________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ક્રો ધન્ક ષા ચ. * *** * * ** * ** ચાર પ્રકારના કષાયમાં મુખ્ય ક્રોધ છે, બીજું માન, ત્રીજું માયા અને ચોથું લભ છે. અધ્યવસાય-પરિણામની તરત મતાએ અનંતાનુબંધિ, અપ્રત્યાખ્યાની, પ્રત્યાખ્યાની અને સંજવલન એ ચાર પ્રકારો પણ દરેક કષાયના છે. આવેશ કે ઉશ્કેરાટભરી સ્થિતિમાં ક્રોધી મનુષ્યને ગાંડપણ આવી જાય છે, તે વખતે કાર્ય અકાય, કર્તવ્ય અકતવ્યનું ભાન રહેતું નથી. પિતાને પ્રતિકૂળ સ્થિતિ લાગતાં એટલે અમુક વસ્તુ, અમુક સ્થિતિ અથવા પિતાની પ્રિય વસ્તુની પ્રાપ્તિમાં વિદન નાખનાર ઉપર મનુષ્યને રોષની લાગણી ઉદ્દભવતાં આત્માની ઉગ્રતા થાય છે તેને કોધ કહેવામાં આવે છે. કોધને શાસ્ત્રકારે અગ્નિની ઉપમા આપી છે, જે પ્રથમ પોતાને બાળે છે અને બીજા પાડોશીને પણ બાળે છે. ઉપદેશતરંગિણના કર્તા શ્રીરનમંદિરગણિ મહારાજે કહ્યું છે કે-“શ્વેતાંબર કે દિગંબર, તત્ત્વવાદ કે તકવાદમાં કોઈને આશ્રય લેવાથી મુક્તિ નથી પરંતુ કષાયમુક્ત થવું તેનું નામ જ મુક્તિ છે. ”
કોધનું પરિબળ છે એટલું બધું કહ્યું છે કે “કંધે કોડ પૂરવતણું સંજમ ફરી જાય રે ? એક કોડ પૂર્વ વર્ષ સંજમ પાળ્યું હોય છતાં ક્રોધ કરતાં તેટલા વર્ષનું સંજમનું ફળ ચાલ્યું જાય છે, આટલું કોધ કષાયનું જોર છે !
કોધથી પ્રથમ વિવેકશક્તિ ચાલી જવાથી સંમેહ થાય છે, સંમોહથી સ્મરણશક્તિમાં ભ્રમ થાય છે, તેથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે અને છેવટે મનુષ્ય સર્વ પ્રકારે નાશ પામે છે. કોધવશ થતાં રોગીઓ પણ નહિં કરવાના કામે કરી બેસે છે. નહિ બોલવાના વચને મનુષ્યોથી બોલી જવાય છે.
ક્રોધ થતાં બોલાયેલા વચને શસ્ત્રના ઘા કરતાં પણ વધારે તીવ્ર હોય છે. કોધ થતાં પ્રથમ સંયમ ખોઈ બેસે છે, પછી શાંતિનો નાશ થાય છે, પછી શરીર પર તેની અસર થતાં આંખો લાલ થાય છે, મુખ ઉગ્ર બને છે, શરીર તપી જાય છે, લોહી ઉકળી જાય છે અને પછી વાણી કે કાર્યોથી વેર-ઝેર બંધાય છે, તેના ફળો આ ભવમાં ભેગવવા પડે છે તેટલું જ નહિ પણ પરભવમાં અને અનેક ભવોમાં પણ ભોગવવા પડે છે. “સમરાદિત્ય ચરિત્ર” તે માટે વાંચવાની જરૂર છે.
આવા ઉગ્ર કષાયનો જય કરવા શાસ્ત્રકારે ક્ષમારૂપી ઉત્તમ સાધન બતાવેલું છે.
For Private And Personal Use Only
