Jain Dharm Prakash 1950 Pustak 066 Ank 07

Author(s): Jain Dharm Prasarak Sabha
Publisher: Jain Dharm Prasarak Sabha

Page 7

અંક ૭ મ ]
જ્ઞાનપ્રામાયવાદ
ન આવે તેવા ભિન્ન ભિન્ન ક્ષેત્રમાં રહેલા માને છે તે એકાંત ભેદ જૈનદર્શન ' માનતું નથી. એકાંતવાસ્તવવાદમાં મોટી મુશ્કેલી એ આવે છે કે જ્ઞાતા અને ય વચ્ચે કાંઈ સામાન્ય ભૂમિકા ન હોવાથી જ્ઞાન વખતે બંનેને સંબંધ કેવી રીતે થઈ શકે. સામાન્ય ભૂમિકાને અભાવે જ્ઞાતા અને શેયનો સંબંધ અશક્ય છે. અને તેમ થવાથી એકાંત વાસ્તવવાદમાં જ્ઞાનની થીયરી તૂટી પડે છે. જૈનદર્શન જ્ઞાતા અને સેય વચ્ચે ભેદભેદ માને છે, એટલે જૈનદર્શનને આ આપત્તિ નડતી નથી. ટૂંકોમાં સંવાદક પ્રત્યય જ્ઞાનની થીયરી જૈનદર્શનના મૂળ સિદ્ધાંતોથી વિરુદ્ધ નથી.
હવે જ્ઞાનના પ્રામાણ્યનો નિર્ણય કરવાની બીજી થીયરી (pragmatio theory of the Validity of truth) કાર્યક્ષમતાવાદ–અર્થ ક્રિયાકારિત્વવાદનો વિચાર કરવાનું રહે છે. પ્રમાણુનયતત્તાકમાં આ થીયરીનો ઉલ્લેખ કરેલો જોવામાં આવે છેઃ-મમતામિમતવસ્તુથ્વીરાજતિક્ષમ હ ઇમામતો; જ્ઞાનમેરમ (૧-૨) અભિમત વસ્તુ-ઈષ્ટ વસ્તુનો સ્વીકાર કરાવવામાં અને અનભિમત-અનિછ વસ્તુને તિરસ્કાર કરાવવામાં જે જ્ઞાન સમર્થ હોય તે પ્રમાણજ્ઞાન છે. દાખલા તરીકે સાકરને સ્વભાવ મીઠાશ આપવાનો છે. ધેળ પાઉડર પડ્યો હોય તે સાકર છે એવું જ્ઞાન કયારે યથાર્થ ઠરે કે જ્યારે તે પાઉડરને પાણીમાં કે મોઢામાં નાંખવાથી મીઠાશ આવે, મીઠાશ ન આવે અને બીજે ખારાશે કે કડવાશ જેવો સ્વાદ આવે તો તે સાકર નથી એવો નિર્ણય થાય અને વસ્તુ જોતાં પરીક્ષા કર્યા વિના સાકરનું જ્ઞાન થયું હોય તે તે બાધક જ્ઞાન હોઈ અયથાર્થ-અપ્રમાણ જ્ઞાન કરે. એટલે જૈનદર્શન પણ કાર્યક્ષમ જ્ઞાન-પ્રવૃતિ કરવાને યેગ્ય જ્ઞાનને પ્રમાણજ્ઞાન માનવાનો અભિપ્રાય બતાવે છે, પણ પૌવત્ય કાર્યક્ષમતાવાદ pragmatic થીયરીથી જૈનદર્શનનો અભિપ્રાય એ રીતે જુદો છે કે
જ્યારે પિત્ય મતવાળા જ્ઞાનનું પ્રામાણ્ય માનવામાં કાર્યક્ષમતા એક પૂર્વીય સરત માને છે ત્યારે જૈન દર્શન કાર્યક્ષમતાને એક પૂવય સરત માનતું નથી. પણ પ્રામાણ્ય જ્ઞાનને એક ગુણ માને છે, જ્ઞાનપ્રામાણ્ય હોય તો ધારેલો અર્થ પ્રવૃતિ કરવાથી સિદ્ધ થઈ શકે છે. પ્રમાણુ જ્ઞાનથી હેય અને ઉપાદેય વસ્તુની સમજણ પડે છે, પણ કાર્ય ક્ષમતાની પરીક્ષા થયા પછી જ્ઞાનમાં બહારથી પ્રમાણતા આવે છે, તે પહેલાનું જ્ઞાન તો વસ્તુનું યથાર્થ જ્ઞાન નથી એવી પૈત્ય મતવાળાની માન્યતા જેનદર્શનને સ્વીકાર્ય નથી. કાર્યક્ષમતાવાદની થીયરીમાં પણ સંવાદક બાધક જ્ઞાનવાદની થીયરીમાં જે અનવસ્થા આદિ દે આવે છે તે દેશો ઊભા જ રહે છે.
A હવે જ્ઞાનપ્રામાણ્યવાદની ત્રીજી થીયરી Coherence of Truth ને વિચાર કરવાનું રહે છે. સમસ્ત વિશ્વરચના એક જ પરમતત્વમાંથી બનેલ છે, તેના દેખાતા જૂદા જૂદા ભાગે એક જ પરમતત્વના અંશે છે, એવી વિશિષ્ટાદ્વૈતવાદી