________________
ગાંધી વાચનયાત્રા મહાત્મા ગાંધીના અંતિમ દિવસો, હત્યા, તપાસ અને કેસની તવારીખ : “લેસ કિલ ગાંધી'
સોનલ પરીખ ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના દિવસે નવા સ્વતંત્ર થયેલા રાષ્ટ્ર પણ ગાંધીહત્યાના ચાર પ્રયાસ થયા હતા? આ પ્રયાસ ૧૯૩૫ ભારતના રાષ્ટ્રપિતા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીની એમના જ એક ની આસપાસ થયા હતા. ત્યારે પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગના એજન્ડા દેશવાસીએ હત્યા કરી.
પર પણ ન હતું. આ બધા હુમલા પૂનામાં ઉચ્ચ વર્ગના અંતિમવાદી વિશ્વ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. દેશ આઝંદ કરી ઊઠ્યો. શ્રદ્ધાંજલિઓનો હિંદુઓએ કરાવ્યા હતા. ચારમાંના ત્રણ પાછળ આપ્ટે-ગોડસે ગેંગ વરસાદ વરસ્યો. પરસ્પરના લોહીના તરસ્યા હિંદુ-મુસ્લિમોએ જ હતી. એમાં તો નાથુરામ પકડાયો પણ હતો. ગમગીન બની તેમની તલવારોને વિરામ આપ્યો. ભયાનક રૂપ ૨૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના દિવસે પ્રાર્થનાસભામાં બોમ્બ ધારણ કરી ચૂકેલા કોમી તોફાનો આ ઘટનાથી બંધ થયા એ ગાંધીજી ફોડીને અંધાધૂંધી ઊભી કરવી અને તેનો લાભ લઈ ગાંધી પર વિશેના લોકોના પ્રેમ અને આદરની નિશાની હતી. પણ આ બધામાં ગોળીઓ ચલાવવી એવું નક્કી હતું. બોમ્બ ફૂટ્યો, ગોળીઓ ચાલી હત્યારાનું શું થયું તે જોવાની કોઈને સુધ ન રહી.
નહિ. બોમ્બ ફોડનાર મદનલાલ ઢીંગરા પકડાયો. દિલ્હી પોલીસને તે ઘડીએ તો તે સ્વાભાવિક હતું, પણ ત્યાર પછી પણ તેણે કહ્યું કે ‘વો ફિર આયેંગે'. વર્ણન પરથી કોણ આવવાનું છે મોટાભાગના લોકોએ કાવતરું, કાવતરાખોરો, પોલિસ અને તેનું અનુમાન કરવું અશક્ય ન હતું. મુંબઈમાં ગૃહપ્રધાન સત્તાધીશોની નિષ્ક્રિયતા, ગોડસે પર ચાલેલો કેસ, બયાનો, તેનું મોરારજીને પણ કાવતરાનો અંદાજ હતો અને એમણે મુંબઈ બચાવનામું, કપૂર કમિશનનો અહેવાલ - આ બધા વિશે પોલીસને માહિતી આપી હતી. આ બધું છતાં દિલ્હી અને મુંબઈની સમજવાની, આખી પરિસ્થિતિનો તાગ લેવાની જરૂર જોઈ નહિ. પોલીસ સુસ્ત રહી. દિલ્હીમાં ગાંધી માટે જોઈએ તેવી સુરક્ષાવ્યવસ્થા અનેક અસત્યો અને અર્ધસત્યો સત્યનો સ્વાંગ પહેરી સામે આવ્યા થઈ ન શકી. કડવું લાગે તેવું એક સત્ય એ હતું કે ગાંધીના જે અને સત્ય તરીકે ચાલતા પણ રહ્યા. ‘ગાંધીએ ભારતના ભાગલા વિચારોને લીધે અંતિમવાદી હિંદુઓ ગાંધીને મારવા માગતા હતા, પડાવ્યા' - ‘ગાંધીએ મુસ્લિમોને ખોળામાં બેસાડ્યા અને હિંદુઓને એ વિચારોનો ભાર તેમના સાથીઓ ને સત્તાવાળાઓથી પણ હવે તરછોડ્યા' - ‘ગાંધી જીવ્યા હોત તો ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનતું જાણે ઊંચકાતો ન હતો. પિતા વૃદ્ધ થયા હતા, એટલે સૌએ અટકાવત’ - ‘ગાંધીએ પાકિસ્તાનને ૫૫ કરોડ રૂપિયા અપાવ્યા' પોતપોતાની રીતે, જાણે અજાણે એમના અંતિમ પ્રયાણને માટે - “ગાંધી હિંદુ શરણાર્થીઓના દુ:ખો જોતા નથી અને ભારતમાં માર્ગ તૈયાર કરી આપ્યો. રહેલા મુસ્લિમોને પંપાળે છે”.
ત્યારપછી ? લાલ કિલ્લામાં ખાસ બનાવાયેલી અદાલતમાં ગોડસે એ બચાવનામાં કહ્યું, ‘ગાંધીનો વધ એ જ ગાંધીના ખૂનીઓ પર કેસ ચાલ્યો. પૂર્વધારણાઓ સાથે કેસનો ભારતમાતાને બચાવવાનો એકમાત્ર માર્ગ હતો. તેણે ‘વધ’ શબ્દ પ્રારંભ થયો. સાવરકરને બચાવી લેવાનું તો નક્કી જ હતું અને વાપર્યો છે. સંસ્કૃતમાં રાક્ષસોને મારી નાખવામાં આવે ત્યારે વધુ ગોડસેને બચાવનામાં પોતાની વિષાક્ત થિયરીઓ રજૂ કરવાનો શબ્દ વપરાય છે. જેમ કે રામે રાવણનો વધ કર્યો. કોઈ પ્રમાણ પૂરો મોકો અપાયો. એક વાર નહીં, બે બે ચાર - પહેલા લાલ મેળવવાની ફિકર કર્યા વિના જૂઠાણાંને સત્ય સમજનારો વર્ગ નાનો કિલ્લામાં, પછી પંજાબ હાઈકોર્ટમાં. ભારતની નાજુકનબળી કોમી નથી. આ વર્ગ પછીની પેઢીઓને પણ પોતાની માન્યતાઓનો એકતા પર તેના શબ્દો કેવો આઘાત કરશે એ સમજતા સરકારને વારસો આપે છે. કરુણતા એ છે કે આપણે વિચારવાની, વાર લાગી. ઊંઘ ઊડ્યા પછી સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, સમજવાની, સાચું શું છે તે શોધવાની તસદી લેતા નથી અને પછી ઉઠાવી પણ લીધો. ત્યાં સુધીમાં ઝેર ઘણું ફેલાઈ ગયું હતું. આપણી આજુબાજુ વહેતી અફવાઓમાંથી આપણા સ્વભાવ કે આ બચાવનામું ગોડસેએ નહીં, સાવરકરે લખ્યું હતું. ગોડસે અને રૂચિ પ્રમાણેનું સત્ય શોધી લઈએ છીએ. ગાંધીજનો અને બોદ્ધિકોનું સાવરકર બંને જેલમાં હોવા છતાં આ શક્ય બન્યું હતું. ગાંધીહત્યાને મોન આ વલણને જાણે અજાણે સમર્થન આપે છે.
સિત્તેર વર્ષ થશે છતાં ઘણી હકીકતો હજી પડદા પાછળ છે. એટલું પણ એમ કરવાથી એ સત્ય બની તો જતું નથી. આપણે જાણીએ ઓછું હોય તેમ ચોથી ગોળીની વાતો થાય છે, ઈતિહાસને છીએ કે ૨૦ અને ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના હુમલાઓ પહેલા બદલવાની કોશિશ થઈ રહી છે.
(જાન્યુઆરી - ૨૦૧૮
પ્રબુદ્ધ જીવળ
