Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 92

G
પ્રભુ જીવન
જાળવી રાખે છે ભલે તેણે અનાદિથી પુદ્ગલસંગે પોતાનું પૂર્ણત્વ-શુદ્ધત્વ ગુમાવી દીધું છે. ચેતન, ચેતન રહે છે-જીવ, જીવ જ રહે છે અને અજીવ જડ થઇ જતો નથી માટે તે પુરુષાર્થ કરે તો પોતાના પુરુષ (આત્મા)ના પૂર્ણત્વને-શુદ્ધત્વને પામી શકે છે. ભાંગ્યું ભાંગ્યું તો ય ભરૂચ છે ! ખંડિયેર તો પણ તે મહેલનું છે ! અશુદ્ધ તો ય આત્મા છે ! પૂર્ણ નહિ તો ય પૂર્ણનો જીવંત અંશ છે ! એથી જ તો જ્ઞાનીએ કહ્યું છે કે...
પૂર્ણ ન હોવા છતાંય પુર્ણનો અંશ છે. પૂર્ણની બરોબરી કરી શકે નહિ. A Part cannot be equal to whole અંશ (વિકલ) અખંડ (સકલ) બરોબર-સમ નહિ હોઈ શકે. શરીરના અવયવો શરીરની સાથે જ શોભે. અવયવ કપાયા બાદ શરીર પણ સારું નહિ લાગે. એવો શરીરી, અપંગ-વિકલાંગ કહેવાય જે પૂર્ણાંગ-સર્વાંગની
બરોબરી કરી શકે નહિ.
પાંચ મૂળભૂત દ્રવ્યો વિષે આટલી પૂર્વભૂમિકા બાંધ્યા બાદ હવે આગળ દ્રવ્ય શું છે ? એ વિષે વિચારીશું.
જે અનાદિ-અનંત નિષ્પન્ન, અનુત્પન્ન, અવિનાશી, સ્વયંભૂ, સ્વતંત્ર, સ્વાધીન હોય તે મૂળભૂત દ્રવ્ય છે. બ્રહ્માંડમાં આવાં દ્રવ્યો કેવળ અગાઉ જણાવ્યા મુજબના પાંચ દ્રવ્યો છે. વળી જે ધ્રુવ છે, નિત્ય છે, સત્ છે, સદા સર્વદા છે તે મૂળભૂત દ્રવ્ય છે.
જૈન દર્શને ચાર સૂત્રાત્મક વાક્યોથી દ્રવ્યની વ્યાખ્યા બાંધી છે. (૧) || મુળ પર્યાયવત્ દ્રવ્યમ્ ॥
જે ગુણ અને પર્યાયથી યુક્ત છે તે દ્રવ્ય છે. ગુણ એ દ્રવ્ય ભેદક છે. અને પર્યાય એ ગુણ ભેદક છે. દ્રવ્યની ઓળખ એના ગુણથી છે અને ગુણની ઓળખ એના પર્યાયથી છે.
(૧) सत् द्रव्य लक्षणम् ॥
જેનું લક્ષણ, સત્ કહેતાં અવિનાશી છે, નિત્ય છે, ધ્રુવ છે, શાશ્વત છે, તે સત્ છે. અને સત્ છે તે દ્રવ્ય છે. છે
(૩) || ઉત્પાદ વ્યય ધ્રુવયુવત્ત સત્ ॥
જે ઉત્પાદ, વ્યય, ધ્રુવ, યુક્ત સત્ છે તે દ્રવ્ય છે. આ વ્યાખ્યા પાંચે અસ્તિકાયમાં અને વિશેષે કરીને પુદ્ગલાસ્તિકાયમાં ઘટે બાકીના ચાર અસ્તિકાયમાં આ વ્યાખ્યા તે અસ્તિકાયો વિષે એના અગુરૂલઘુ ગુશમાં જે ષડગુણ હાનિ-વૃદ્ધિ ભાવ છે તેને અનુલક્ષીને
છે.
કરાયેલ છે.
(૪) || અર્થયિાારી સત્ ॥
કે
જે નિજગુણ અનુસાર કાર્ય કરે છે તે સત્ છે અને તે દ્રવ્ય સ્વગુણ અનુસાર સ્વાભાવિક થતું કાર્ય સહજ જ હોય છે. એટલે એ પ્રયત્નપૂર્વક થતું સપ્રયત્ન, સંકલ્પપૂર્વકનું કે સહેતુક કાર્ય હોતું નથી. જેમકે પુષ્પનો પમરાટ, જલની શીતળતા, જળાશયનું જલ પ્રદાનત્વ, વૃક્ષનું ફલ પ્રદાનત્વ ઇત્યાદિ.
(૧) દ્રવ્યના પ્રદેશોની સંખ્યા (૨) દ્રવ્યના ગુણ અર્થાત્ જાતિત્વ-જાતિપણું (૩) દ્રવ્યના ગુણના પર્યાય અર્થાત્ ગુણ કાર્ય.
તા. ૧૬-૧૨-૯૯
સાકર એ દ્રવ્ય છે અને સાકરને સાકર તરીકે ઓળખાવનાર સાકરનો ગુણ મીઠાશ એ સાકરના આધારે સાકરમાં વ્યાપીને રહેલ છે. સાકર આધાર દ્રવ્ય છે અને સાકરની મીઠાશ એ સાકરનો ગુણ આધારે છે. સાકર મીઠાશ વિનાની નહિ હોય અને સાકરની મીઠાશ સાકર વિના સ્વતંત્ર નહિ હોય.
અરૂપી દ્રવ્ય ચર્મચક્ષુથી દશ્ય નથી. અરૂપી દ્રવ્યને વર્ણ નથી. પુદ્ગલદ્રવ્ય સિવાયના ચારેય દ્રવ્યો અરૂપી છે. જ્યારે પુદ્ગલદ્રવ્ય અને પુદ્ગલસંગે જીવ-સંસારી જીવ રૂપી છે અને મૂર્ત છે. એ પરિવર્તનશીલ અને પરિભ્રમણશીલ છે. જેનાં રૂપમાં રૂપરૂપાંતરતા છે, મૂર્ત મૂર્તીતરતા છે તે રૂપી અને મૂર્ત પદાર્થોનું બનવાનું, બગડવાનું ચાલુ જ રહે છે અને ક્ષેત્રાંતર થયા કરે છે. જેનું નિરંતર પરિવર્તન અને પરિભ્રમણ થયા જ કરે છે. ચૌદે રાજલોકમાં સતત એનો
રઝળપાટ ચાલુ રહે છે. અમુક સમય સુધી જો પુદ્ગલ કોઈ એક ક્ષેત્રે સ્થિર રહે તો પણ તેનું રૂપાંતર-પરિવર્તન તો નિરંતર ચાલુ જ રહે છે. પુરણ અને ગલન સતત ચાલુ હોવાથી તે દ્રવ્ય પુદ્ગલ કહેવાય છે. પુદ્ગલદ્રવ્યનું રૂપ બદલાતાં નામ બદલાય છે. ખેતરના ઘઉં' ઘરે ‘લોટ’ રૂપે પરિણમે છે. અને રસોડામાં રોટલી, ભાખરી, પૂરી, લાડવો બને છે ત્યારે તે તે નામે ઓળખાય છે.
જે સદા સર્વદા એક જ આકારમાં હોય છે તે અરૂપી છે, અમૂર્ત છે. એ અનામી હોય છે, અવિનાશી હોય છે, નિત્ય હોય છે,
જે ઉપરોક્ત ચારેય સૂત્રાત્મક વ્યાખ્યામાં બંધબેસે છે તે દ્રવ્ય અક્રિય હોય છે, અખંડ હોય છે, પૂર્ણ હોય છે. સર્વ શબ્દોનો લક્ષ્યાર્થ છે. આવાં આ દ્રવ્યના પાછા ત્રણ વિભાગ પડે છે.
એક જ છે.
પાંચેય દ્રવ્યમાં પોતપોતાના નિજગુણ અને પર્યાય રહેલાં હોય છે. દ્રવ્ય એ આધાર છે-અધિષ્ઠાતા છે. એ અધિષ્ઠાતા દ્રવ્યના આધારે રહેલાં ગુણ અને પર્યાય છે તે આધારે છે. સ્કૂલ ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ કરીએ તો...
પાંચેય દ્રવ્યો સપ્રદેશી છે. પરંતુ પ્રદેશની સંખ્યા જુદી જુદી છે. આકાશાસ્તિકાય દ્રવ્ય એક અને અખંડ હોવા છતાં લોકાલોક વ્યાપીને
રહેલ છે જેના ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાયના વિસ્તારથી લોકાકાશ (જ્યાં પાંચેય અસ્તિકાય વ્યાપી રહેલ છે) અને અલોકાકાશ (જ્યાં માત્ર આકાકાશાસ્તિકાય છે) એવાં બે વિભાગ પડે છે.
પરિણામી છે. બાકીના ત્રણ દ્રવ્યો અપરિણામી હોવા છતાં સ્વભાવે પાંચ દ્રવ્યોમાં માત્ર જીવ અને પુદ્ગલ એ બે દ્રવ્યો બદ્ધ સંબંધથી સ્વગુણ-પર્યાયમાં પરિણામી છે. તે જ પ્રમાણે જીવ અને પુદ્ગલ પણ પાછા સ્વ ગુણ-પર્યાયમાં તો પરિણામી છે જ.
પાંચે દ્રવ્યોમાં એકમાત્ર પુદ્ગલદ્રવ્ય મૂર્ત અને રૂપી છે. સંસારીજીવ અર્થાત્ અશુદ્ધાત્મા પણ અનાદિથી પુદ્ગલસંગે મૂર્ત અને રૂપી છે. બાકી જીવ એના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં-સિદ્ધ સ્વરૂપમાં-બ્રહ્મસ્વરૂપમાં અમૂર્ત, અરૂપી છે.
તો
મૂર્ત એટલે આકાર યુક્ત. મૂર્ત એટલે સંસ્થાન, આકાર. જૈને આકાર છે, જે આકાર સહિત સાકાર છે તે મૂર્ત છે. વાસ્તવિક પાંચે દ્રવ્યોને પોતપોતાનો આકાર તો છે જ અને તે દૃષ્ટિએ પાંચે દ્રવ્યો મૂર્ત છે, પરંતુ પુદ્ગલ દ્રવ્યના આકારો બદલાયા કરે છે તેથી તેને મૂર્ત કહેલ છે. બાકીના ચાર દ્રવ્યો આકાશ, ધર્મ અને અધર્માસ્તિકાય તથા પરમાત્મ સ્વરૂપે જીવ એકજ આકારમાં ત્રણે કાળ હોવાથી અર્થાત્ એકાકાર હોવાથી અમૂર્ત છે.
પાંચ દ્રવ્યોમાં આકાશ ક્ષેત્ર છે અને બાકીના ચાર દ્રવ્યો આકાશમાં અવગાહના લઇને રહે છે તેથી તે ચારેય દ્રવ્યો ક્ષેત્રી છે.
જીવાસ્તિકાય જ્ઞાતા છે અને બાકીના ચારેય દ્રવ્યોને જીવાસ્તિકાય ખ્યાતિ આપે છે તેથી તે શેય છે. જીવ જ્ઞાનથી સર્વગત છે, આકાશ ક્ષેત્રથી સર્વગત છે. બાકીના દ્રવ્યો અસવંગત છે.
(ક્રમશઃ)