Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 99

તા. ૧૬-૧૨-૯૯
પ્રબુદ્ધજીવન
લક્ષ્મીદેવીની પાંચ સખીઓ . . આચાર્ય વિજયપૂર્ણચન્દ્રસૂરિજી
લક્ષ્મીદેવી દેવીના રૂપમાં તો કોક પુણ્યશાળીના ગૃહાંગણે જ . તો એની ભાષાની કર્કશતા અનુભવી ચૂકેલો ગરીબ બીજી વાર એની પગલાં પાડતી હોય છે. ઘણાખરાના ઘરમાં તો લક્ષ્મીના પગલાં એક પાસે એવી કર્કશતા માણવા ભાગ્યે જ પાછો ફરકે, પનોતીના રૂપમાં જ થતાં હોય છે. એથી લક્ષ્મીના આગમનની પાછળ પાછળ પાંચ એવા તત્ત્વો એ ઘરમાં પ્રવેશી જતા હોય છે કે, જેથી દેવી તરીકેનું લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ ઢંકાઇ જાય અને બીજા જ કોઇ વરવા રૂપનાં જ એમાં દર્શન થાય.
લક્ષ્મીની જેની ઉપર કૃપા ઊતરતી હોય છે, એની પર લક્ષ્મીની જે પાંચ સખીઓની પણ કૃપા ઊતરતી હોય છે, એનાં નામો રજૂ કરતું એક સુભાષિત છે. એ કહે છે કે, નિર્દયત્વ, અહંકાર, તૃષ્ણા, કઠોર વાણી અને હલકી જાતિ સાથે પ્રીતિઃ આ પાંચ દૂષણો તે લક્ષ્મીની પાંચ સખીઓ કે સહચરીઓ છે. જ્યાં જ્યાં લક્ષ્મીનાં પગલાં પડે, ત્યાં ત્યાં લગભગ આ પાંચ સહચરી પણ લક્ષ્મીની આસપાસ પ્રદક્ષિણા મારતી ફરતી જ હોય છે. આ પાંચેનો પરિચય જરા વિગતવાર મેળવી લઇએ.
લક્ષ્મીનું આગમન થતાં જ માણસમાં પ્રાયઃ નિર્દયત્વ આવી જતું હોય છે. ગરીબમાં જેટલી દયા માયા જોવા મળે, એટલી દયા માયાનો પણ સદ્ભાવ શ્રીમંતોમાં એકંદરે જોવા મળતો નથી. ગરીબ હજી મળેલા રોટલામાં અડધો રોટલો બીજાને આપવાની સહૃદયતા દાખવતો જોવા મળે, પણ લક્ષ્મીનો ઢગલો ખડકાયો હોવા છતાં ઘણામાંથી થોડું આપવાની સહૃદયતાનાં દર્શન શ્રીમંતના જીવનમાં થવાં દુર્લભ
ગણાય.
લક્ષ્મીનું બીજું દૂષણ છેઃ અહંકાર ! લક્ષ્મી આવતાં જ માણસ અહંકારી થઇ જતો હોય છે. ગરીબીમાં ગાય જેવું દીનહીન મોં લઇને ફરતો માણસ પૈસો આવતાં જ સિંહ જેવો ગર્જના કરતો થઈ જાય. છે. અહંકાર એ આરપાર-દર્શી કાચ જેવો નહિ, પણ દર્પણના કાચ જેવો છે. અહંકારીને બીજી વ્યક્તિના દર્શન જ થતાં નથી. એને તો દર્પણના કાચની જેમ બધે જ પોતાની જાત જ દેખાયા કરતી હોય છે. સંપત્તિના આગમન પૂર્વેની પોતાની દીનહીન દશા સાવ જ ભૂલી જઇને એ એવો અહંકારી બની જતો હોય છે કે, એની અક્કડતા મા-બાપ જેવા વડીલોની સાથે પણ ટકરાતી હોય છે.
તૃષ્ણા એ લક્ષ્મીનું ત્રીજું દૂષણ છે. લક્ષ્મીના આગમન પૂર્વે માણસની આશા હજાર બે હજારની જ હોય છે. પણ લાખની પ્રાપ્તિ થઇ જાય તોય એ આશા સંતોષાતી નથી. લાખ મળ્યા પછી તો એની તૃષ્ણા અનંત બની જતી હોય છે. સોની પ્રાપ્તિ હજા૨ની તૃષ્ણા જગાડે. હજારની પ્રાપ્તિ લાખની તૃષ્ણા જગાવે, લાખ મળી જતા કરોડની તૃષ્ણા જાગી ઊઠે, કરોડ પણ મળી જાય તો આ બન્નેની તૃષ્ણા પોતાનું ચપ્પલિયું લંબાવીને ખડી થઈ જાય. આમ, લક્ષ્મી મળતી જતી જાય, એમ તૃષ્ણાના ચપ્પલિયાની ભૂખ પણ વધતી . અગ્નિમાં નાખવામાં આવતી ઘીની આહિત જેમ અગ્નિને શાંત કરનારી ન બનતા ઉપરથી વધુ ને વધુ પ્રદીપ્ત કરવાનું કામ કરી જાય, આવી જ રામાયણ તૃષ્ણાની છે. આ દૂષણ લક્ષ્મીનું નહિ તો કોનું છે ?
૧૩
લક્ષ્મી આવતાં માણસની ભાષા પણ ફરી જતી હોય છે. વધુ લક્ષ્મીવાન સાથેની વાતચીતમાં ગોળ જેવો ગળ્યો જણાતો એ શ્રીમંત ગરીબો સાથે તો ગાળની જ ભાષા વાપરતો જોવા મળતો હોય છે, એ પ્રાયઃ તો ગરીબની સાથે વાતચીત જ કરે નહિ. અને કદાચ કરે,
લક્ષ્મીવાનને પ્રાયઃ સારાની સોબત ગમે જ નહિ. કેમકે એના જીવનની ચાદર પર પડેલા ડાઘ તરફ વાત્સલ્યભાવે આંગળી ચીંધાય, એય એને રુચે નહિ. એથી સારાની સોબતની જ એ માંડવાળ કરે અને જે હલકી જાતિના હોય, એની સાથે જ એની પ્રીતિ જામે. કેમકે તો જ ‘તેરી બી ચૂપ મેરી બી ચૂપ' જેવી છાવરવાની વૃત્તિ પોષાય.
આમ, લક્ષ્મીની જેના ઘરમાં છોળો ઉછળતી હોય, એના ઘરમાં મોટે ભાગે નિર્દયત્વ નાચતું હોય, અહંકાર છાતી કાઢીને ઘૂમતો હોય, તૃષ્ણા આગ બનીને ભડભડતી હોય, કર્કશવાણીના ત્યાં કડાકા ભડાકા બોલાતા હોય અને હલકી જાતિ સાથેની પ્રીતિની તો ત્યાં બોલબાલા હોય. કેમકે આ પાંચે દૂષણો લક્ષ્મીની સહચરી છે. લક્ષ્મી જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાં આ પાંચેના પગલાંઓ પડે, પડે ને પડે જ. લક્ષ્મીની સાથે પડછાયાની જેમ ફરનારી આ પાંચે સહચરી એવી તો અવળચંડી છે, કે જે લક્ષ્મીને ‘દેવી' તરીકે પૂજાવા ન દેતાં, ‘ડાકણ’ તરીકેની વગોવણી જાતે ઊભી રહીને કરાવે,
જ્યાં લક્ષ્મીના પનોતીના રૂપે પગલાં પડે, ત્યાં આ પાંચ મુખ્ય દૂષણો મુક્તમને મહાલતા હોય છે, પણ કોક એવા મહાભાગ્યશાળીઓ પણ હોય છે કે, ત્યાં દેવી રૂપે લક્ષ્મીના પગલાં પડતાં હોય છે. અને એના મહેલમાં દયા, નમ્રતા, સંતોષ, પ્રિય વાણી અને સજ્જન સાથેની પ્રીતિઃ આટલા પાંચ ગુણો માનસરોવરમાં મહાલતા રાજહંસોની જેમ વિલાસ કરતા હોય છે.
લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ બે રીતના પુણ્યોદયથી શક્ય બનતી હોય છે. એક પાપાનુબંધી પુણ્યોદય, બીજો પુણ્યાનુબંધી પુણ્યોદય. ચાર દિન કી ચાંદની ફિર અંધેરી ચત, આ પાપાનુબંધી પુણ્યોદયની કરમ કથા છે. ચાર દિન કી ચાંદની ફિર સૂરજ કી ભાત, આ પુણ્યાનુબંધી પુણ્યોદયની ભવ્યકથા છે. પાપાનુબંધી પુણ્યોદયથી જે લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ થાય, એ લક્ષ્મીની સાથે સાથે નિર્દયતા, અહંકાર, તૃષ્ણા, કર્કશવાણી, હલકી જાતિથી પ્રીતિ—આ પાંચે દૂષણો પણ પેસી જતા હોય છે અને પુણ્યાનુબંધી પુણ્યોદયથી જે લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ થતી હોય છે, એ લક્ષ્મીની સાથે દયા, વિનમ્રતા, સંતોષ, પ્રિયવાણી, અને સજ્જન સંગતિઃ આ પાંચેનો પરિવાર ભૂષણ બનીને પ્રવેશતો હોય છે. અને એ લક્ષ્મીને દેવી તરીકેની શોભા બક્ષતો હોય છે.
લક્ષ્મી તો લગભગ હર કોઇને ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં મળી જ હોય છે. એ લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ કઇ જાતના પુણ્યોદયથી થવા પામી છે? એ પુણ્યોદય પુણ્યનો જ અનુબંધ ધરાવે છે કે પાપનો અનુબંધ ધરાવે છે ? આ તો લક્ષ્મીની સહચરી બનીને આવેલાં તત્ત્વોના પરીક્ષણ પરથી જ નક્કી કરી શકાય ! લક્ષ્મીની આસપાસ જો એ સુભાષિતમાં દર્શાવેલા પાંચ દૂષણો જ આંટાફેરા મારતા હોય, તો સમજી લેવું કે, એવા પુણ્યોદયથી આપણને લક્ષ્મી મળી છે કે, ચાર દિવસની ચાંદની વીતી જતાં જેનું ભાવિ ફિર અંધેરી રાત જ હોવાનું હોય છે અને એ લક્ષ્મીને પાંચ ભૂષણો શોભાવતાં હોય, તો સમજી લેવું કે, એવા પુણ્યોદયથી આ લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થઇ છે કે, ચાર દિવસની ચાંદની પછીનું જેનું ભાવિ વધુ ને વધુ પ્રકાશમય છે.