Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 67

1
તા. ૧૬-૯-૯૯
‘પૂજન દ્રવ્યભાવસે હોવે, સાધુ સિદ્ધાંત દિખલાવે.' આચાર્ય વલ્લભસૂરિનું ઉદાહરણ જોઇએ તો-‘ગિરિરાજ દર્શ પાવે, જગ પુણ્યવંત, પ્રાની.' કવિએ અહીં ગઝલ-કવ્વાલીની સાથે ચાલ આશક તો હો રહા હું'નો પ્રયોગ કર્યો છે. ઉપરોક્ત ઉદાહરણોને આધારે એવો નિષ્કર્ષ તારવવામાં આવે છે કે જૈન સાહિત્યની ગઝલોમાં ગઝલનો પદબંધ તરીકે સ્વીકાર થયો છે. ગઝલના છંદશાસ્ત્ર કરતાં ચાલ-દેશી અને શાસ્ત્રીય રાગ સાથે સુમેળ સધાયો છે.
છંદશાસ્ત્રના નિયમો સિવાય અન્ય ગઝલો રચાઇ છે. તે માટે ગઝલકાર જમિયત પંડ્યાના વિચારો નીચે મુજબ છે.
છંદશાસ્ત્રમાં ગઝલ અને તે સિવાય બંધારણપૂર્વકના અન્ય ઘણાં પ્રકા૨ો છે. વર્તમાન સમયની ગઝલોમાં પ્રાસાનુપ્રાસને કારણે ભાવ સાતત્ય સાદ્યંત જળવાઇ રહે તે પ્રકારે રચાયેલી ઘણી ગઝલો પ્રસિદ્ધ થતી રહે છે. આ પદ્ધતિને નઝમ પદ્ધતિની ગઝલો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જૈન કવિઓએ રેખતાનો પ્રયોગ કરીને આધ્યાત્મિક વિચારો પ્રગટ કર્યા છે. તેમાં રહેલું ઉપદેશનું તત્ત્વ સૂફીવાદની વિચારધારાની સાથે સામ્ય ધરાવે છે. તે દૃષ્ટિએ ઉપદેશનું તત્ત્વ દોષરૂપ નથી. કવિ આનંદધનજીએ ગઝલ શબ્દ પ્રયોગ કર્યો છે. કવિ અજિતસાગર ગઝલ સોહની અંગ્રેજી બાકી દેશી એમ લખે છે. આચાર્ય બુદ્ધિસાગરસૂરિની લગભગ બધી જ રચનાઓમાં કવ્વાલી શબ્દપ્રયોગ થયો છે. આ ગઝલોમાં કવિના નામનો પણ ઉલ્લેખ થયેલો છે. ઉદાહરણ જોઇએ તો-
આ
પ્રબુદ્ધજીવન
‘નાગરની અરજ ઉર ધરજો’
‘વિનયમુનિ વદે ભાવે' ‘બુદ્ધિ લબ્ધિ ઘર્મ વ્યવહારે’ ‘આનન્દધન રસરાજ છે.’
ગુજરાતી ભાષાની પ્રારંભ કાળની અને જૈન સાહિત્યની ગઝલોમાં લગાગાગા ચાર આવર્તતનોનો ૨૮ માત્રાનો ‘૪ મુસમ્મન સાલેમ છંદનો મોટા પ્રમાણમાં પ્રયોગ થયો છે. સાંપ્રદાયિક તત્ત્વ હોવા છતાં
ગઝલનો મિજાજ પ્રગટ થયા વિના રહેતો નથી, સ્થળવર્ણનની ગઝલોમાં શબ્દોની તોડફોડનું વલણ છે તે ત્યારપછીની ગઝલોમાં જોવા મળતું નથી. ગઝલોમાં હિન્દી, ગુજરાતી અને ઉર્દૂ, ફારસી શબ્દ પ્રયોગ પણ થયા છે. આવા વિશિષ્ટ શબ્દ પ્રયોગો ગઝલ નામને સાર્થક કરે છે. દા. ત. જાલિમ, બંદા, મલાહ, ફંદા, મજલ, ગમાયા, મતવાલા મુબારક, બંદગી, સિફત, ઇલમ, જોરી, બસેરા, બેસહરા, રોજો, ગર, જખમ, વાસીક્, વેકરારી, ફનાહ, જીયા, બરનમ, ભારીક, પાતસાર, નવ્વાબ, ખાસાફ્, બહોત, દલ્લાલ વગેરે દ્વારા ગઝલને અનુરૂપ લય અને દેહ ધારણ કરવામાં સમન્વય સાધે છે.
ફારસી ભાષામાં ‘મસનવી’ને કથા કાવ્ય એટલે કે પ્રસંગ નિરૂપણ કરતી રચના કહેવામાં આવે છે. પ્રભુદાસની નેમનાથની ગઝલ તેના
ઉદાહરણરૂપ છે.
‘રાજુલ કહે નાથ ગએ સાથ પરહરી નહીં અર્જ મોરી ગર્જ કછુ દિલમેં ધરી.પ
કવિએ આ ગઝલમાં નેમ-રાજુલના ત્યાગ અને દીક્ષા દ્વારા મુક્તિ
મેળવવાના પ્રસંગનો નિર્દેશ કર્યો છે.
કસીદા એટલે પ્રશસ્તિ કાવ્ય. જૈન સાહિત્યની પ્રભુભક્તિ વિષયક ગઝલોમાં પ્રભુનાં ગુણગાન ગાવામાં આવ્યાં છે. ભક્તની સમર્પણ ભાવના અને શરણાગતિ દ્વારા ઉદ્ધાર કરવાનો કેન્દ્રસ્થ વિચાર પ્રગટ થાય છે.
આચાર્ય કલાપૂર્ણસૂરિની ગઝલ જોઇએ તો— ‘ભૂલો પડ્યો છું ભવ મહીં ભગવાન રાહ બતાવજે જનમો જનમને મરણના સંતાપથી ઉગારજે.'
આચાર્ય દક્ષસૂરિની ગઝલની પંક્તિઓ જોઇએ તો-‘પતિત પાવન તરન તા૨ન દુઃખી કે દુઃખ નિવારણ ૫૭ ‘અનાથોં કે સદા પાલન, કરો ભવ પાર ઉતારન’ ‘પારસ પ્રભુ નાથ તું મેરા, રઢું મૈં નામ નિત તેરા, વિના તુમ નાથ જિનરાયા ભવોભવ દુઃખ બહુ પાયા.૫૮ મરસિયા પ્રકારની રચનાઓમાં મૃત્યુથી ઉદ્ભવતા શોકનું નિરૂપણ હોય છે. જૈન સાહિત્યની ગઝલોમાં ગુરુના અવસાનથી વિરહ-શોકમાં ઉદ્ભવેલા વિચારો ગઝલ-કવ્વાલીમાં પ્રગટ થયા છે. આચાર્ય વલ્લભસૂરિની ગઝલનું ઉદાહરણ‘વિના ગુરુરાજ કે દેખે મેરે દિલ વેકરારી હૈ
મહા ઉપગાર જગ કરતા, તનુ ફનાહ સમજ કરકે. ૫૯ પુણ્યવિજય કવિનું ઉદાહરણ-અમોને લાડમાં લાલી, પઢાવ્યા પુત્રવત્ પાળી, અચાનક ક્યું ગયા ચાલી, અમોને છેક ગયા ભૂલી.૬° ‘હજારો મેદની જામી મલી ગુરુભક્તિને કાજે વિરહ અમને થયો આજે દાદાગુરુ અમારા યું અમોને છેક ભૂલી ગયા.'
૧૧
સાંપ્રદાયિક ગઝલોમાં ઉપદેશનું તત્ત્વ હોય તે સ્વાભાવિક છે. પણ ઉપદેશ મિત્ર કે કાંતાસંમિત કરતાં પણ અનેકગણો ચઢિયાતો એવો પ્રભુસંમિત છે એટલે તેમાં વિશ્વકલ્યાણની ઉદાત્ત ભાવના રહેલી એ વાત નિર્વિવાદપણે સ્વીકારવી જોઇએ. ધાર્મિક સાહિત્યને પ્રચાર- લક્ષી ગણીને ઉપેક્ષાવૃત્તિ દાખવવામાં આવે છે તે અયોગ્ય છે. તેમાં પણ કલાની માવજત થયેલી છે. સાહિત્ય અને જીવનના સંદર્ભમાં આ ગઝલો જૈન સાહિત્યની નવીનતા ને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે. તેમાં પ્રણય અને વિરહની ભૌતિકવાદી અભિવ્યક્તિને બદલે આધ્યાત્મિક પ્રણય થાય છે. આચાર્ય બુદ્ધિસાગરસૂરિ, આચાર્ય લબ્ધિસૂરિ અને કેન્દ્રસ્થાને છે. પ્રેમના સર્વ પ્રકારોમાં પ્રભુપ્રેમ શ્રેષ્ઠ છે એવો વિચાર પ્રગટ વલ્લભસૂરિએ ગઝલના વિકાસમાં સંખ્યા અને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ મૂલ્યવાન પ્રદાન કર્યું છે. સંસ્કૃત ભાષામાં પણ ગઝલ રચીને ભાષાપ્રભુત્વનો પરિચય કરાવ્યો છે, લબ્ધિસૂરિની-
‘જિનચન્દ્રપ્રભં વંદે નિકૃત્તકર્માવલીકન્દમ્ ૧ આચાર્ય વલ્લભસૂરિની-
કરૂણા સુધાભિભિરિત ચરિતં હિ તાવ કીનમ્ ગઝલની સમૃદ્ધિમાં નવો રંગ લાવે છે.
આ ગઝલોમાં ધાર્મિક વિચારોની સાથે માનવમૂલ્યોનું સંવર્ધન થાય તેવા વિચારો દર્શાવતી ગઝલો પણ છે. પરિણામે આપણાં સાંસ્કૃતિક વારસાનું ગૌરવ પ્રસ્થાપિત કરવામાં સફળતા મળી છે. સ્થળવર્ણન સિવાયની ગઝલો ગુજરાતી સાહિત્યની ગઝલો સાથે સમાન કક્ષાએ સ્થાન ધરાવે છે, કે જેમાં પ્રેમનું-અધ્યાત્મનું સૌન્દર્ય ઝળહળતું છે. ગઝલના નિયમાનુસ૨ શેરની સંખ્યાનું પાલન થયું નથી. કવિઓએ સ્વતંત્ર રીતે શે૨ની સંખ્યા નક્કી કરી હોય તેમ લાગે છે. ગઝલસ્વરૂપનો કાવ્યસાહિત્યની વિશિષ્ટતા અને નવીનતા દર્શાવે છે. જૈન સાહિત્ય કેટલું પરિચય અને જૈન સાહિત્યની ગઝલો વિશેની માહિતી જૈન સમૃદ્ધ છે અને તેમાં પણ વિવિધતા રહેલી છે એ તો સંશોધન દ્વારા પ્રગટ થાય ત્યારે જ સાચો ખ્યાલ આવે અને સાંપ્રદાયિકતા પ્રત્યેનું વલણ નવો માર્ગ દર્શાવીને ધાર્મિક સાહિત્યમાં ઊંડો રસ લેવાની ભૂમિકા પૂરી બદલાય, સાહિત્ય- રસિક જનતાને માટે જૈન સાહિત્યની ગઝલો એક
પાડે છે.
આ સાહિત્ય એટલું બધું સમૃદ્ધ છે કે હજી પણ કેટલાક કવિઓની ગઝલો મળી શકે તેમ છે.
htt