Samipya 1992 Vol 09 Ank 03 04

SR No.: 535785
Original Sutra Author: N/A
Author: Pravinchandra C Parikh, Bhartiben Shelat
Publisher: Bholabhai Jeshingbhai Adhyayan Sanshodhan Vidyabhavan
Publication Year: 1992
Total Pages: 103
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Samipya, & India
File Size: 10 MB

Page 61

વૈષ્ણવ, શાક્ત જેવા સંપ્રદાયોનાં અનેક શિપે નજરે પડે છે. જેમાં વિશશુનાં ચોવીસ સ્વરૂપે, દેશાવતાર, પાવતી તેમજ શિવ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ગણેશ વગેરેની યુગલ પ્રતિમાઓનું બારીકાઈથી કરેલું કોતરકામ સિદ્ધ હસ્ત કલાકારની સિદ્ધિનું સોપાન જણાય છે.
આ વાવની ઉતર બીજની દીવાલના પૂર્વ ભાગનાં ચેથા પડથારમાં દક્ષિણાભિમુખ બ્રહ્મા–સાવિત્રી, ઉમા-મહેશ્વર અને લક્ષમાં–નરયણનાં આકર્ષક યુગલે શિહેપો અં િછે. આજે દીવાલની પશ્ચિમ તરફનો ભાગમાં ગણેશ-શક્તિ અને કુબેર-કુબેરીનાં નયનરમ્ય શિલ્પ જોઈ શકાય છે. આ બધી પ્રતિમાઓ ૧૧ મી સદી જેટલી પ્રાચીન છે. બuિ-સાવિત્રી :
" હિંદુ કિમતિ-બ્રહાં, વિષ્ણુ અને મહેશમાં બદ્રીનું સ્થાન સર્વ પ્રથમ છે. તે સૃષ્ટિના નિર્માતા તો બધા દેવોના નેતા છે. જો કે વૈષ્ણવ અને શૈવ સંપ્રદાયમી જેમ તેને કેઈ અલગ સંપ્રય નથી બની શક્યો કે વિષ્ણુ અને શિવની જેમ અધિક સંખ્યામાં તેની પ્રતિમાઓની સ્થાપનાં ને થઈ શકી. તો તેની પ્રતિષ્ઠા તેમજ વ્યાપકત સંત્ર જોવા મળે છે.
વિવિધ શિ૯૫ઝર્થોમાં બ્રહ્માના સ્વરૂપને લગતી વિગતે પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં સાવિત્રી સાથે બ્રહ્માની મૂર્તિ સ્વરૂપને યુગલ પ્રતિમા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારની પ્રતિમાઓનું મૂિિવધાન વિષ્ણુધર્મોતરપુરાણમાં વિગતવાર આપવામાં આવ્યું છે. જેમાં બ્રહ્માને એક મુખ, લાંબી દાઢી, મસ્તકે જટામુકુટ અને લલિતાસનમાં બેઠેલા હોય છે. ચાર હાથ પછી ત્રણમાં માળા, પુસ્તક અને કમંડલુ અને ચોથો હાથ સાવિત્રી
'આપતો હોય છે. બ્રહ્માના ડાબા ઉસંગમાં સાવિત્રી બેઠેલ હેય છે. સાવિત્રીના બે હાથ કે એક હાથમાં કમળ અને બીજો હાથ માંને આલિંગને આપતો બતાવાય છે.
રાણાવાવ-પાટણની ઉત્તર દીવાલના ચોથા પડથારના પ્રથમ ગવાક્ષમાં બ્રહ્મા-સાવિત્રીના યુગલ સ્વરૂ૫ની સપરિકર પ્રતિમા આવેલી છે. પૂર્ણવિકસિત પર્વની આર્સને” ઉપર બ્રહો જમણો પગ લટકતા રાખી બેઠેલ છે. ડાબા વળેલી પગ પરે સાવિત્રી દેવી જેમણે પગ લટકાત રાખીને બેઠેલ છે. બહાને ત્રણ મસ્તક બતાવ્યાં છે. દરેક પર મુકુટે છે. બ્રેકમ એ મુખ પર તેલ મૂછે છે બાકીના મુખે દાઢી વગરના છે. કાનમાં કુંડલ ગામ હરિ, પ્રલંબલ, બાજુ પર કેયૂર, કટિમેખલા, પરવલય અને પાદજાલક ધારણ કરેલ છે. બ્રહ્માના ચતુર્ભુજમાં અનુક્રમે પવ, સુક, પુસ્તક અને સાવિત્રીને આલિંગન આપને બતાવ્યા છે
આ ઉસંગમાં બેઠેલ સાવિત્રી દેવી હિબ્રૂર છેમસ્તકે સુવર્ણમતિ જમ્મુ કાનમાં સુંધવૃત્ત કંડલ, કંઠમાં હસિડી, સ્તનમંત્રધૂરહરલિય, કટિમેખલી અને પાઊલક ધારણ કરે છે. દેવોના જમણા હાથનું આયુધ ખંડિત છે. ડાબે હાથે બ્રહો આગિન આપતો બતાવ્યો છે.
આમતની આગળ બ્રહ્માના જમણું પગ પાસે વાહન હંસ દેવ તરફ મુખ રાખીને ઊભેલ છે. તેને બાજુમાં નમસ્કારમુકામાં આકૃતિ બેઠેલ છે. ડાબી બાજુનમસ્કાર મુદ્રામાં બેઠેલ સ્ત્રીના મસ્તક પર સાવિત્રી દેવીએ જણક પગ રાખેલ છે. સમગ્ર પ્રતિમાના પરિકરમાં બંને બાજુ દશાવતારનાં શિપ કોતરેલાં છે. આ ગવાક્ષની જમણી બાજુ દર્પણ ધારણ કરીને અસરાનું શિલ્પ એને ડાબી બાજુ વસ્ત્ર પરિધાન ૫૪]
[સામીપ્ય : ક, '૮–માર્ચ, ૧૯૯૩