Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 89

:
તા. ૧૬-૧૨-૯૯
પ્રબુદ્ધ જીવન
કરવા ભૂતકાળની પેઢીઓને સામાજિક રૂઢિઓની સામે કેટલો મોટો પુરુષાર્થ કરવો પડ્યો હતો !
‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ને માટે સુદીર્ઘ સેવાઓ સ્વ. પરમાનંદ કુંવરજી કાપડિયાએ આપી હતી. ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’ની સાથે તેઓ એકરૂપ બની ગયા હતા. પ્રત્યેક અંકમાં તેઓ જુદા જુદા સામાજિક વિષયો ઉપર પોતાની તંત્રીનોંધ લખતા. કેટલીક વાર તેઓ મુખપત્રના અગ્રલેખ તરીકે પોતાનો મૌલિક ચિંતનાત્મક લેખ પ્રગટ કરતા, તો ઘણી વાર મુખ્ય લેખ તરીકે અન્ય કોઇ સમર્થ લેખકનો લેખ મૂકીને, અંદરના પાને તેઓ તંત્રીસ્થાનેથી જુદા જુદા વિષયો ઉપર નાની કે મોટી નોંધ મૂકતા. સાહિત્ય, શિક્ષણ, ધર્મ, સમાજ અને રાજકારણ એમ જુદા જુદા ક્ષેત્રમાં બનતી તત્કાલીન ઘટનાઓ ઉપર તેઓ પોતાના પ્રતિભાવો, વિચારો નિર્ભયપણે વ્યક્ત કરતા. એમાં પણ જૈન સમાજના પ્રશ્નો ઉપર તેમની કલમ વેધકપણે ચાલતી. શ્રી પરમાનંદ કુંવરજી કાપડિયાનું તા. ૧૭-૪-૭૧ના રોજ અવસાન થયા પછી ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’નું સુકાન સંઘના પ્રમુખ શ્રી ચીમનલાલ ચકુભાઇ શાહે સંભાળ્યું. સ્વ. ચીમનભાઇ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિના એક સમર્થ રાજકીય પુરુષ અને તત્ત્વચિંતક હતા. એમણે તત્કાલીન બનતી ઘટનાઓ ઉપર નાની તંત્રીનોંધ લખવાને બદલે પ્રત્યેક અંકમાં ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન, રાજકારણ, શિક્ષણ, સાહિત્ય ઇત્યાદિ કોઇ એક વિષય પર સ્વતંત્ર લેખ લખવા ચાલુ કર્યા. સ્વ. ચીમનભાઇ વ્યવસાયે સોલિસિટર હતા, રાજકારણમાં સક્રિય રસ અને ભાગ લેતા અને પાર્લામેન્ટના સદસ્ય હતા. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણનો એમનો અભ્યાસ ઘણો ઊંડો હતો. એટલે એવા તત્કાલીન રાજકીય વિષયો ઉપર એમના લેખો વધુ પ્રગટ થતા. કેટકેટલી ગંભીર સમસ્યાઓ ઉપર સ્વ. ચીમનભાઇનું મંતવ્ય શું છે તે ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' દ્વારા જાણવા ઘણા વાચકો ઉત્સુક રહેતા. ઇન્દિરા ગાંધીએ જાહેર કરેલી કટોકટીના સમય દરમ્યાન એમણે નિર્ભયપણે પોતાની કલમ ચલાવી હતી. સ્વ. ચીમનભાઇનો ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ પણ ઘણો ઊંડો હતો અને એવા વિષયો ઉપર પણ તેમણે પોતાની સમર્થ કલમ ચલાવી હતી. શ્રી ચીમનલાલ ચકુભાઇના તંત્રીપદ હેઠળ ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’ની લેખ-સામગ્રી વધુ સઘન બની.
ઇ. સ. ૧૯૮૨ના નવેમ્બરમાં ચીમનલાલ ચકુભાઈનું અવસાન થતાં ‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ના તંત્રી તરીકે જવાબદારી મારે શિરે આવી. સાહિત્યના અધ્યાપક તરીકે, મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે કાર્ય કરનાર અને ધર્મચિંતનમાં વિશેષ રસ ધરાવનાર મારા જેવા માટે ‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ના જૈન ધર્મના પારિભાષિક વિષયો ઉપર ગ્રંથસ્થ કરી શકાય એવા લેખો લખવાનું વિશેષ બન્યું. સાથે સાથે સાહિત્ય, પત્રકારત્વ, ઇતિહાસ, વિજ્ઞાન, રમતગમત તથા રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના વિવિધ વિષયો ઉપર પ્રસંગાનુસાર લખવાનું પ્રાપ્ત થયું. (એમાંના ઘણા લેખો ‘સાંપ્રત સહચિંતન'ના અગિયાર ભાગ રૂપે ગ્રંથસ્થ થયા છે.)
ભારતમાં જેમ જેમ જીવનનિર્વાહનું ધોરણ ઊંચું થતું ગયું તેમ તેમ ‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ના પ્રકાશનનું ખર્ચ વધતું ગયું. એટલે ૧૯૯૦ થી ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’ને પાક્ષિકમાંથી માસિકમાં ફેરવવામાં આવ્યું. લેખકોને પુરસ્કાર આપવાની નીતિ પણ અપનાવવામાં આવી છે, સમયે સમયે વિભિન્ન પ્રતિષ્ઠિત લેખકોનો સુંદર સહકાર મળતો રહ્યો ૭ એથી જ આજ દિવસ સુધી ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' પ્રકાશિત થતું રહ્યું છે અને પોતાના ઉચ્ચ સ્તરને જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ પણ થયા કર્યો છે. એ માટે લેખકો, મુદ્રકો, વ્યવસ્થાપકો, સભ્યો, ગ્રાહકો વગેરેનો ઋણસ્વીકાર અવશ્ય કરવો રહ્યો.
‘પ્રબુદ્ધ જીવન'માં આરંભકાળથી પ્રગટ થતી લેખ-સામગ્રીનું સ્વરૂપ સમયે સમયે બદલાયા કર્યું છે. એમાં વાચકોની અભિરુચિ ઉપરાંત તંત્રીની પોતાની દષ્ટિ, રુચિ અને શક્તિએ પણ કાર્ય કર્યું છે. વસ્તુતઃ તંત્રીની જવાબદારી વાચકોની રુચિને ઘડવાની પણ હોય
છે. એમાં વાર લાગે છે. માત્ર સામાન્ય વાચકોને જ લક્ષમાં ન રાખતાં અધિકારી વાચકોને માટે ગહનગંભીર, અભ્યાસનિષ્ઠ, ગ્રંથસ્થ કરી શકાય એવી અપ્રકાશિત લેખસામગ્રી આપવાનો પ્રયાસ તેમાં થયો છે. એ દષ્ટિએ ‘પ્રબુદ્ધ જીવન'નું ગુજરાતી ચિંતનાત્મક સાહિત્યમાં યોગદાન ઠીક ઠીક રહ્યું છે.
વર્તમાન સમયમાં ભારતમાં ટી.વી.ના માધ્યમનો ફેલાવો દિનપ્રતિદિન વધતો ચાલ્યો છે. એટલે લોકોનો ફાજલ સમય વાચવામાં જે
વપરાતો હતો તેમાંથી ઘણો સમય હવે ટી.વી. જોવામાં વપરાવા લાગ્યો છે. વળી મુદ્રણકલાનો વિકાસ થતાં પ્રાસંગિક વાચનસામગ્રીની દૃષ્ટિએ દૈનિકો અને તેના વિવિધ વિભાગો તથા સચિત્ર સાપ્તાહિકો ઘણો પ્રચાર પામ્યાં છે. સામાન્ય જનતાને તત્કાલીન બનતી જતી ઘટનાઓની તસ્વીરો સહિતની વિગતોમાં વિશેષ રસ હોય એ દેખીતું છે. ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, આપઘાત, અકસ્માત, કાવતરાં, મારામારી, લડાઇ, દુર્ઘટના, દુકાળ, આતંકવાદ, આંતરવિગ્રહ, રેલસંકટ ઇત્યાદિ પ્રકારની ઘટનાઓ વિષે રંગીન ફોટાઓ સહિત જેમાં સભર માહિતી આપવામાં આવી હોય તેવા પ્રકારના લખાણોમાં સામાન્ય વાચકોને રસ વધુ પડે છે. સારી કમાણી કરતાં એવાં કેટલાક સામયિકો, સુસજ્જ લેખક કે ફોટોગ્રાફર દ્વારા ઘણી સારી માહિતી એકત્ર કરીને પ્રગટ કરે છે. એવા વિવિધભાષી સાપ્તાહિકોના ફેલાવાની વચ્ચે વૈચારિક પત્રને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો પ્રશ્ન પણ ઘણો ગંભીર હોય છે. તો પણ આપણું સદ્ભાગ્ય છે કે ગુજરાતના કેટલાંક એવાં ચિંતનાત્મક સામયિકો પ્રકાશિત થતાં રહ્યાં છે. સામાન્ય દૈનિકો અને સાપ્તાહિકો કરતાં, માત્ર ચિંતનાત્મક લેખસામગ્રી પ્રગટ કરતાં વૈચારિક પત્રોનું કાર્ય, કાર્યક્ષેત્ર, ધ્યેય અને કર્તવ્ય જુદાં જુદાં હોય છે અને તેની અસર પણ લાંબા ગાળાની હોય છે. અલબત્ત આવાં સામયિકોનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન તે પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો હોય છે. વળી દૈનિક કે સાપ્તાહિક કરતાં પાક્ષિક કે માસિકને પોતાની વાચન-સામગ્રી વાસી ન આવી જાય તે જોવાનો પ્રશ્ન પણ મહત્ત્વનો હોય છે. અને એટલો જ મહત્ત્વનો પ્રશ્ન તેને પોતાની સામગ્રીનું સ્તર જાળવી રાખવાનો હોય છે. વાર્તા-કવિતા, લખનારા કરતાં ચિંતનાત્મક લેખો-નિબંધો લખનારા લેખકોનો વર્ગ ઘણો નાનો હોય છે, એટલે વૈચારિક પત્રને પોતાની સામગ્રી મેળવવાનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્ત્વનો રહે છે.
‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ના છ દાયકાના પ્રકાશનકાળ દરમિયાન જોવા મળ્યું છે કે જાહેરખબર લેતાં એવાં કેટલાંયે વૈચારિક પત્રો આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે બંધ પડી ગયાં છે, તો પછી જાહેરખબર ન લેવાની નીતિ ધરાવનાર ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’ની વાત શી કરવી ? સંસ્થાના આર્થિક પીઠબળને કારણે જ ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' છ દાયકાથી અધિક સમય સુધી પોતાનું પ્રકાશન ચાલુ રાખી શક્યું છે.
વૈચારિક પત્રોનું કામ વાચકને માહિતી આપવા સાથે એની દૃષ્ટિ ઘડવાનું પણ રહે છે. ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' દ્વારા થોડાક વાચકોનો પણ જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ વધુ ઉચ્ચ, ઉદાત્ત અને દૃષ્ટિસંપન્ન બન્યો હશે તો તેનું પ્રકાશન કૃતાર્થ ગણાશે !
થઇ ગયાં. પ્રત્યેક અંકે એક નવા વિષય પર તંત્રીલેખ લખવાનો ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’નું તંત્રીપદ મેં સ્વીકાર્યું એ વાતને સત્તર વર્ષ પૂરાં ઉપક્રમ આજ દિવસ સુધી સતત ચાલુ રહ્યો છે. એ દ્વારા અનેક વિષયો ઉપર મને મારા વિચારો વ્યક્ત કરવાની સુંદર તક સાંપડી છે. સંસ્થા તરફથી અને સાથી કાર્યકર્તાઓ તરફથી મારા પુરોગામી તંત્રીઓની જેમ મને પણ પૂરી સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. એ બદલ તેઓ સર્વે ધન્યવાદને પાત્ર છે.
‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ના તંત્રીપદ દરમિયાન એના ઘડતરમાં મેં જે યોગદાન આપ્યું છે તેના કરતાં મારા જીવન-ઘડતરમાં ‘પ્રબુદ્ધ જીવને’ મોટું યોગદાન આપ્યું છે એમ કહેવું વધુ ઉચિત છે.
D રમણલાલ ચી. શાહ