Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 112

૨૬
પ્રબુદ્ધજીવન
ભૂલો ભલે બીજું બધું જ્ઞ ડૉ. ગુલાબ દેઢિયા
તમે જેટલું જાણતા હો એનાથી વધુ જાણતલ હોવાનો દેખાવ કરી શકો તે તમારા હિતમાં છે. પરીક્ષામાં પૂછ્યું હોય એનાથી વધુ લખીને વિદ્યાર્થી પરીક્ષક પર પ્રભાવ પાડે છે.
પાઠ્ય પુસ્તક ‘ગાંધીજીની આત્મકથા'ના સીધેસીધા જવાબ લખવાને બદલે જવાબને આરંભે આત્મકથાની વ્યાખ્યા લખવાની ભલામણ અમે વિદ્યાર્થીઓને કરતા હોઇએ છીએ.
પોતે લખેલી પોતાની કથા એટલે આત્મકથા. આટલું લખીએને તોય પરીક્ષક રાજી થઈ જાય. એક વિદ્યાર્થીએ લખ્યું : પોતે લખેલી પોતાની ખતા એટલે આત્મકથા. આ શું ? આ તો પહાડ જેવી ભૂલ. કથાને બદલે ખતા શબ્દથી કેવો અનર્થ થઇ જાય. ખતા એટલે તો ઠોકર, ચૂક, નુકશાન વગેરે.
વિદ્યાર્થીની ભૂલ ૫૨ મોટું લાલ ચકરડું કર્યું ત્યારે મન જરાક ઠર્યું. ભૂલોને લાલ રંગથી બતાવવી. પછી પેલી વ્યાખ્યા ફરી વાંચી ત્યારે થયું અરે ! આ અબુધ વિદ્યાર્થીએ તો આત્મકથાની મૌલિક અને સચોટ વ્યાખ્યા ભૂલ ભૂલમાં જ આપી દીધી છે. આવી અર્થસભર વ્યાખ્યા વિદ્વતાના ડોળ કે ભાન વગર,
માણસ પોતે પોતાની કથા લખે એ તો જાણે ઠીક, સમજ્યા, પરંતુ આત્મકથાનો, શ્રેષ્ઠ આત્મકથાનો પ્રાણ તો છે કથાનાયકની ખતાઓ, એણે ખાધેલી ઠોકરો. નર્મદ, ગાંધીજી,' મણિલાલ નભુભાઇ કે અન્ય કોઇની ઉત્તમ આત્મકથાઓ આત્મવૃત્તાંત જ નથી. માત્ર કથા નથી. ભરપૂર ખતાઓ છે. ઠોકર ખાવી, પડવું, પાછા ઊભા થવું, ભૂલો કરવી, સ્વીકારવી, સુધારવીગાંધીજીને તો એ ક્રમ રહ્યો છે.
આટલી પીંજણ કરવાનો અર્થ એટલો જ કે ભૂલને ભૂલવા જેવી નથી. ભૂલ નવા અર્થ લાવે છે. ભૂલ એટલે સ્થિર જળમાં સ્પંદન જગવતી નાજુક કાંકરી. ભૂલ એટલે અનાયાસ ખૂલતી સહજ સૌન્દર્યની બારી. ભૂલો આપણી હિતેચ્છુ છે. એમનાથી અળગા ન રહેવાય. આત્મીયતા કેળવવી રહી. આપણાં સૂત્રો કહે છેઃ માણસ ભૂલોમાંથી શીખે છે. એનો તર્કબોધ એ થયો કે કંઇક શીખવું હોય તો ભૂલો કરવી. જ્ઞાન પ્રાપ્તિની અભીપ્સા (સાદા શબ્દોમાં ઇચ્છા) હોય તો ભૂલો સહાયક થઇ શકે છે. ભૂલો ક૨વી એમ બોલવામાં થોડો અહંકાર છે. ભૂલો થવા દેવી. એમાં દૈવીભાવ છે. આપણે ભૂલો કરનાર કોણ ? ભૂલો તો પોતાની મેળે જ થાય છે. આપણને નિમિત્ત બનવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે એટલું જ. એટલે ભૂલો અને નમ્રતાનો સંબંધ પણ તપાસવા જેવો ખરો.
માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર. આમ કહેવામાં કેટલી મોટી ગરવાઇ છે I તમે માણસ છો, મનુષ્ય છો, સૃષ્ટિનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છો એ સિદ્ધ કઇ રીતે કરશો ? ભૂલો કરીને, પાત્ર બનવું અઘરું છે. પાત્ર એટલે નાટકની ભૂમિકા, પાત્ર એટલે યોગ્ય અને પાત્ર એટલે વાસણ. નાટકનું પાત્ર બનવા જાતને ઓગાળવી પડે. યોગ્ય બનવા નક્કી માપદંડ સુધી પહોંચવું પડે, અને વાસણ બનવા ઘડાવું પડે. એટલે જ ભૂલને પાત્ર એવો માણસ અક્ષયપાત્ર જેવો લાગે છે. અક્ષયપાત્રમાંથી અન્ન નથી ખૂટતું. માણસમાંથી ભૂલો નથી ખૂટતી. અક્ષય ભૂલો એ આપણી નિયતિ અને એ જ આપણો અધિકાર.
જ
‘ફૂલ’ શબ્દમાં ‘ફૂ’ હ્રસ્વ (ફુલ) લખનારા છે. ફૂલ આમેય અલ્પાયું છે. પણ ભૂલમાં તો સૌ ભૂની પૂંછડી દીધું જ તાણે છે. કોણે કહ્યું હ્રસ્વ-દીર્ઘમાં અર્થ અભિપ્રેત નથી ? સૌ સમજે છે કે ભૂલમાં ભૂ દીર્ઘ થાય. કારણ કે ભૂલો દીર્ઘ હોય છે. ફૂલો અલ્પ હોય છે. ભૂલો બીજા કરે છે. બીજાની ભૂલો દર્શાવવી, સુધારવી, એ માટે ઠપકો દેવો, ગાંઠનાં ગોપીચંદન કરવાં, એ બધું મનુષ્યની આંતરિક ઉદારતા દર્શાવે છે, પરોપકારવૃત્તિ દર્શાવે છે.
જ
તા. ૧૬-૧૨-૯૯
જે માણસ અજાણ્યા વટેમાર્ગુને વાટ નથી દેખાડતો, પોતાની ઉંમર અને પગાર નથી દેખાડતો, ઘણી ખાનગી વાતો ખાનગી માણસોને ય નથી કહેતો એ જ માણસ દ્રવિત હૃદયે બીજાની ભૂલો ચીંધી બતાવે છે. સામી વ્યક્તિ પૂછે તો જ કહેવી એવી સહદેવવૃત્તિ રાખ્યા વગર સામે ચડીને તેઓ કહી દે છે; બેધડક કહે છે. હોય તેને સવાયું કરીને કહે છે; કોઇ પણ બદલાની અપેક્ષા વગર આ વર્તન કરવું એ જ એની મહાનતા બતાવે છે.
થોડાક મનુષ્યો આત્મલક્ષી હોય છે. તેઓ પોતાની જાત વિશે વિચારે છે. પોતાની જ ભૂલો જુએ છે. પોતે ક્યાં ચૂક્યા એ જોવાનું ચૂકતા નથી. એવા લોકો અલ્પ સંખ્યામાં જ રહ્યા છે અને રહેશે.
ખરા પરગજુ લોકો પરલક્ષી હોય છે. પોતાની જ ભૂલો સુધારવા જેવા સ્વકેન્દ્રી કે સ્વાર્થી તેઓ નથી. તેઓ દીર્ઘદષ્ટા છે. પારકાનું રહિત પહેલાં જુએ છે. એમનું પરહિતચિંતન વંદનને પાત્ર છે. શાસ્ત્રોએ જેને ‘છિદ્રાન્વેષણ' કહ્યું એ શબ્દ મને પસંદ નથી. ખરેખર તો આપણા મગજમાં એક એવું રસકેન્દ્ર હશે જે બીજાની ભૂલો પરખી લે છે.
કોઇકે માર્મિક રીતે કહેલું : વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક બન્ને લાલ પેન્સિલનો ઉપયોગ કરે છે. વિદ્યાર્થી અગત્યના સારા સુવાક્ય નીચે લીટી દોરે છે. શિક્ષક ક્ષુલ્લક ભૂલો નીચે લાલ લીટી કરે છે. પરિણામ સ્પષ્ટ છે. જે સારું જુએ છે તે પાસ થઈ ઉપલા વર્ગમાં જાય છે અને ભૂલો શોધનાર એ જ વર્ગમાં રહે છે.
પૂલ કિનારાઓને જોડે છે. ભૂલ પ્રજાઓને જોડે છે. તમને જો કોઇની ભૂલ જ ન દાખવવી હોય તો તમે બીજા લોકો સાથે ગાઢ સંબંધ ક્યાં રાખવાના? એની ફિકર ક્યાં કરવાના ? બીજા માટે ક્રોધ કરવો, મગજ ગુમાવવું, બ્લડ પ્રેશરને ઉછળકૂદ કરાવવું એ કંઇ નાની અમથી તો વાત નથી ! તેથી તો સંસ્કૃત સુભાષિતમાં કહ્યું છેઃ વૃક્ષો પરોપકારથી ફળ આપે છે, નદીઓ પરોપકારથી વહે છે. પરોપકારાર્થે વાદળ વરસે છે. તે જ રીતે કાળા માથાનો માનવી પરોપકારાર્થે જ, પારકાના ભલા માટે જ એની ભૂલો દર્શાવે છે. આ શ્લોકાર્થમાં તમારી ક્યાંય ભૂલ થતી હોય તો સુધારી લેજો.
મોંઘી ફ્રેમમાં મઢાવીને દીવાનખાનામાં લટકાવે છે. ‘ભૂલો ભલે બીજું મા-બાપને ધરાર ભૂલી જનારા પેલી જાણીતી ઉપદેશ કવિતા બધું, માબાપને ભૂલશો નહિ.’
એક વધારાની ફ્રેમની જરૂર છે ઃ ‘ભૂલો ભલે બીજું બધું; ભૂલોને (બીજાની જ તો !) ભૂલશો નહિં.’
ભારતીય પ્રજાને લોકશાહી પ્રિય છે, કારણ કે અહીં તમને કોઇની પણ ખામી દેખાડવાનો અબાધિત અધિકાર મળે છે. પીવાનું ચોખ્ખું પાણી ન મળે તે ચાલે પણ આ અધિકાર ન હોય તો ન ચાલે, ઊણપ તો દેખાડવા માટે જ હોય છે. કોઇ સુધરતું નથી. એ પણ યાદ રાખજો કે જો તમે મહા કોશિશ કરીને ભૂલો નહિ તો બીજાઓને તમારામાં શા માટે રસ પડશે ?
ભૂલ મહાન કાર્યોની જનેતા છે. કોલંબસે ભૂલ ભૂલમાં જ અમેરિકા શોધી કાઢ્યો. વૈજ્ઞાનિકો નમ્રપણે કહે છે, અમે પ્રયોગ-પ્રયોગ રમીએ છીએ. એ ભૂલોમાંથી જ નવી શોધ ક્યારેક પ્રગટી આવે છે. ખોડ છે ત્યાં ખોળ છે.
ઉત્તમ કે સંપૂર્ણ વસ્તુની મર્યાદા હોય છે. એમાં તમે વધુ સારું કંઇ ઉમેરી શકતા નથી. તેમ જ જરાક કંઇ કાઢી લેતાં એ વસ્તુ