Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 96

૧૦
પ્રબુદ્ધજીવન
સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ D નારાયણ દેસાઈ
સરદાર વલ્લભભાઇને લોખંડી પુરુષ કહેવામાં આવે છે. મને એમની સરખામણી શ્રીફળ જોડે કરવાનું મન થાય. એમને ચાણક્ય કે મેકિએવેલી જોડે સરખાવવામાં આવે છે. મને એમને જનક વિદેહી જોડે મૂકવાનું મન થાય. એમને હિંદના બિસ્માર્ક કહેવામાં આવે છે, પણ એમ કહેનારાને બિસ્માર્ક કોણ હતો એનું ભાન જ નથી. મારી બા કહેતી કે નાનપણમાં સરદારના પેટ પર માથું રાખીને પોઢી જવાનું મને ગમતું. નાનપણની મારી પહેલી યાદમાં એમનાં પૌત્ર બિપિન જોડે મળી સરદાર સાથે તકિયાની મારામારી કરતા હતા તે છે. ત્યારથી માંડીને એમની સ્મશાનયાત્રા સુધી એમને જે જોયા-જાણ્યા છે, તેમાં તેમના વજ્રથીયે કઠોર કાળજા જોડે એમનું કુસુમથીય કોમળ હૈયું દેખાયા વિના રહ્યું નથી.
સરદાર જો કેવળ લોખંડી પુરુષ હોત તો રશિયામાં જેમ ક્રાંતિ પછી સત્તાની સાઠમારીને લીધે સ્તાલિને ટ્રોટસ્કીને પહેલા વિદેશ તગેડ્યો અને પછી હજારો માઇલ દૂર જઇ કોઇ મારાને હાથે એની હત્યા કરાવી, એવી રાજનીતિ આપણા દેશમાં પણ ૧૯૪૭ પછી થઇ શકી હોત. સરદાર અને પંડિત નહેરુ વચ્ચેના મતભેદો જાણીતા હતા, પરંતુ આપણા દેશને સદભાગ્યે અહીં રશિયા જેવી રાજરમત ન રમાઈ. અહીં તો વધુ શક્તિશાળી, વધુ અનુભવી, વધુ કાર્યકુશળ માણસ, વધુ ઉદાર અને વધુ સમજુ પણ હતો. તેથી તેણે વડાપ્રધાન થવાને બદલે નાયબ વડાપ્રધાન થવાનું સ્વીકાર્યું અને અનેક મતભેદો છતાંય દેશના હિત આગળ પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાને નજીક પણ ન આવવા દીધી. સરદારનું સાગર જેવું હૈયું બારડોલીના સત્યાગ્રહ વખતે ગુજરાતની પ્રજાને કહેતું હતું કે તમે ભલે દુબળા હો, પણ કાળજું વાઘ સિંહનું રાખો, સ્વમાન ખાતર મરવાની તાકાત હૃદયમાં રાખો, કોઇ તમને અંદર અંદર લડાવી ન શકે એટલી સમજણ રાખો' આ ત્રણેય ગુણો-સિંહ જેવું કાળજું, સ્વમાન ખાતર મરી ફીટવાની આત્મશક્તિ અને મતભેદોથી ઉપર ઊઠવાની સમજણના ગુણો-સરદારે પોતાના જીવનમાં ભરપૂર ખીલવ્યા હતા તેથી જ તેઓ સ્વરાજની લડતના લડવૈયા અને રાષ્ટ્રીય એકતાના અદ્વિતીય ઘડવૈયા બની શક્યા.
૧૯૪૪-૪૫માં બાપુએ એક નાજુક કામગીરી મને સોંપેલી, મારો એ તારુણ્ય પ્રવેશનો કાળ. એમને વિચાર આવ્યો કે બાપુએ બાબલાને આવી કામગીરી સોંપી એથી એ મનમાં ક્યાંક મુંઝાતો તો નહીં હોય ? મને પોતાની પાસે બોલાવીને કહે, તને આવા વાતાવરણથી મુંઝવણ તો નથી થતી ને ? મેં ના પાડી એટલે કહે, તો તો ઠીક. બાકી તને એટલું કહી રાખું છું કે બાપુ પાસે હવે મહાદેવ નથી. એ હતા ત્યારે હું તારે વિશે નિશ્ચિત હતો. પરંતુ હવે કોઇ પ્રસંગે કાંઇ પણ કારણસર તને મુંઝવણ થાય તો તું નિઃસંકોચ મારી પાસે આવી પહોંચજે. એમના આ એક વાક્યે મને પિતાના ગયા પછીનું મોટામાં મોટું આશ્વાસન આપી દીધું,
સરદાર મિતભાષી, સ્વતંત્ર દેશની સરકારના માહિતી અને પ્રસારણ ખાતાના મંત્રી હતા, ત્યારે એક વાર બારડોલી આવેલા. અમે એનાથી થોડા મહિના પૂર્વે જ વેડછીમાં ગ્રામશાળાનું કામકાજ શરૂ કરેલું. મોહન પરીખને અને મને પાસે બેસાડીને એમણે એક જ પ્રશ્ન પૂછ્યો, ‘તમારા કામથી તમને સંતોષ છે ?' મેં એક જ શબ્દમાં જવાબ આપ્યો, ‘સંપૂર્ણ.’ બસ પછી કોઇ વિગત પૂછી નથી, પરિપ્રશ્ન કર્યા નથી. માત્ર અમે વેડછી પહોંચીએ ત્યાં સુધીમાં તો માહિતી ખાતાના ફોટોગ્રાફરો ત્યાં આવી પૂગ્યા, સરદારનો આદેશ હતો કે એ શાળાના ફોટાઓ લો અને ફિલ્મ ઉતરી લો. ઘણાખરા રજવાડાઓએ ભારતના સંઘ રાજ્યમાં જોડવાનો નિર્ણય કરી દીધો હતો. જે રહ્યા ખડ્યા બાકી હતા, તેમાં એક જોધપુરના રાજા હતા. સરદાર પાસે માહિતી આવી હતી કે જોધપુર નરેશ પાકિસ્તાન અને ભારત બંને જોડે વાટાઘાટો કરી જેમાં વધારે લાભ થાય એમ હોય એની જોડે ભળવાની પેરવીમાં હતા. એમના સચિવ શંકરે
તા. ૧૬-૧૨-૯૯
પૂછ્યું, ‘આમને શું લખવું ?' એક ક્ષણના પણ વિલંબ વિના સરદારે કહ્યું: ‘એમને જરા કડક ભાષામાં લખજો, કહેજો કે તમારા પૂર્વજોએ અકબર જોડે સંબંધ બાંધેલો એ વાત જાણીતી છે. પણ આજે એમ કરવા જશો તો તમે જનુકસાનમાં જશો, અઠવાડિયા દસ દિવસમાં તો સમાચાર વાંચ્યા કે જોધપુર ભારતમાં જોડાઇ ગયું.
મહાદેવભાઇ અને નરહરિભાઇ પરીખ પહેલી વાર ‘ગાંધી સાહેબ'ને મળવા નીકળ્યા ત્યારે ગુજરાત કલબમાં બેસીને પત્તાં રમતાં રમતાં વલ્લભભાઇએ ટીખળ ઉડાડીને પૂછ્યું કે ત્યાં વળી શું જોવા જવાનું છે? આ જ વલ્લભભાઇ થોડા વખત પછી ગાંધીજીના ભક્ત શી રીતે થઈ ગયા ? એવું તે કેવું તત્ત્વ હતું જેને લીધે એ બે વચ્ચેનો સંબંધ અનેક મતભેદો છતાંય આખી જિંદગી અખંડ રહ્યો ? એમાં મને બે મુખ્ય કારણો લાગે છે. પ્રથમ કારણ ગાંધીજીનો વ્યવહારના પાયા પર ઊભતો આદર્શવાદ અને સરદારનો આદર્શોન્મુખ વાસ્તવવાદ, સરદારે જોયું કે આ માણસ તો જે કહે તે કરી બતાવે છે. આનાથી વધુ વાસ્તવવાદી બીજો કોણ હોઇ શકે ? વળી સ૨દા૨ને એવા વાસ્તવવાદની ખપ હતી જે આદર્શ તરફ લઇ જતો હોય. આદર્શવિહીન વાસ્તવવાદમાં તેમને કદીય રસ નહોતો.
ગાંધીજી અને સ૨દા૨નો મેળ ખાવાનું બીજું કારણ એ હતું કે બંને જણ મુખ્યત્વે બે સ્તરો પર કામ કરતા હતા. ગાંધીજી નૈતિક અને આધ્યાત્મિક સ્તરે કામ કરતા તો સરદાર રાજનૈતિક અને નૈતિકસ્તરે કામ કરતા, બંને વચ્ચે સાધારણ સ્તર નૈતિકતાનું હતું, તેથી તે સ્તર પર બંને એક થઇ જતા.
બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ભારતે સામેલ થવું કે નહીં એ પ્રશ્ને ગાંધીજી અને સ૨દા૨ વચ્ચે મતભેદ થયેલો. એક કાળ એવો પણ આવેલો કે સરદાર અને રાજાજી બે એક બાજુએ અને ગાંધીજી બીજી બાજુ. એ કાળમાં પણ રોજ ગાંધીજીની ખબર કાઢ્યા વિના સરદારને ચેન ન પડે, રોજ સવારે સાંજે મુંબઇથી મહાદેવભાઇ માટે સરદારનો ટ્રૅકકોલ આવે જ. પહેલો જ પ્રશ્ન હોય-‘ડોસા શું વિચારે છે ?' અને સરદારનો ફોન ન આવે તો ‘ડોસા'ને નવાઇ પામતા કે બેચેન બનતા જોય છે.
અભયનો ગુણ અને કટોકટી વખતે માનસિક સ્થિરતા જાળવવાનો ગુણ સરદાર અને ગાંધીજીમાં સમાન હતા, બંને વિભૂતિઓના આ સમાન ગુણે દેશને ઘણીવાર ગંભીર પરિસ્થિતિમાંથી ઉગાર્યો હતો.
સત્તા વિષે સરદારને પણ લગભગ ગાંધીજી જેટલી જ અનાસક્તિ હતી. સ્વરાજ મળ્યું ત્યારે સરદારે સત્તાસ્થાન સ્વીકાર્યું પરંતુ ગમે તે ક્ષણે સાપ કાંચળી ઉતારે તેમ તેઓ સત્તાની કાંચળી ઉતારી કોરે મૂકવા તૈયાર હતા. સત્તા વિષેની અનાસક્તિની કસોટી એક રીતે જોતાં ગાંધીજી કરતાં યે સરદારની વધુ થઇ હતી, કારણ ગાંધીજીએ પોતે સત્તા કદી ગ્રહણ જ નહોતી કરી. જ્યારે સરદાર તો સત્તા ગ્રહણ કરીને તેમાં જળકમળવત્ રહ્યા હતા.
સરદારનું હાજરજવાબીપણું જગજાહે૨ છે. એમના એ હાજરજવાબીપણાની પાછળનું મૂળ કારણ છે, એમની ઇશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા. એ શ્રદ્ધામાંથી જ એમનો આત્મવિશ્વાસ પેદા થતો. સ૨દા૨નો વિનોદ એમની આંતરિક પ્રસન્નતામાંથી સ્ફૂરતો. અલબત્ત એ કોઇ વ સામાને દઝાડે એવો આકરો પણ થઇ જતો. પણ કઠોર ગણાતા સરદારના હૃદયમાં જો વિનોદ અને હાસ્યરસના ઝરણાં ન હોત તો તેઓ જીવનની આકરી કસોટીઓમાંથી પાર ન ઉતર્યા હોત.
માણસ પારખવાનો સ૨દા૨નો ગુણ એમને વહીવટ અને સંગઠન બાબતમાં સરદાર બનાવતો હતો. સામાન્ય રીતે તેઓ સાથીઓની નબળાઇ પારખતા, પણ એની ફજેતી ન કરતા. ગૃહપ્રધાન બન્યા ત્યારબાદ રોજ સેંકડો લોકો આવીને તેમની આગળ અલગ અલગ પ્રદેશ