Prabuddha Jivan 1975 Year 36 Ank 17 to 24

SR No.: 525960
Original Sutra Author: N/A
Author: Chimanlal Chakubhai Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1975
Total Pages: 86
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 8 MB

Page 50

૨૧૨
પ્રબુદ્ધ જીવન
મર્યાદિત નથી. એક બાજુ અનેક દેશમાં પ્રજા ભૂખે મરે છે; જ્યારે સમૃદ્ધ દેશોમાં સારામાં સારું અનાજ ખવડાવી, દૂધ ને માંસ માટે ઢોર ઉછેરવાં પડે છે.
અમેરિકા આજે જે જીવનની સગવડે ભાગવે છે એટલી જ બધી દુનિયા ભાગવવા માગે તે એટલી સંપત્તિ છે? આપણને જવાબ મળે છે, એ નથી; એટલું જ નહીં આજે જેવી દુનિયા છે એવું જીવન પણ લાંબો સમય ટકી શકે એમ નથી, આ બધામાં વસંત તો વધે જ છે. આપણી પૃથ્વીની આજની વસંત ૩ અબજ ને ૮૬ કરોડની છે. આજે જે દરે દુનિયામાં વસતિના વધારા થયા છે એ દરે આવતાં ત્રીસેક વરસમાં આપણા વિશ્વની વર્ષાંત સાડા સાત અબજથી આઠ બજની થશે. આ બમણી વસિત માટે રસ્તા,મકાન, હરવાફરવાનાં સ્થળા, રેલવે, શાળાના માટે મકાના – બધું જ બમણું જોઈશે. જમીન એછી થશે. આ પરિસ્થિતિ જ ાપણે સમજપૂર્વક કેમ જીવવું તે વિચારવાને પ્રેરે છે. એમાં જેટલી ઢીલ કરીએ એટલું આજની યુવાન ને ગાવતી કાલની પેઢીને ભાગે છે.
મુનિશ્રી સંતબાલજી જૈન સાધુ છે. તેમના પહેલા પરિચય એક ઊંડાણના ગામડામાં થયો. એક નાની તાંબાની થરોટમાં તેઓ કપડાં ધોતાં ધાતાં વાત કરતા હતા. મારે માટે આ નવું હતું. એનું એ જ પાણી ફરી ફરીને વાપરતા હતા. છતાં મે' જોયું કે કપડાં સ્વચ્છ કરવાની કળા તેમના હાથમાં હતી.
‘આ પ્રદેશમાં પાણીની તંગી છે માટે જ આપ આટલી કરકસર કરે છે ?' મેં પૂછ્યું.
‘કપડાં ધોતાં ધાતાં તેમણે કહ્યું: ‘ધાવા માટે જેટલું પાણી જરૂરી છે એટલું તે વાપરું જ છું, બગાડતા નથી.’પાણી સજીવ છે;'
‘બહુ ટૂંકી વાત થઈ. ઓછા પાણીથી કપડાં ધાવામાં અહિંસા તો હતી જ પણ સાથે સાથે અપરિગ્રહ પણ હતા. તેમનાં સ્વચ્છ અને વ્યવસ્થિત કપડાં સૌને આકર્ષે એવાં હતાં. પરિગ્રહ એટલે પાણી ન વાપરવું એમ નહીં પણ જરૂર પૂરતું; અને ખૂબ ચીવટથી વાપરવું.
ગાંધીજીના જીવનના આવે પ્રસંગ જાણીતે છે. તેમણે જીવનભર સત્ય ને અહિંસાની આરાધના કરી. કોઈ પણ વસ્તુને બેદરકારીપૂર્વક કે જરૂર કરતાં વધુ પડતા વપરાશ હિંસા છે. તેમને આશ્રામ સાબરમતીને કિનારે હતા. તે વખતે સાબરમતીના પાણીની સેર બારે મહિના ચાલતી હતી. આજના જેવી નદી ગટરસમી બની ગઈ ને'તી; છતાં બાપૂ તે। દાતણ કર્યા પછી નક્કી કરેલા પ્રમાણનું જ પાણી વાપરતા, એક પણ ટીપું બગડે નહિ એવી કાળજીથી દાંત ને માઢું બરાબર સ્વચ્છ કરતા. આજે તે આપણે નળ ખુલ્લા મૂકી બ્રશ કરીએ છીએ અને ફુવારા છેડી શરીર પર પાણી ઢોળીએ છીએ. શરીરની સ્વચ્છતા માટે આમાંનું કેટલું પાણી આપણે વાપરીએ છીએ એવા પ્રશ્ન જ આપણા મનમાં ઉપડતા નથી. કારણકે આપણે એ વિષે વિચારતા નથી. પાણી ગમે તેટલું હાય તો પણ એને વધારે પડતું વાપરી વેડફ વાના આપણને શા અધિકાર ?
આ વિચાર અપરિગ્રહના છે. પરિગ્રહ એટલે ચારે બાજુથી વસ્તુઓથી ઘેરાઈ જવું તે. અનેક વસ્તુઓથી આપણાં ઘરને જીવન ઘેરાઈ ગયાં છે. સહેજ વિચારીશું તે! કેટલીયે નકામી, ભાગ્યે જ ઉપયોગમાં આવતી વસ્તુઓ આપણી આસપાસ છે. ઘરમાં એક પણ રમે તેવું નાનું બાળક ન હેાય તે પણ કબાટમાં ગાઠવાયેલાં રમકડાં; જાતજાતના કાચનાં વાસણાનાં સેટ; ઘરેણાં ને મોંઘા કપડાં; વીસ પચીસ જોડ કપડાં; સાના, હીરાના સેટ. આ બધું જ શું જરૂરી છે ? કપડાં શરીરના રણ ને એબ ઢાંકવા માટે છે. જો એટલું જ હાય તા કેટલાં ઓછાં ને સાદાં કપડાંથી ચાલી શકે; સૌભાગ્યના પ્રતીકરૂપ થાડી સાદી બંગડીઓથી ચાલે; પણ ! આ ભપકાથી આપણે બીજાને આજવા માગીએ છીએ, એક
તા. ૧-૩-૭૫
ખાટી પ્રતિષ્ઠાનું ભૂત આપણને સૌને ઘેરી વળ્યું છે. એટલે આપણું જીવન વધુ ને વધુ વસ્તુઓથી ઘેરાતું જાય છે.
સમાજ બદલાતા રહે છે. સામાજિક સ્થિતિને કારણે માનવની જરૂરિયાતામાં ફેર પડે છે. જંગલમાં વસતા માનવની જરૂરિયાતે કરતાં શહેરના માળાઓમાં વસતા માનવની જરૂરિયાતે જુદી હાય એ સ્વાભાવિક છે. ઊંચા માળાઓમાં રહેવાના ઓરડા જ એવા હાય કે જ્યાં વીજળીના દીવા ને પંખાની જરૂર પડે. એમ છતાં આપણે જે કાંઈ વાપરીએ છીએ, વસાવીએ છીએ, જેના વગર ચાલે એમ નથી એવું માનીએ છીએ તે બધું જ જરૂરનું નથી. હાય તે પણ જગતની સંપત્તિ મર્યાદિત છે; એટલું જ નહિ માનવના બેફામ વપરાશથી એ ભંડારા ઝડપથી ખૂટી રહ્યા છે સમપૂર્વક આપણે આપણી ઉપરછલ્લી સગવડો ને મેાજશેખની ચીજોને જતી નહિ કરીએ તે તે જલ્દીથી ખૂટશે ને એટલી મોંધી બનશે કે આપણને વાપરવી પરવડે નહિ. પરાણે કોઈ પણ વસ્તુ છાડવી પડે તે તેમાં મઝા નથી. જીવનની સાચી મઝા તો સમજપૂર્વક વસ્તુના ઉપયાગમાં છે. આ પ્રશ્ન વસ્તુઓ વાપરવા કે ન વાપરવાના નથી. જો કે માનવ જીવન એક એવી પરિસ્થિતિ તરફ ધસી રહ્યું છે કે જ્યારે વસ્તુઓની તાણ સાથે તેનું જીવન સમન્વય નહિ સાધે તે તે વધારે હતાશાથી ઘેરાઈ જશે. વાસ્તવમાં ઓછી વસ્તુઓથી ચલાવવું એક જીવનદર્શન છે, જીવનની કળા છે. એમાં વસ્તુ તે ઓછી વપરાય છે પણ જે કાંઈ વાપરીએ છીએ તેની સાથે આપણા જીવનની પૂરી એકતા છે. જીવનને ઊંડા સંતાપ છે. બીજાને દેખાડવા માટે કે બીજાથી પોતે કોઈ વિશેષ છે, અથવા મળેલા અહમને પેાષવા પહેરેલાં કપડાં કે ઘરેણાંથી જીવનમાં તૃપ્તિના અનુભવ થતા નથી. વસ્તુના વપરાશ ને આંતરતૃપ્તિ વિષે સંશાધન થયું નથી, કારણકે આપણું સંશોધન પણ ઉપભાગના માર્ગને જ પોષક રહ્યું હાય. એ
બનવાજોગ છે.
જીવનને સંપૂર્ણ રીતે માણવું હેય તે વસ્તુ સાથેની એકરૂપતા જરૂરી છે. અનેક સંસ્કૃતિના દાખલા ટાંકીને જગતના મહાન ઈતિહાસકાર ટાયન્બી એમના ઈતિહાસના પુસ્તકમાં કહે છે: ભૌતિક પરિસ્થિતિ ઉપર કે માનવીય પરિસ્થિતિ ઉપર વધુ ને વધુ કાબૂ મેળવવામાં સંસ્કૃતિને સાચા વિકાસ નથી સધાતા પરંતુ, ભૌતિક વસ્તુ પરથી રસ સમેટીને વધુ ઉચ્ચ ભૂમિકા પર જવાથી સધાય છે.
|
આપણે શું નિર્માણ કરવું છે? વસ્તુઓનો બેફામ, હેતુવિહીન, વપરાશવાળું જીવન કે સંસ્કૃતિ? જે માણસના જીવનને વધુ સભર કરે; માણસના જીવનને ઊંડી અગાધ તૃપ્તિથી ભરી દે.
દોઢસા વર્ષના ઔદ્યોગિકરણના ટૂંકા ગાળામાં જ માનવજાતે એવી સ્થિતિએ પહોંચી છે કે જે માર્ગે હવે વધુ દાઢી શકાય એમ નથી; આનું વિજ્ઞાન જ એ દાડ સામે લાલ બત્તી ધરે છે. તે જે પરિસ્થિતિ આપણી સામે છે તેને દિપૂર્વક સ્વીકાર કરી ઓછામાં ઓછી જરૂરી વસ્તુએ વાપરી વનને વધારે સભર ને સાર્થ કરવાને માર્ગ વિચારપૂર્વક શા માટે ન અપનાવીએ?
નવલભાઈ શાહ
સંધના આવન સભ્યો
વિષે
૫૦૦ સભ્યોના લક્ષ્યાંકને પહોંચવા માટેની અમારી ઝુંબેશ સતત ચાલે છે, અત્યારે જેટલા આજીવન સભ્યો છેતેમને દરેકન, તેઓ ફકત એક એક આજીવન સભ્ય મેળવી આપે એવી વિનંતી કરતા એક પરિપત્ર, પ્રવેશપત્ર સાથે મોકલવામાં આવેલ છે. તે પોતાના વર્તુળમાંથી એક આજીવન સભ્યને લગતું પ્રવેશપત્ર સૌ ભરીને સર્વર માકલી આપે એવી સમ્ર વિનંતી છે.
આજ સુધીમાં ૪૩૦ આજીવન સભ્યો નોંધાયા છે. હવે ફકત ૭૦ નામેા મેળવવાના બાકી રહે છે.
મંત્રીએ, મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ.