Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 97

તા. ૧૬-૧૨-૯૯
પ્રબુદ્ધજીવન
અંગે માહિતી આપતા. પણ સામાન્ય રીતે બનતું એમ કે માહિતી આપનાર કરતાં સરદાર પાસે જ વધુ માહિતી હોય.
સરદારના જીવનનું એક પાસું બહુ જગજાહેર નથી. સરદારે સેંકડો રજવાડાંને એક કર્યા એની પાછળ એમની કુનેહ અને મુત્સદ્દીગીરી તો હતી જ. પણ એટલી જ કુશળ એમની રચનાત્મક દૃષ્ટિ પણ હતી. તેથી તેમણે રજવાડાંઓમાંથી પણ રચનાત્મક શક્તિનું સંયોજન દેશના નવનિર્માણમાં કરી લીધું. આ સંયોજન પાછળ વર્ષો સુધીના રચનાત્મક કામના સંગઠનનો તેમનો અનુભવ હતો. અમદાવાદની નગરપાલિકામાં હોય કે વડોદરાના રેલસંકટમાં હોય, બિહારના ભૂકંપમાં હોય કે બારડોલીના સત્યાગ્રહની તૈયારીમાં હોય, ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં હોય કે નવજીવનમાં હોય, તમામ ક્ષેત્રોમાં સરદારની રચનાત્મક દૃષ્ટિ દેખાઇ આવતી. દષ્ટિ પાછળ એમની સૌથી મોટી ખૂબી હતી કાર્યકર્તાઓના પ્રશ્નોમાં રસ લઇ એમને સાચવી લેવાની.
કોણ જાણે કેમ, પણ કવિવર ૨વીન્દ્રનાથ ઠાકુરનાં બધાં પદ્યરૂપકોમાં મને વધુમાં વધુ ગમે છે. ‘ગાંધારીનું આવેદન'. વિચાર કરતાં મને એમાં ત્રણ ચાર કારણો સમજાયાં છે.
ગાંધારીનું આવેદન
E ડૉ. રણજિત પટેલ (અનામી)
એનું કથાવસ્તુ અતિ ખ્યાત છે એ તો ખરું પણ એમાં જે ચિરંતન જીવનસત્યોનું નિરૂપણ થયું છે અને તેય લગભગ નાટ્યાત્મક પઘ-રૂપકની રીતિએ-તે અતિ રોચક, પ્રભાવક અને હૃદયસ્પર્શી છે.
ધૃતરાષ્ટ્ર, દુર્યોધન, ગાંધારી...આ પદ્યરૂપકનાં પ્રધાનપાત્રો છે, જ્યારે દુર્યોધનની પત્ની ભાનુમતી, યુધિષ્ઠિર અને દ્રૌપદી ગૌણ પાત્રો છે. ચ૨ અને પ્રતિહારી તો માંડ અક્કેકવાર પ્રવેશ કરી ત્રણ વાક્યો જ બોલે છે.
બે
પદ્યરૂપકના ઉદ્ઘાટનમાં જ દુર્યોધનના જીવનનો પ્રધાન અભિગમ છતો થાય છે.
દુર્યોધન : હે તાત, આપને ચરણે પ્રણામ કરું છું. ધૃતરાષ્ટ્ર : અરે દુરાશય, તારું અભીષ્ટ સિદ્ધ થયું કે ? દુર્યોધન : હું જય પામ્યો છું. ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ હવે સુખી થયો ને ?
દુર્યોધન : હું વિજયી થયો છું.
ધૃતરાષ્ટ્ર : હે દુર્મતિ, અખંડ રાજ્ય જીત્યા છતાં પણ તને સુખ
ક્યાં છે ?
દુર્યોધન : મહારાજ, મેં સુખ ઇચ્છયું નહોતું, જય, જય ઇયો હતો અને આજે જયી થયો છું.
ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ કપટ દ્યૂતથી જીતીને તું તેને જય કહે છે ? લજ્જાહીન અહંકારી ?
દુર્યોધન : પિતા, જેનું જે બળ તે તેનું અન્ન, યુદ્ધમાં તે તેનો આધાર...યુદ્ધનું તો એકમાત્ર લક્ષ્ય જયલાભ હોય છે. પિતા, આજે * જયી થયો છું એટલે મને અહંકાર છે.
૧૧
કોઇપણ દેશની આઝાદીની લડાઇ લડવા સારું અને તેમાં જીત્યા બાદ એ આઝાદીને એકતા અને આબાદીમાં ફે૨વવા સારું કાર્યકર્તાઓની એક મોટી તાલીમ પામેલી ફોજની જરૂર પડે છે. ગાંધીજીની સફળતાનું એક મોટું કારણ એ હતું કે એમને એવી ફોજ તૈયાર કરી શકે એવા સરદાર મળી ગયા હતા.
પુત્ર દુર્યોધન માટે વપરાયેલાં વિશેષણો પિતા ધૃતરાષ્ટ્રની અસલિયત વ્યક્ત કરે છે...દુરાશય, દુર્મતિ, લજ્જાહીન, અહંકારી, કપટી વગેરે વિશેષણો ધૃતરાષ્ટ્ર વાપરે છે તો ખરો, અને છતાંયે ઠેઠ વિનાશને આરે આવેલા પુત્રનો સાથ છોડતો નથી બલકે પુત્રના દુરાશયોમાં સક્રિય સહકાર આપે છે...એ એની જીવન-પ્રતારણા એના જીવની ચરમ કરુણા છે.
સરદારના મૃત્યુ પછી એમની સ્મૃતિને ઝાંખી પાડવાના વ્યવસ્થિત પ્રયાસો આપણા દેશમાં થતા હોય એમ લાગે છે. તમોગુણમાં સૂતેલા ગુજરાતને આળસ ખંખેરીને બેઠું કરનાર ગાંધીના સત્યાગ્રહ આંદોલનને નક્કર સંગઠનનો ટેકો પૂરો પાડનાર, વિખરાયેલા અને વિખરાતા ભારતને એક તાંતણે બાંધનાર, વજ શી શક્તિ ધરાવવા છતાં અંતરને કુસુમ શું કોમળ રાખનાર સરદારની સ્મૃતિને કોઇ ઝાંખી પાડી શકે એમ નથી.
444
(સૌજન્ય : સર્વોદય પ્રેસ સર્વિસ)
દુર્યોધન જાણે છે કે કૌરવ-પાંડવોના પિતામહ એક છે, પણ પાંડવોનો ઉત્કર્ષ તે સહન કરી શકતો નથી એટલે કહે છે ઃ ‘શર્વરીનો શશધર મધ્યાહ્ન સૂર્યનો દ્વેષ નથી કરતો. પરંતુ પ્રભાતે એક પૂર્વ ઉદયશિખર ઉપર બે ભ્રાતૃસૂર્ય ડેમે કર્યા સમાતા નથી. આજે દ્વન્દ્વ મટી ગયું છે. આજે હું જયી છું, આજે હું એકલો છું.'
દુર્યોધનને લોકનિંદાની કશી જ પડી નથી. તે સિંહાસનની પાસેથી તેના માનેલા નિંદકોના દળને સંજય, વિદુર, ભીષ્મ પિતામહને-દૂર કરવા ઇચ્છે છે. એ માને છે કે આ બધા ડાહ્યાડમરા બનીને હિતકથા, ધર્મકથા, સદુપદેશ, નિંદા, ધિક્કાર, તર્ક વગેરેથી ક્ષણે ક્ષણે સજ્યકર્મના સૂત્રને તોડી નાખ્યા કરે છે...રાજદંડને ભારે બનાવી મૂકે છે, રાજશક્તિમાં ડગલે ડગલે દ્વિધા જગાડે છે... અપમાન અને લજ્જાથી મુકુટને મલિન કરે છે...એની સિંહાસનરૂપી પથારીના આ બધા કંટકો છે...એમને તો દૂર કરવા સારા. દુર્યોધનનો આજીવન અભિગમ એના વ્યક્તિત્વને અનુરૂપ લાગે છે.
બીજી બાજુ, ધર્મ-અધર્મ જાણવા છતાંય પુત્રપ્રેમમાં અંધ બનેલા ...અંતરથી અને બહારથી અંધ બનેલા-પિતા ધૃતરાષ્ટ્રની લાચારી જુઓ :
વચનો સાંભળીને મારો પિતૃસ્નેહ લગારે ઓછો થતો હોત તો તો ધૃતરાષ્ટ્ર ઃ હાય, અભિમાની વત્સ 1 મિત્રોનાં સુકઠોર નિંદા
કલ્યાણ થાત. મારામાં એટલો બધો સ્નેહ છે કે મેં અધર્મમાં સાથ
આપ્યો છે. હું જ્ઞાન ખોઈ બેઠો છું. તારો સર્વનાશ કરવા બેઠો છું. મારામાં એટલો બધો સ્નેહ છે કે પુરાતન કુરુવંશરૂપી મહારણ્યમાં ઘોર કાલાગ્નિ સળગાવવા બેઠો છું...છતાં હૈ પુત્ર ! તું મને સ્નેહ નથી એમ કહીને દોષ દે છે ?
પુત્રના અનુચિત ઉપાલંભથી વિવશ બનેલો પિતા આખરી ફેંસલો કરી નાખે છે : ‘વિધાતાની ગદા માથા ઉપર પડે તે પહેલાં...ત્યાં સુધીમાં ઉતાવળે હાથે સર્વ સ્વાર્થ-ધન લૂંટી લે, જયી થા, સુખી થા, એકેશ્વર રાજા થા, અરે, તમે જયડંકા બજાવો, આકાશમાં જયધ્વજા ફરકાવો. આજે વિજયોત્સવમાં ન્યાય, ધર્મ, બંધુ, ભ્રાતા કોઇ નહિ રહે, વિદુર કે ભીષ્મ નહિ રહે; સંજય પણ નહિ રહે, લોકનિંદા કે લોકલજ્જાનો ભય નહિ રહે, કુરુવંશની રાજલક્ષ્મી પણ હવે નહિ રહે. માત્ર અંધ પિતા અને અંધ પુત્ર તથા કાલાન્તક યમ રહેશે, માત્ર પિતૃસ્નેહ અને વિધાતાનો શાપ રહેશે, બીજું કોઇ નહિ હોય.’