Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 83

તા. ૧૬-૧૧-૯૯
પ્રબુદ્ધજીવન
આચાર્યશ્રી આનંદશંકર-ધ્રુવની અર્થઘટનશક્તિ ડૉ. રણજિત પટેલ (અનામી)
સાલ ૧૯૩૮, સાક્ષરસત્તમ પ્રો. બ. ક. ઠાકોર અમદાવાદમાં એમના પરમ મિત્ર શ્રી રતિલાલ લાખિયાને બંગલે ઊતરેલા. પ્રો. અનંતરાય મ. રાવળ સાહેબના આદેશથી મારે મારો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ નામે ‘કાવ્યસંહિતા' પ્રો. ઠાકોરને ભેટ આપવા માટે જવાનું હતું. હું શ્રી લાખિયાને બંગલે ગયો. પ્રો. ઠાકોરની દેહયષ્ટિ જોઇ પ્રથમ તો હું ડઘાઈ ગયો ! બધો વિધિ પતી ગયા બાદ, મેં બંનેય મહાનુભાવોની જવાની અનુમતિ માગી એટલે પ્રો. ઠાકોર કહે :
‘હવે જવાન ! તું ક્યાં જવાનો ?' મેં કહ્યું : ‘મારી હોસ્ટેલ ૫૨.’
એ કહે : ‘મારે મારા મિત્ર આણંદશંકર ધ્રુવને બંગલે જવું છે. તું તારો ખભો ઘીરીશ ?’
મેં કહ્યું : ‘એક નહીં બે’...અને વાતો કરતા, ધીમે ધીમે અમો પ્રો. ધ્રુવ સાહેબના (વસન્ત' બંગલે પહોંચ્યા, પાડિયાળી વિદ્વત્તા ને ગંભીરતાવાળા પ્રો. ધ્રુવની તુલનાએ મને પ્રો. ઠાકોર વાતોડિયા, ટીખળી ને રસિક લાગ્યા, માંડ પાંચેક મિનિટ હું બેઠો હોઇશ એ દરમિયાન, મેટ્રીક પછી કૉલજમાં જવાને બદલે નોકરીમાં બગાડેલાં મારા ત્રણ વર્ષનો કચવાટ સાંભળી પ્રો. ધ્રુવ સાહેબ કહે : 'Mr. Patel, Don't take life so seriouly. Take it as a huge joke.' પ્રો. ઠાકોરના મુખમાં શોભે એવા આ શબ્દો પ્રો. ધ્રુવ સાહેબના મુખેથી સાંભળી મને ખરેખર આશ્ચર્ય થયું !
કૉલેજકાળ દરમિયાન હું ‘વસન્ત', ‘પ્રસ્થાન', ‘કુમાર', ‘કૌમુદી' વગેરે માસિકો નિયમિત વાંચતો. કેટલોક કાળ ‘સુદર્શન' અને ‘વસન્ત’માં લગભગ અર્ધી સદી સુધી પ્રગટ થયેલા, ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસપૂર્ણ નિબંધો ‘આપણો ધર્મ'માં ગ્રંથસ્થ થયા છે. લગભગ આઠસો પાનાંવાળા આ દળદાર ગ્રંથની પ્રથમ આવૃત્તિ ઇ. સ. ૧૯૧૬, દ્વિતીય આવૃત્તિ ૧૯૨૦ અને તૃતીય આવૃત્તિ ૧૯૪૨માં થયેલી. પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં તેમણે પુસ્તકના શીર્ષક અંગે લખેલું : ‘આ પુસ્તકને મેં ‘આપણો ધર્મ’ એવું નામ આપ્યું છે તે એવા હેતુથી કે એ ધર્મમાં જેમને આપણાપણાનો ભાવ છે...અર્થાત્ જેઓનાં બુદ્ધિ-હૃદય એ ધર્મને બહારથી નહીં પણ અંતરમાં રહીને નીરખવા તત્પર છે-તેમને જ આ પુસ્તક કાંઇક ઉપયોગી થશે.’ ‘આપણો ધર્મ'ની ત્રીજી આવૃત્તિના ‘ઉપોદ્ઘાત’માં પ્રો. રા. વિ. પાઠકે લખ્યું છે : ‘આ ગ્રંથ વાંચતાં આનંદશંકરના ચિંતનનાં ચાર મુખ્ય લક્ષણો ધ્યાનમાં આવ્યા વિના નહિ રહે; વિશાલતા, સૂક્ષ્મતા, વિશદતા અને સમતા. આ ચારેય ગુણો બધા શાસ્ત્રીય ચિંતન અને નિરૂપણમાં આવશ્યક છે, પણ એ બધાનો આવો સુયોગ ક્યાંક જ જોવામાં આવે.'
મારી અંગત વાત કરું તો, ‘આપણો ધર્મ’ વાંચતાં મને, પ્રો. ધ્રુવની અર્થઘટનની આગવી શક્તિ-પ્રતિભાની ઊંડી પ્રતીતિ થઇ છે. કેટલાંક દૃષ્ટાંતોથી મારી વાત સ્પષ્ટ કર્યું. મહાભારતના યુદ્ધમાં આચાર્ય દ્રોણે કાળો કેર વર્તાવ્યો છે. સાચા બ્રાહ્મણ ધર્મને ભૂલી એ પરમ વીર ક્ષત્રિયને છાજે તેવું પરાક્રમ કરી રહ્યા છે. અર્જુન સિવાય કોઇપણ એમનો મુકાબલો કરી શકે તેમ નથી. કપટનીતિ આચર્યા વિના આચાર્યનો યુદ્ઘપ્રકોપ શમે તેમ નથી. એટલે માલવરાજના કુંજર અશ્વત્થામાને ભીમે મારી નાખ્યો અને આ વાત જો દ્રોણને કાને પડે તો પોતાનો પ્રિય પુત્ર અશ્વત્થામા મરાયો છે સમજી તે
ઢીલા પડે કે શસ્ત્રત્યાગ કરે. પણ ભીમ જો કહે કે અશ્વત્થામા મરાયો...તો ભીમનું કોઇ સાચું માને નહીં. આ વાત જો ધર્માવતાર યુધિષ્ઠિર કહે તો ૧૦૦% શ્રદ્ધેય ગણાય...એટલે યુધિષ્ઠિર બોલ્યા તો ખરા પણ ‘નરો વા કુંજરોવા'ના દ્વૈધીભાવ સાથે. આ પ્રસંગનું અર્થઘટન કરતાં આચાર્યશ્રી ધ્રુવ કહે છે : ‘અશ્વત્થામા મરાયો' એમ અસત્ય બોલતાં ભીમને જરા પણ સંકોચ આવતો નથી, યુધિષ્ઠિરને સંકોચ આવ્યો, પણ આખરે એ પણ બોલ્યો. ન બોલ્યો એક અર્જુન. આ ભેદનું શું કારણ ? આમાં મનુષ્ય સ્વભાવનું એક ગૂઢ તત્ત્વ કવિ તારવી આપે છે. આ પ્રમાણે ભીમ વૃત્તિના વેગને ઉપનિષદ જેને શ્રેય વિરુદ્ધ પ્રેય કહે છે તેને-જલદી તાબે થઇ જાય એ સ્વાભાવિક છે. યુધિષ્ઠિર ધર્મ (Law)નો અવતાર છે, પગલે પગલે કાર્યાકાર્યનો વિચાર કરીને ચાલનાર છે, પણ એને આ ધર્મબુદ્ધિ સિવાય વધારે ઊંચું અવલંબન નથી, અને તેથી એ આખરે ઘર્મમાંથી ચ્યુત થાય છે. અર્જુન પરમાત્માનો સખા છે, ભક્ત છે. એની ભાવના ધર્મ (Law)ની નથી, પ્રેમ (Love)ની છે...અર્જુને નીતિની દરકાર કરી નથી, પણ ધીરત્વ કેળવ્યું છે અને પ્રભુ સાથે પ્રેમ બાંધ્યો છે–એ આ ક્ષરો યુધિષ્ઠિરના ‘અધર્મભીરુત્વ’ કરતાં પણ એને વધારે કામ આવે છે. મનુષ્ય મનુષ્યત્વ કેળવતાં જેવું દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે, તેવું બુદ્ધિપૂર્વક દેવત્વ કેળવવા જતાં તે પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી, બલ્કે એનો પાત થાય છે. પ્રભુ ! મને મનુષ્ય જ રાખો. પણ તમારો રાખો-એ કરતાં હું અધિક માગતો નથી’.
એવો પણ એક સમય હતો, જ્યારે કહેવાતું : ‘કાના બિન ગાના નહીં'. મહાભારત, હરિવંશ, ભાગવત અને મધ્યકાલીન કવિઓના સાહિત્યમાંથી કૃષ્ણની બાદબાકી કરી નાખીએ તો શેષ શું રહે ?......પણ પુરાણ અંતર્ગત કૃષ્ણના નિરૂપણને નિશાન બનાવીને ખ્રિસ્તી પાદરીઓ અને પાશ્ચાત્ય કેળવણી પામેલા આપણા કેટલાક ઉત્સાહી સમાજ-ધર્મસુધારકો, એના જીવનની આકરી ને કઠોર ટીકા કરતા હતા. કૃષ્ણજીવનની લીલાના આવા કેટલાક પ્રસંગોનું આચાર્ય શ્રી ધ્રુવે આધ્યાત્મિક અર્થઘટન કરી બતાવ્યું છે જે વધુ કાવ્યાત્મક છતાંય પ્રતીતિકર લાગે છે. ભાગવતમાં કૃષ્ણ અને ગોપીઓના રાસની વાત આવે છે. એનું અર્થઘટન આચાર્યશ્રી આ રીતે કરે છેઃ ‘સૂર્યરૂપ વિષ્ણુને મધ્યબિન્દુ રાખી એની આસપાસ જ્યોતિઓના રાસનો ઉલ્લેખ છે...કોઇ રાસમાં મધ્યસ્થાને એકલા કૃષ્ણને નહિ પણ કૃષ્ણ અને રાધાને રાખે છે. એનો અર્થ એ કે વિશ્વનું મધ્યબિન્દુ કેવળ બ્રહ્મ નહિ પણ શક્તિસમેત બ્રહ્મ છે. વળી રાસમાં કૃષ્ણ કેવળ મધ્યસ્થાને જ નહિ, પણ આસપાસ ફરતી, પ્રત્યેક ગોપી સાથે એક. એક કૃષ્ણ, એવી કલ્પના પણ જોવામાં આવે છે. એનું તાત્પર્ય એ છે કે બ્રહ્મ એ વિશ્વનું કેવળ મધ્યબિન્દુ જ નહિ, પણ એનું પરિધ પણ છે. અંગ્રેજીમાં કહે છે તેમ ઇશ્વર આ વિશ્વનું-‘Both the Centre and the Circumference' છે. આનો હેતુ પરમાત્માના નિર્ગુણ અને સગુણ-૫૨ અને અન્તર્યામી-ઉભય સ્વરૂપ નિર્દેશવાનો છે. વળી સૂર્યને એટલે કે-વિષ્ણુના પ્રતીકને-ૠગ્વેદ સંહિતાનાં 'સૂર્ય આત્મા જ્ઞાત-તમ્બુર્વ-આમ સૂર્યને સ્થિર અને જંગમ વસ્તુમાત્રનો આત્મા કહ્યો છે-એ જ કૃષ્ણના રાસની કલ્પના છે.’
કવિ પિટ્સની પ્રખ્યાત ઉક્તિ છે : “Whatever of Philosophy has been made Poetry is alone