Prabuddha Jivan 2011 Year 58 Ank 01 to 12

SR No.: 525996
Original Sutra Author: N/A
Author: Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 2011
Total Pages: 402
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 31 MB

Page 15

૧૫.
જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧
પ્રબુદ્ધ જીવન પ્રધાનતા ભાગ ભજવે છે. સૂર્યમાં રહેલી ગરમી અને ચંદ્રની હોય છતાં એક ૨૫-૩૦ હજાર મહિને પાડતો હોય જયારે બીજાને શીતળતા પણ સ્વભાવગત છે. નરકમાં દુઃખ, સ્વર્ગમાં સુખ વગેરે ૧૦,૦૦૦ પણ ન મળતા હોય. આ બધી કર્મની વિચિત્રતા છે. કોણ બનાવે છે? કોઈ જ નહિ. આમ સ્વભાવવાદી માને છે કે સ્વભાવથી કર્મના પ્રભાવે જ ભગવાન ઋષભદેવ બાર-માસ સુધી ભૂખ્યાજ બધું થાય છે. પણ જો તેમ જ થતું હોય તો
તરસ્યા રહ્યા. ચરમ તીર્થકર મહાવીરના જીવને ભિક્ષુકકુળ ઉત્પન્ન પુરુષ યુવાન થતાં દાઢી-મૂઢ ઊગે છે તે સ્ત્રીને શા માટે નથી થવું પડ્યું એટલું જ નહિ તેમના કાનમાં ખીલા ઠોકાયા. ગજસુકુમાર ઊગતા? વંધ્યા સ્ત્રીને સંતાન-પ્રાપ્તિ કેમ થતી નથી? હથેળીમાં રાજકુમાર હોવા છતાં માથા પર ખેરના અંગારા મુકાયા. ચંદનબાળા વાળ શા માટે ઊગતા નથી? આવા ઘણા પ્રશ્નો થાય છે. આથી પણ રાજકુમારી હોવા છતાં દાસી તરીકે રહી. અરે! સગર ચક્રવર્તીના સ્વભાવવાદી સ્વભાવની જ શ્રેષ્ઠતા માને છે તે સાચું નથી પરંતુ ૬૦,૦૦૦ પુત્રો એક સાથે મરી ગયા અને સનત ચક્રવર્તીના જો બીજા સમવાયો સાથે સમન્વય કરી તે રીતે મૂલવે તો જ યોગ્ય શરીરમાં ૭૦૦ વર્ષ સુધી રોગો રહ્યા. આવા મહાન પુરુષોને પણ જવાબ મળી શકે છે.
કર્મરાજાએ છોડ્યા નહિ તો બીજાનું તો શું ગજું? (૩) નિયતિવાદ : નિયતિવાદી, કાળવાદી અને સ્વભાવવાદી કર્મ જ જીવને ઊચ્ચ-નીચ ગોત્ર, જાતિ, કુળ વગેરે આપે છે. બંનેને જૂઠા માને છે. એ લોકો માને છે કે જે કાળે જે થવાનું હોય જુદી જુદી ગતિમાં લઈ જાય છે. મોક્ષ પણ આપે છે સંસારમાં તે થઈને જ રહે છે. તેમાં ગમે તેવા દેવ, તીર્થકર કે ચક્રવર્તી પણ પણ રખડાવે છે. માટે કર્મ જ મહાન છે. કર્મથી જ બધું થાય છે. ફેરફાર કરી શકતા નથી.
પરંતુ આ વાત પણ સત્ય નથી. કોઈ પણ કાર્ય થાય તેની પાછળ વસંતઋતુમાં આંબા પર મબલખ મોર આવે છે, પરંતુ તેમાંથી એક સમવાયની પ્રધાનતા હોઈ શકે પણ ચાલકબળ તરીકે બીજા ખરવાના હોય એટલા ખરી જાય છે અને જેટલા ફળો આવવાના ચારેય સમવાય હોય જ છે અને એ જ વાસ્તવિકતા છે. હોય તેટલા જ આવે છે. જે બનવાનું છે તે કોઈ કાળે મિથ્યા થતું (૫) પુરુષાર્થ (ઉદ્યમ)વાદી :- જગતમાં પુરુષાર્થ જ પ્રધાન છે નથી. રાવણને તેના સગાઓએ કેટલો સમજાવ્યો પણ તેનું મોત એમ માનવાવાળો પણ એક વર્ગ છે. એ પણ એમ જ માને છે કે સીતાના નિમિત્તે હતું તેથી તેને અવળી બુદ્ધિ જ સુઝી. દ્વારકાનો પુરુષાર્થ સિવાય કશું શક્ય નથી. સ્વભાવ, કાળ, નિયતિ અને નાશ છે તે કૃષ્ણ જાણતા હતા. તેમણે તેને બચાવવા પ્રયત્નો કર્યા. કર્મથી કશું જ શક્ય બનતું નથી. જરાકુમારને પણ ખબર હતી કે પોતાના હાથે કૃષ્ણનું મોત છે જેમ કે પુરુષની ૭૨ કળા અને સ્ત્રીની ૬૪ કળા ઉદ્યમ કરવાથી તેથી તેઓ દ્વારિકા છોડી જંગલમાં ગયા છતાં માંડ્યું મિથ્યા ન જ શીખી શકાય છે. અરે ! હાથી, ઘોડો, પોપટ વગેરે પણ ઉદ્યમથી થયું. દ્વારકાનો નાશ થયો જ અને કૃષ્ણનું મૃત્યુ પણ જરાકુમારના અમુક વસ્તુઓ શીખી શકે છે. વળી મકાનો, જુદી જુદી રસોઈ, હાથે જ થયું.
આભૂષણો વગેરે ઉદ્યમથી જ શક્ય બને છે. તે બધું એમ ને એમ આવા તો ઘણા દૃષ્ટાંતો છે જે નિયતિની પ્રધાનતા પુરવાર કરે બની જતું નથી. ખાણમાંથી સોનું, છીપમાંથી મોતી અને દરિયામાંથી છે. ઘણી વખત એવા દૃષ્ટાંતો જોવા મળે છે કે ધરતીકંપમાં સેંકડો રત્નો પણ ઉદ્યમથી જ મળી શકે છે. ઉદરનિર્વાહ અને ઉદ્યમ જરૂરી લોકો દટાઈ મર્યા હોય પરંતુ બે-પાંચ જણા કલ્પના પણ ન કરી છે. સામે જ થાળી ભરીને ભોજન પડ્યું હોય પણ જો જમવાનો શકીએ તે રીતે બચી જાય છે. ઘણી વખત માર્ગ અકસ્માતો થતાં પુરુષાર્થ ન કરે તો પેટ ભરાઈ જતું નથી. આળસુ મનુષ્ય, નિરુદ્યમી કીડી હોય છે. તેમાં ક્યારેક બચી જનાર વિષે કલ્પના પણ ન થઈ શકે. તથા નિરુદ્યમી પંખી ભૂખે મરે છે. રામે સીતાને ફરી પાછા મેળવવા પુરુષાર્થ ત્યારે લાગ્યા વગર રહેતું નથી કે નિયતિ બળવાન છે. પરંતુ માત્ર કરવો પડ્યો છે. મોક્ષ મેળવવા પણ પુરુષાર્થ કરવો જ પડે છે. આમ આ બાબતથી જ એ પુરવાર નથી થતું કે એકાંતે નિયતિનું જ પ્રાધાન્ય પુરુષાર્થ જ મહાન છે તેમ આ વાદવાળા માને છે. છે. ક્યારેક તેનું પ્રાધાન્ય હોઈ શકે પરંતુ અન્ય ચાર સમન્વય પણ પાંચ સમવાયનો વિવાદ અનાદિકાળથી ચાલી રહ્યો છે. એ પાંચે તેમાં સંકલિત હોય જ છે. આમ એકાંતે નિયતિની પ્રધાનતા છે વાદવાળા પોતાની પ્રધાનતા પુરવાર કરવા બીજા સમવાયને ખોટો તેમ ન કહી શકાય. બધા સમવાયનો સમન્વય જ વાસ્તવિકતા છે. કહે છે. પોતાનો પક્ષ તાણી બીજાને ના પાડે છે. પરંતુ આ વાત
(૪) કર્મવાદ :- કર્મવાદી કાળ, સ્વભાવ અને નિયતિને માનતા સત્ય નથી. કોઈપણ બાબતની પાછળ પાંચેય સમવાયનો ફાળો નથી. તે તો એમ જ માને છે કે જે થાય તે સઘળું કર્મના આધારે જ રહેલો જ હોય છે. એકની પ્રધાનતા હોય તો બીજાની ન્યૂનતા હોય; થાય છે. “જેવી કરણી તેવી પાર ઊતરણી', “વાવે તેવું લણે' અને પરંતુ માત્ર એકથી જ ક્યારેય કોઈ કાર્ય થતું નથી. તે માટે દૃષ્ટાંત કરે તેવું પામે'. આ વાતો જ સત્ય છે. જેવી રીતે જગતમાં પંડિત, જોઈએ તો:મુર્ખ, દરિદ્ર, શ્રીમંત, રોગી, સ્વરૂપવાન અને કુરૂપ વગેરે જે જે એક જીવ જ્યારે મોક્ષ મેળવે છે તેમાં પાંચ સમવાય છે જ. ૧. દેખાય છે એ સર્વ પોતપોતાના કર્મને લીધે જ છે. એક માના બે સર્વ પ્રથમ કર્મને લઈએ તો બધા કર્મોને જીવથી અલગ કર્યા. ૨. દીકરા-એક મહેલમાં મહાલતો હોય બીજાને રોજનું ખાણું પણ ન કર્મને જીવથી અલગ પાડવા માટે કઠિન પુરુષાર્થની જરૂર પડે જ છે. મળતું હોય. બે વ્યક્તિ બંને સરખું ભણેલા હોય, શક્તિ પણ સરખી ૩. મોક્ષ જે સમયે થાય છે તે જ્યારે સમય પાકે ત્યારે થાય છે.