Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 98

૧૨
પ્રબુદ્ધજીવન
અહંકારી પુત્ર અને પુત્રમોહમાં અંધ પિતાના જીવન અભિગમ પછી સતી ગાંધારીના અંતરમાં ઉગેલા નૈસર્ગિક ધર્મની વાત વિચારીએ.
ગાંધારી : આપના શ્રીચરણમાં મારે નિવેદન કરવાનું છે. આટલી વિનંતી રાખો, નાથ !
ધૃતરાષ્ટ્ર : પ્રિયાની પ્રાર્થના કદી અપૂર્ણ રહે ખરી ? ગાંધારી : અબઘડી ત્યાગ કરો.
ધૃતરાષ્ટ્ર : મહારાણી, કોનો ?
ગાંધારી : જેના પાપના સંઘર્ષથી ધર્મની તલવારને ભીષણ ધાર દેવાઇ રહી છે, તે મૂઢનો.
ધૃતરાષ્ટ્ર : કોણ છે એ, ક્યાં છે એ, ફક્ત એનું નામ કહો એટલે થયું.
કે
ગાંધારી : પુત્ર દુર્યોધન
ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ તેનો હું ત્યાગ કરું ?
ગાંધારી : એ જ મારી આપને ચરણે વિનંતી છે. ધૃતરાષ્ટ્ર : કે ગાંધારી | હે રાજમાતા ! આ પ્રાર્થના દારુણ છે. ગાંધારી : હે કૌરવ, એ પ્રાર્થના શું મારી એકલીની છે ? ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ તેનો ત્યાગ કરું તો પછી રાખું શું ?
ગાંધારી : તમારો ધર્મ,
ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ ધર્મ તને શું આપવાનો છે ?
ગાંધારી : નવાં નવાં દુઃખ. અધર્મથી મૂલવેલાં પુત્રસુખને અને રાજસુખને બબ્બે કાંટાની પેઠે છાતીએ દાબીને મારે શી રીતે સદા ઉપાડ્યા કરવા ?...મહારાજ ! ધર્મ કંઇ સંપદનો હેતુ નથી, એ કંઇ સુખનો ક્ષુદ્ર સેતુ નથી. ધર્મમાં જ ધર્મનો અંત છે. હું મૂઢ નારી, સ્વામી ! આપને ધર્મની વાત શું સમજાવવાની હતી ? બધું આપ
સમજો છો.'
ધૃતરાષ્ટ્ર : હાય મહારાણી ! તમારો ઉપદેશ સાચો છે, તમારી વાણી તીવ્ર છે.
ગાંધારી : અધર્મનું મધ ચોપડ્યું વિષફળ ઉપાડી લઇને પુત્ર આનંદથી નાચે છે, સ્નેહના મોહમાં ભૂલીને તેને તે ફળ ખાવા ન દેશો. છીનવી લો, ફેંકી દો, રડવા દો તેને. છલલબ્ધ, પાપફીત રાજ્યને, ધનને અને જનને પડ્યાં મૂકી તે પણ ભલે દેશવટે ચાલ્યો જતો, ભલે વંચિત પાંડવોનો સમદુઃખ ભાર વહેતો ?
વિધિની વિચિત્રતા તો એ છે કે પુત્ર પ્રત્યે પિતા કરતાં માતાનો સ્નેહ અધિક હોય પણ અહીં વાત એથી વિપરીત છે ! સતી ગાંધારીના માતૃત્વના ચૂરા તો ત્યારે થઇ ગયા જ્યારે અનાથ પાંચાલીના આર્દ્ર કંઠસ્વરે લજ્જા, ધૃણા અને કરુણાના તાપથી પ્રાસાદની ભીંતોને પિગાળી નાખી; એટલે જ એ વારંવાર નિવેદન-આવેદન કરે છે કે ‘મહારાજ મહારાજ ! સાંભળો આટલી વિનંતી. જનનીની લાજ દૂર કરો, વીરધર્મનો ઉદ્ધાર કરો, પદાહત સતીત્વનું ક્રંદન થંભાવો, અવનત ન્યાયધર્મનું સન્માન કરો, દુર્યોધનનો ત્યાગ કરો.’
!
‘મમ'ની માયા-મમતામાં અંધ બનેલ વિવેકભ્રષ્ટ કુરુરાજ ધૃતરાષ્ટ્ર સતી ગાંધારીને આખરી નિર્ણય જણાવી દે છે :
તા. ૧૬-૧૨-૯૯
ઉપાય, નથી કશો માર્ગ; બનવાનું હતું તે બની ગયું, જે પરિણામ આવવાનું હશે તે આવશે.'
ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ પ્રિયે ! મોહપાશને હું તોડી શકતો નથી. પાપી પુત્ર વિધાતાને ત્યાજ્ય છે, એટલે હું તેને નહિ ત્યજી શકું...એની સાથે એક
પાપમાં ઝંપલાવીને પડું. એક જ વિનાશને તળિયે ડૂબીને બેધડક મરું,
એની દુર્ગતિમાં ભાગ પડાવું, એની દુર્ગતિનાં અર્ધા ફળ ભોગવું એજ મારું સાંત્વન છે. હવે કંઇ ન્યાય તોળવાનો વખત નથી; નથી કશો
નવ નવ માસ સુધી ગર્ભાશયમાં ધારણ કરનાર ગર્ભભાર જર્જરિતા માતાને પ્રતીતિ થઇ ગઇ છે કે પુત્ર દુર્યોધન ન શાસ્ત્ર શાશ્તિયુનુદ્ધિ ।' શાસ્ત્રના ઉપદેશથી સુધરી શકે તેમ નથી જ ત્યારે તેનો ત્યાગ કરવાની વિનંતી કરે છે. ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર કહે છે ઃ અન્તઃ નામ બુચાતુ ન રાવનો નિવારિન્નુમ્ । ભલે કુલનો નાશ થાઓ, હું એને અટકાવી શકતો નથી. મૂળ મહાભારતમાંથી આટલી વસ્તુનો આધાર લઇ કવિવર ઠાકુરે એમની આગવી કવિપ્રતિભાથી આવા સુંદર પદ્યરૂપકનું સર્જન કર્યું છે.
ધૃતરાષ્ટ્ર સ્વભાવદુષ્ટ નથી પણ એનાં કાર્મણ્યદોષ અને વિવેકન્યૂનતાને કારણે યોગ્ય કાળે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકતો નથી અને બધો જ દોષ અદષ્ટને, નિયતિને દે છે. પતિના સ્વભાવથી વિપરીત સતી ગાંધારી સહજ ધર્મમાં નિષ્ઠાવાળી વિવેકભૂત, કાર્યકાર્યનો નિર્ણય કરનારી છે. મૂળ મહાભારતમાં તો ધૃતરાષ્ટ્ર અનેક પ્રસંગે અનેકવાર આવી વાણી ઉચ્ચારે છે ઃदिष्टमेव परंमन्ये पौरुषंचाप्यनर्थकम् ।
મતલબ કે નસીબ, અદષ્ટ જ મોટી વાત છે, પુરુષાર્થ કશા જ કામનો નથી. સંજય એને અનેકવાર એની મર્યાદાઓનું, એની વિવેકશૂન્યતાનું ભાન કરાવે છે ત્યારે પણ એ એક જ ધ્રુવપદ લલકારે છે ઃ
पुरा धात्रा यथासृष्टं तत्तथा नैतदन्यथा ।
‘નથી હારુ કાંઇ સકલ રચના છે કુદરતી' જેવું આત્મનેવ
તમ્ આભનવો મુક્તે । એ સનાતન સત્યમાં એને શ્રદ્ધા નથી એના જીવનની મોટામાં મોટી ‘ટ્રેજેડી’ છે.
એ
બને છે તેને ગાંધારી શીખ દે છે ઃ-‘વત્સ, બાંધેલો સેતુ તોડીશ નહીં, દુર્યોધનની મહારાણી ભાનુમતી વિજય-શણગાર સજી ગર્વોન્મત્ત રમતને બહાને ઘરમાં વિપ્લવનો કેતુ ખડો કરીશ નહિ. આજે આનંદનો
દિવસ નથી, સ્વજનના દુર્ભાગ્ય ઉપર અંગે અંગે શણગાર સજીને ગર્વ કરીશ નહિ.
સતી દ્રૌપદી-સમેત પાંચેય પાંડવો ગાંધારી પાસે વિદાય લેવા આવે છે ત્યારે ગાંધારી કહે છે : ‘હે મારા દુઃખવ્રતી પુત્રો ! તમે વાયુમાંથી બળ, સૂર્યમાંથી તેજ, પૃથ્વીમાંથી ધૈર્ય અને ક્ષમા પામજો...આ મહાદુ:ખ જ તમને મહાન સહાયરૂપ થશે... પુત્રથી કે વધુ એવા હે પુત્રો ! મારા પુત્રે જે કંઇ અપરાધ કર્યો છે તે બધા મારા આશીર્વાદથી ફોક થઈ જાઓ. અન્યાય, પીડન, ગંભીર કલ્યાણ-સિંધુનું મંથન કરો.' એ પછી દ્રૌપદીને આલિંગન કરીને સતી ગાંધારી કહે છેઃ ધૂળમાં રોળાયેલી સુવર્ણ લતા ! ઓ મારી દીકરી ! ઓ મારી રાહુગ્રસ્ત ચંદ્રલેખા ! એકવાર માથું ઊંચું કર, મારા બોલ સાંભળ. જેણે તારી અવમાનતા કરી છે તેનું અપમાન જગતમાં કાયમ રહેશે. તેનું કલંક અક્ષય બનશે. વનમાં તું એકલી...કલાંતિમાં આરામ અને શાંતિ, વ્યાધિમાં શુશ્રુષા, દુર્દિનમાં શુભલક્ષ્મી, તમોમયી રાત્રિના આભૂષણરૂપ મૂર્તિમતી ઉષા બી.
બનીને સતીત્વના શ્વેત પદ્મ સમી સંપૂર્ણ સૌરભથી શત પાંખડીએ રહેશે. તું એકલી સર્વપ્રીતિ અને સર્વ સેવારૂપ જનની, ગૃહિણી પ્રફુલ્લીને ગૌરવપૂર્વક જાગતી રહેશે.'
આમ, જયપરાજય, સુખ, એકેશ્વર રાજસત્તા, દ્યુત-કપટ,
પ્રલોભન, અંધ પુત્રપ્રેમ, માતૃત્વનું ખંડન, ધર્મ-અધર્મ અને કાર્યકાર્ય વિવેક જેવા જીવનસ્પર્શી જીવનલક્ષી અનેક મૂળગામી પ્રશ્નોનું પદ્યરૂપકની રીતિએ થયેલું દક્ષ નિરૂપણ એટલે ‘ગાંધારીનું આવેદન.
મા