવનનિર્વાહ કાજે હવે બીજો કોઈ જ બોજ ઉઠાવવાની જરૂર ન રહે ! વડોદરાના એ પ્રોફેસર જ આગળ જતાં પોંડિચેરી આશ્રમના સ્થાપક અરવિંદ મહર્ષિ તરીકે પ્રખ્યાત બન્યા. આજના નેતાઓ અને ત્યારના રાજવીઓ વચ્ચે રહેલા આભ-ગાભ જેવા વિરાટ અંતરની ઝાંખી કરાવવા આ પ્રસંગ દર્પણની ગરજ સારે એવો નથી શું ?
સંસ્કૃતિની રસધાર : ભાગ-૫
૧૫
