________________
व्याख्या - नरकेषु सर्वासु नरकपृथिवीषु नारकाणां जघन्या नवधारणीयाऽङ्गुलस्यासङ्ख्येयो नागः, सा चोत्पत्तिसमये अष्टव्या न त्वन्यदा । उत्तरवै क्रियरूपा त्ववगाहना जघन्याऽङ्गुलसङ्ख्येयजागमात्रा, साऽपि च प्रारम्भकाले प्रष्टव्या । | केवलं सा प्रथमसमयेऽपि तथाविधप्रयत्नजावादङ्गुलसङ्ख्येयनागमात्रैव जवति, न त्वसङ्ख्ये य जागमात्रा । यह चानुयोगघारमूलटीकाकारो हरिजप्रसूरिः- “उत्तरक्रिया तु तथाविधप्रयत्ननावादाद्यसमयेऽप्यङ्गलसङ्ख्येयनागमात्रैवेति” ॥ २८० ॥ उक्तं नारकानधिकृत्यावगाहनाघारं । सम्प्रति तेषामेवोपपात विरहकालमुघर्तनाविरहका चोत्कृष्टेतरभेदभिन्नं | तथोपपातमुहूर्तनां चाधिकृत्यैकस्मिन् समये सङ्ख्यां च गायाइयेनाह— चडवीसयं मुहुत्ता, सत्त दोरत्त तहय पन्नरस । मासो अ दो का चउरो, उम्मासा चिरकालो उ ॥२८१ ॥ उक्कोसो रयणाइसु, सवासु जन्नई जवे समर्थ । एमेव य उवट्टण, संखा पुण सुरवरू तुल्ला ॥ २८२ ॥
व्याख्या - इह नरकेषु नारकाः सततमेव प्राय उत्पद्यन्ते । केवलं कदाचिदन्तरं भवति । तच्चान्तरं जघन्यतः सर्वासु समस्तासु पृथिवीषु प्रत्येकं नवत्येकः समयः । उत्कर्पतो रत्नप्रजायां पृथिव्यां चतुर्विंशतिर्मुहूर्ता अन्तरं । शर्कराप्रजायां सप्ताहोरात्राः । वालुकाप्रजायां पञ्चदश । पङ्कप्रजायां मासः । धूमप्रजायां छौ मासौ । तमःप्रजायां चत्वारो मासाः । तम| स्तमः प्रजायां षण्मासाः । " एमेव य उबट्टए त्ति" यथोपपातविरहकाल उक्त एवमेवोघर्तनाविरहकालोऽपि जघन्यत | उत्कर्षतश्च वाच्यः । ततः समस्तासु पृथिवीषु प्रत्येकमुघर्तनाविरहकालो जघन्यत एकः समयः । उत्कर्षतो रत्नप्रजायां | चतुर्विंशतिमुहूर्त्ताः । शर्कराप्रजायां सप्ताहोरात्राः । वालुकाप्रजायां पक्षः । पङ्कप्रजायां मासः । धूमप्रजायां धौ मासौ ।
*46
