________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ક્ષમા અને દિલાવર દિલ
પિતામાં શકિત છતાં કોઈને અપરાધ જતો કરે તેનું નામ ક્ષમા અથવા દિલાવર દિલ. આ ગુણ સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે. ઈશ્વરી આજ્ઞા છે કે જે કોઈએ તમારો વાંક કર્યો હોય તેને ક્ષમા આપવાની ટેવ પાડે. આ ઉપરથી હજરત મહમદ પેગંબર સાહેબે જયારે મક્કા જીતી લીધું ત્યારે જે જે સરદારોએ તેમને ઘણું દુઃખ દીધાં હતા ને તેથી તેઓ ઘણે ભય પામી ગયા હતા તેમને પેગંબર સાહેબે છોડી મૂક્યા, ને તેમના ગુન્હાની ક્ષમા આપી. તે સાથે વિશેષમાં શિખામણુરૂપે કહ્યું કે “ જેઓએ અમારી સાથે ખરાઈ કરી તેઓની સાથે અમે ભલાઈ વિના બીજુ કાંઈ કરવાના નથી. તેમજ ખોટું બહાનું કાઢવાની ટેક નહિ રાખીને માત્ર કાનું ભલું કરવું, અમારી સાથે સારી રહેણીકરણી રાખવી તે ખાસ ધ્યાનમાં રાખવું.” નીતિ જાણનારા કહી ગયા છે કે –
મેટો વાંક ધણે કદી તો પણ તેને મે ક્ષમાવાળો,
તેની લડાઈ તેથી અતિશય મોટી ખરેખરી ભાળ. અરબસ્તાનના પાદશાહના કુટુંબીઓની કતલ કરીને એક અપરાધી તે પાદશાહની હતુરમાં પોતાની મેળે આવી હાજર થયા. તેને પાદશાહે કહ્યું કે આવું તારું બેધડકપણું જોઈને મને આશ્ચર્ય થાય છે, કારણ કે મારા કુટુંબમાં અને મારી બાબતમાં તે ઘણે અપરાધ કર્યો છે છતાં પણ તું મારી શિક્ષાથી ને કરતાં બેધડકપણે ચા આવ્યો ને શિક્ષાનો ડર ન રાખે. અપરાધીએ જવાબ આપ્યો કે-હું આ પ્રમાણે આપની હજુરમાં ચાલ્યો આવે ને શિક્ષાને ડર રાખે નહિ તેનું કારણુ એ છે કે ભારો અપરાધ મેટો છે, તો પણ આપનામાં ક્ષમા કરવાનો ગુણ છે તે તેના કરતાં પણ વધારે મોટો છે. આ તેનું બોલવુ પાદશાહને પસંદ પડયું, તેથી તેના ગુન્હાની માફી આપી. આ પ્રસંગ જોઇને એક હજુરીએ કહ્યું કે-આવી શત્રુને શિક્ષા કરવાને લાગ મળ્યા છતાં આપે તેવા ઠગાઈભરેલા બેલ ઉપરથી બૂલ ખાઈ જઈને બદલો કેમ ન લીધે ! દિશાહે કહ્યું-ના તેમ નથી. મેં મારા મનમાં એમ વિચાર્યું કે જો હુ બદલો લઉં તો મારું મન ખુશ થાય અને સંતોષ પામે, પણ જે ક્ષમા કરું' તે તેથી તેનું મન ખુશી થાન ને પરલેકનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય.
ક્ષમા આપતાં વાંકની, રસ મનમાં રેલાય; શિક્ષા કરતાં થાય રસ, તે તે ન ગણાય.
દિલાવર દિલ દિલ્હીને પાદશાહ શાહજહાં એક દિવસ વસુલાતખાતાના અમલદારોને એકઠા કરી પિતાના મુલકની આગલા તથા ચાલતા વર્ષની ઉપજની તપાસ કરતા હતા. દરેક ગામડાની આગલી સાલમાં કેટલી ઉપજ હતી અને આ સાલ કેટલી ઉપજ આવી આ તપાસમાં એક ગામડાની ઉપજ પહેલાં કરતાં દેઢી જઈ. આ આંકડો જોઈ પાદશાહ વિચારમાં પડયો તે રામલદારાને કહ્યું કે બીજા ગામડાની ઉપજમાં ગઈ સાલ અને આ સાલની ઉપજ
For Private And Personal Use Only
