Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 29

તા. ૧૬-૫-૯૯
પ્રબુદ્ધ જીવન
તરણાની તોલે થવું છે n ડૉ. ગુલાબ દેઢિયા
આપણી નજર તરત ભેદ પારખી બતાવે છે. આ કિંમતી ને આ તુચ્છ. આ ભારે ને આ હલકું. તારવણીની રીત સહેલી છે. રૂપિયા પૈસામાં જેની કિંમત નહિ તે તુચ્છ. કુદરતમાં સહજ મળી આવે તે સામાન્ય. સર્વસુલભ છે તે સાધારણ. વિપુલ માત્રામાં છે એ નગણ્ય. નજર સામે છે એ તો જાણે સમજ્યા, ઠીક. ચૂપ રહે તે પાછલી હરોળનું. નાનકડું તે મામૂલી, હવા, પાણી, જીવજંતુ, વનસ્પતિ, માટી, ચંદ્ર, સૂર્ય, આકાશ, શાંતિ વગેરે કેટકેટલું આપણી નજરે ઊતરતી કક્ષાનું.
જેનો ખપ થોડો ને ચળકાટ વધુ, જે થોડાક જણ પાસે જ છે તે દુર્લભ, જેમાં આપણું સ્વામિત્વ તે શ્રેષ્ઠ.
એક તરણાની તોલે; બીજું મોંઘા મોલે, જોયું ! તરણાની તોલે એટલે કશી વિસાતમાં ન હોય તેવું. ઘણા માણસોને આપણે તણખલાની તોલે ગણીએ છીએ. તણખલું આપણી નજરે તિરસ્કારપાત્ર. મગતરા જેવું. મામૂલી.
૫
પ્રાચીન કાળની એક દુર્લભ વસ્તુ હજી આપણને સાવ સુલભ છે તે કુશ. યજ્ઞસામગ્રીમાં ઘાસની પણ ગણતરી હતી. કુશ કેવું બ્લેડ જેવું ધારદાર કે તોડતાં ન આવડે તો આંગળાંને લાલ પરચો દેખાડી દે એવું ઘાસ. એના દર્ભ નામમાં તો મને દર્પનો પડઘો સંભાળાય
છે.
ઘાસ આપણાથી કેટલું નિકટ ને કેટલું દૂર 1 ઘાસનો આપણા વ્યક્તિનામોમાં સમાવેશ છે ખરો ? સમ ખાવા પૂરતો એક દાખલો છે. સીતાપુત્ર કુશ; વનવાસ, પર્ણકુટિ અને યજ્ઞના દર્ભના સંગનો રંગ લાગ્યો હશે. અયોધ્યાના રાજમહેલમાં આ નામ મળત !
કુશ ઘાસનો અગ્ર ભાગ તીવ્ર અણીદાર. તેથી તો ઝીણી તીવ્ર બુદ્ધિવાળાને કુશાગ્ર બુદ્ધિશાળી કહ્યો છે. થયો ને તરણાને તોલે, ઘાસ કાપવું એ તો ફાલતુ કામ મનાયું પણ કુશ કાપી શકે તે કુશળ કહેવાયો. એ કુશળ હોંશિયાર, કલ્યાણકારી ને પ્રવીણ પણ કહેવાય. ઘાસને શું સમજો છો !
કોઇને તરણાની તોલે કરવું સહેલું છે પણ તરણાની તોલે થવું અઘરું છે. તૃષ્ણની નમ્રતા ક્યાંથી લાવવી ? જેમ ધરતી ખમી ખાય તેમ ધરતીના જાયા ઘાસમાં તરલતા ને નમ્રતાનો વિરલ સંગમ જોવા મળે. ધરતી લગોલગ રહે તેને નમ્ર થવું પરવડે.
મોંમાં તરણું કોણે નહિ લીધું હોય ? સીમશેઢે, મેદાનમાં, ખેતરવાડીમાં નિરાંતે બેઠા હો વાતો કરતાં કરતાં, વિચારતાં વિચારતાં માણસ સહજ ભાવે જ મોંમાં એકાદ વૃન્ન લે છે. તૃણને મોઢામાં
લઇને રમે છે. કેવી નિર્દોષ ક્રીડા છે ! આબાલવૃદ્ધ સૌ એકાદ સળી લઇને રમાડે છે. ફેરવે છે. તૃણ સાથે ગેલ કરતાં આપણે બાળક
હતા તે પ્રતીત થાય છે. પરંતુ ડાહ્યાજનો તો જુદું જ વિચારે ને !
જ્ઞાનીઓ કહે છે : સંસાર સાગરરૂપ છે. ધર્મ હોડીરૂપ છે. સંસાર– સાગરને તરી જવાનું સમ્યક્ સાધન ધર્મ છે. તેથી ધર્મ તરણોપાય છે. વિદ્વાનો તરણનો ઉપાય એવો ષષ્ઠી તત્પુરુષનો સમાસ કરે. ઘાસઘેલાં તો એવો અર્થ શોધે કે તરણું એ જ ઉપાય. તરણું તરી શકે છે. તૃણ જેવા થઈએ તો આપણે તરી શકીએ. વૃશ જીવે છે અને આપણને જીવાડે છે. નમી જતાં આવડે તો ઊભાં થતાં
એમણે કહ્યું : ‘મોંમાં તરણું લેવું એટલે તમારી ગાય છું એમ કહી દીનતા બતાવવી. નમી પડી શરણ માગવું. માફી માગવી. તરણાની નમ્રતાને આપણે દીનતા માની બેઠા. તૃણ દીન થોડું છે ? એ તો દીનદયાળ છે. જેને નરપતિ, ભૂપતિ, રાજાધિરાજ, રાજેન્દ્ર, મહેન્દ્ર
આવડે. વામન ઘાસ તાકે છે તો આભને જ. ઝૂકે, પણ પાછું ઉન્નત મસ્તક કરીને બિનધાસ્ત ઊભું થઇ જાય. વા વંટોળ વાવાઝોડું પામર
કે સરકાર માઇબાપ રોટલો ન દઈ શકે તેને આ દીનદયાળ તૃણ દે છે, અન્ન દે છે. પશુને ચારો, મનુષ્યને અન્ન અને પંખીને
ધાન્ય
તૃણનો વાળ વાંકો ન કરી શકે. ફૂંકાતા, ફૂંફાડતા બધું ફંગોળતા માળો દેનાર ત્રણ સાથે આપણને જૂનો ઋણાનુબંધ છે. તૃણનું આપણા
ચક્રવાતી ઝંઝાવાત વચ્ચે મોજથી માથું ડોલન શૈલીમાં ડોલાવી શકે તે તા.
પર ઘણું ઋણ છે.
અમારે ત્યાં કચ્છમાં માંડવી તરફ દરિયા કિનારે એક જગાનું નામ છે દરભડી. એ નામ દર્ભ ૫૨થી આવ્યું હોવું જોઇએ. અહીં
લોકો તારણું કરવા આવે છે. શ્રાદ્ધમાં દર્ભ વપરાય. ગ્રહણની અસર
ન લાગે માટે દર્ભને ઉપયોગમાં લે છે. કચ્છમાં મુન્દ્રાની પાસે એક નાનકડા ગામનું નામ ધ્રભ છે. એ પણ દર્ભનો જ પ્રતાપ હશે. કચ્છમાં હજુ એક ગામનું નામ ઘાસ પરથી હોય એમ લાગે છે. ચીયો
નામના ઘાસ પરથી ચીયાસર ગામ.
કૂતરા માંદા પડે ત્યારે સીમમાં જઈ થોડું ઘાસ ખાઈ આવે છે. ઘાસ એટલે ખડ. ખડ ખાવું એટલે મૂર્ખાઈ કરવી. ગફલતમાં રહેવું. પરંતુ ખડ ખાઇને કૂતરા તો નરવા થાય છે. આપણે ક્યારેક દવાઓ ખાઇને માંદા પડીએ ત્યારે જવારાનો રસ પીવો જોઇએ. એ પણ ખડ ખાવું જ છે. હા, તૃણસેવનની કોઇ આડઅસર નથી. લીલાછમ થઇએ એટલું જ.
ધીરા ભગતે અવળવાણીમાં ભલે ગાયું, ‘તરણા ઓથે ડુંગર, ડુંગર કોઈ દેખે નહિ.' ત્યાં તો એવો ભાવ છે કે નાની, તુચ્છ વસ્તુની આડમાં મોટી વસ્તુ નજરે ચડતી નથી. આપણી નાની તૃષ્ણાઓમાં ખોટો નથી. ખરી તૃણપ્રીતિ હોય તો વૃન્નદર્શન થાય. પછી ડુંગરાને જુએ પણ કોણ ? ડુંગરાને રોમેરોમ લીલો રંગ ભરતું, એને લીલોછમ વરણાગી કરી દેતું, એના ઘડપણને, બોડાપણાને ઢાંકી દેવું એ તરણું
પરમ તત્ત્વને વિસારી દઇએ છીએ. અવળવાણીનો શબ્દાર્થ પણ
જ છે ને ! ડુંગરને ઝરણું ને તરણું બન્ને વ્હાલાં. ડુંગર પર ઊભા
રહી દૂરસુદૂર વિસ્તરેલાં તૃણાંગણો નીરખ્યાં છે. એ ખેતરો, મેદાનો પર લીલા રંગની લીલા આંખ માટે ઓચ્છવ બની રહે છે. લીલા રંગની કેટકેટલી ઝાંય ! એને કેટકેટલા નોખા ખાનામાં મૂકવો ! પ્રત્યેક લીલો રંગ અનોખો ! ઘાસના ઢાળ, ઘાસની ખીણ, ઘાસની નદી, ઘાસના ક્યારા, ઘાસની જાજમ, ઘાસના ગાલીચા. આ તૃણનો મેળો મહાલીએ તો મોટાઇનો ગરવ ઊતરી જાય. તૃણ મેળામાં ખોવાઈએ તો પોતાને જઇ મળીએ.
·
દર્ભ આપણા જીવનમાં કેવું વણાઇ ગયું છે ! દર્ભનું આસન વપરાય અને જીવનયાત્રા પૂરી કરીએ ત્યારે પથારી પણ દર્ભની કે ઘાસની મળે. ન કોઇ દોર, ન દમામ. લાલચ વગર સૂઇ જવાનું,
સાથરાનો બોધ એ જ હશે ને ! જીવતાં સાદડી પર બેઠા હોઇએ તો સાથરે સૂતાં ભય ન લાગે.
ઘાસ એ વનમાળી કૃષ્ણ છે અને એમાંથી પસાર થતી વાંકીચૂંકી કેડી એ ભૂલી પડેલી રાધા છે.