________________
૨૪૮
પ્રબુદ્ધ જીવન
ઘનશ્યામભાઈને ત્યાં અમે રહ્યા તે દિવસે સાંજે બહુ નજીકમાં વસતા કાકાસાહેબ કાલેલકરને અમે મળવા ગયા હતા. કાકાસાહેબ પર્વતના આશક, હિમાલયના પરમ ઉપાસક અને સતત પરિભ્રમણપરાયણ તેમનું જીવન, અમે તાજા જ અમરનાથની યાત્રા કરીને પાછા ફરેલા એટલે અમારાં મન અમરનાથથી ભરેલાં હતાં. આ કારણે તેમની સાથેના આ વખતના અમારા મિલનમાં કોઇ જુદી જ ઉત્તેજના હતી. તેમણે અમારા ઉત્સાહને બહુ ભાવથી આવકાર્યો અને અમારા ઉલ્લાસને ઉમળકાથી વધાવ્યા.
આ
અમારાં પ્રવાસી ભાઈ બહેનેાના દિલમાં, અહિં દિલ્હી આવ્યા છીએ તે, આપણા મહાઅમાત્ય નહેરુને મળવાનું ગોઠવાય એવી ઊંડી ઉત્કંઠા રમી રહી હતી. સાધારણ રીતે બહારથી આવતા અમારી જેવા પ્રવાસીઓને મળવા માટે જવાહરલાલજીએ, તેઓ દિલ્હીમાં હોય ત્યારે, સવારના ૮૫ થી ૯લા ના સમય રાખ્યો છે. આ માટે પહેલાંથી રજા મેળવવાની રહે છે. ઘનશ્યામભાઈએ રજા મેળવી આપી અને અમે બધાં જવાહરલાલજીના નિવાસસ્થાનના દરવાજા આગળ એકઠા થયાં અને અમને મળેલી રજાચિઠ્ઠીની ખાત્રી કરીને દરવાજામાં અમને દાખલ કરવામાં આવ્યાં. અમારામાંના કેટલાક ભાઈઓ ફલહાર તો કેટલાક ગુલાબના ગુચ્છ સાથે લેતા આવેલા. બગીચામાં થેડે આગળ ચાલ્યા અને એક મોટા બ ગલામાં અમે દાખલ થયાં અને પાછળના ભાગમાં વિશાળ આશરી છે ત્યાં બીજા' મુલાકાતીઓ માફક અમને પણ બેસવાનું કહેવામાં આવ્યું. વીશેક મિનિટ રાહ જોઇ અને નહેરુ ઉપરથી નીચે આવ્યા અને દીવાનખાનામાં બેઠેલા કેટલાક વિશિષ્ટ મુલાકાતીઓ સાથે વાતો કરવા લાગ્યા.
આ દરમિયાન અમારામાંના કેટલાક ભાઈઓના મનમાં વિચાર આવ્યો કે, જવાહરલાલજીને આપણે ખાલી હાથે મળીએ તે યોગ્ય નહિ. તેમને આપણે કંઇક ધરવું. જોઇએ. હીરાબહેને . આ વિચારનું સમર્થન કર્યું. એક ભાઈએ કહ્યું કે મારા તરફથી ૧૦૦ રૂપિયા આપે. બીજા પ્રવાસસાથીએ પણ એવી જ ઈચ્છા વ્યકત કરી. છેવટે એમ નકકી કર્યું કે, મુંબઈ જૈન યુવક સંઘના નામે અમારી પ્રવાસ મંડળી તરફથી પ્રાઈમ મીનિસ્ટર્સ · રીલીફ ફંડમાં રૂા. ૫૦૧ આપવા અને પછી તેના ફાળા કરી લેવા. આ રીતે જવાહરલાલજી જયારે અમારી સમક્ષ આવ્યા, અમને ભાવપૂર્વક આવકાર્યા, અમે અમરનાથની યાત્રા કરીને આવીએ છીએ એ જાણીને તેમણે પ્રસન્નતા વ્યકત કરી ત્યારે મે ઉપર જણાવ્યા મુજબની રૂા. ૫૦૧ ની નોટ તેમના હાથમાં મૂકી, અને બીજા ભાઈબહેનોએ તેમને હારતોરા પહેરાવીને કૃતાર્થતા અનુભવી. અમરનાથ અંગે તેમણે અમને છુટાછવાયા પ્રશ્નો પૂછ્યા અને થોડીક મિનિટ તેમની સાથે અમારી વાતો ચાલી. તેમણે પોતાના ગળામાંના એક હાર કાઢીને અમારા સહપ્રવાસી રમણલાલ લાકડાવાલાળાંનાં પુત્રી ચિ. સુધાને પહેરાવ્યો. અમારી વિનંતિને માન આપીને તેઓ અમારી વચ્ચે ઊભા રહ્યા અને બે ગ્રુપ ફોટા લેવા દીધા અને હસતા મેઢે અને સૌજન્યસૂચક ઉદ્ગારોપૂર્વક તેઓ અમારાથી છુટા પડયા. આ રીતે અમારા માટે આજના દિવસ ધન્ય બની ગયો. આપણા રાષ્ટ્રની આ સર્વોચ્ચ વિભૂતિને મંળતાં લગભગ દેવદર્શનની કૃતાર્થતાના અમને અનુભવ થયો. અમારી સફળ યાત્રાની પૂર્ણાહુતિ ઉપર આ એક અણધારી અત્યન્ત સુખદ ઘટના વડે સફળતાના નવા કળશ ચઢયો. અમારા . આનંદનો પાર ન રહ્યો.
સાથે સાથે અમે આગળ વિચારી રાખેલું હતું અને નકકી ત્યાં કર્યું હતું તે મુજબ અહિંથી માન્યવર મારારજીભાઈને અમે ગયા. . મારારજીભાઇને ત્યાં જવું એટલે એક નિકટવર્તી સ્વજનને ત્યાં જવું. અને તેમને મળીને અમને ખૂબ આલ્હાદ થયો. અમે તેમના કુટુંબીઓ હોઇએ તેવી રીતે તેમણે અમને આવકાર્યા. ખૂબ કામમાં રોકાયલા હોવા છતાં તેમણે અમારા
તા. ૧૬-૪-૬૨
માટે અડધા કલાક તારવેલા. એ સમય દરમિયાન અમારા પ્રવાસની, અમરનાથની યાત્રાની તેમની સાથે અમે કઈ કઈ વાત કરી. તેઓ અમારા પ્રવાસની વાત સાંભળી રાજી થયાં. તેમનું પણ અમે ફ ુલહારથી સન્માન કર્યું અને તેમની સાથે અમારા ચારપાંચ ગ્ર પફોટા લેવાયા.
આમ અખિલ રાષ્ટ્રના નેતા અને આપણા ગુજરાતના નેતાઆ બન્નેને મળીને અમે સર્વેએ નિરવધિ પ્રસન્નતા અનુભવી, અહિં અમે ઘનશ્યામભાઈથી છુટા પડયા અને પહેલાં અમેરિકન એ...બસીનું મકાન જોયું અને અશેક હોટેલ જોઈ. આ બન્ને મહાલયોની ભવ્યતાનું વર્ણન કરવાની જરૂર છે ખરી? અમરનાથ છેાડયા કરી પછી આપણે વિલંબિત તાલ છેડીને ક્રુતતાલપૂર્વક ગતિ રહ્યા છીએ અને મુંબઈ પહોંચવાની ઉતાવળ છે, તેથી આ કે તેનું વર્ણન કરવા માટે રોકાવું આપણને પાલવે તેમ નથી. અમે મધ્યાહ્નકાળે દિલ્હી સ્ટેશને પહોંચ્યાં. બપારનું ભાજન અમારા ડબામાં જ કર્યું. ત્રણ વાગ્યે જનતા એકસપ્રેસમાં અમે મુંબઈ ભણી
રવાના થયા.
દિલ્હીમાં આગલે દિવસે તેમ જ આજે અમે સારા પ્રમાણમાં ગરમી અનુભવી હતી પણ દિલ્હી વટાવીને આગળ ચાલ્યા અને કલાક દોઢ કલાક સુધી ધાધમાર વરસાદ પડયો અને જયાં ઉકળાટ હતો ત્યાં ચેતરફ ઠંડક થઇ ગઈ. સમય વર્ષાઋતુના હાઈને ચેાતરફ બધું લીલુંછમ હતું. વળી તાજેતરમાં વરસાદ આવેલા હોઈને જયાં ત્યાં પાણીના નાનાંમોટાં તળાવા નિર્માણ થયાં હતાં અને નદીનાળાં પાણી વડે છલકાતાં વચ્ચે જતાં હતાં, સાંજને સમય હતા. સૂર્ય' પશ્ચિમ ક્ષિતિજ ભણી નીચે ને નીચે અવતરણ કરી રહ્યો હતા. શીતળ પવન લહરીઓ મન તથા શરીરને મીઠી ઠંડક તથા મધુર તાજગી આપી રહી હતી. એસરતા જતાં સૂર્યપ્રકાશમાં બધું શાન્ત, સ્વસ્થ, પ્રસન્ન ` લાગતું હતું. ધાર્યા મુજબ પ્રવાસ પાર પડયા હોઈને દિલમાં સંતોષનું મીઠું સંવેદન વ્યાપી રહ્યું હતું.
આ અમારા પ્રવાસની છેલ્લી રાત હતી. સાંજનું વાળુ કર્યું. રાત્રીના બેગીના એક કમરામાં અમે બધાં એકઠાં થયાં. સૌથી પહેલાં અમારે નહેરુને અર્પણ કરેલી રકમના ફાળા કરીને એકઠી કરવાની હતી. ફાળા કરતાં રૂા. ૫૦૧ ને બદલે ૭૦૧ થયા. બાકીની આ રૂા. ૨૦૦ ની રકમ મુંબઈ આવીને જવાહરલાલજીના સેક્રેટરી ઉપર મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ તરફથી મોકલી આપવામાં આવી હતી. આ કામ પત્યા બાદ શ્રી, હીરાબહેન પાઠકે અમારા પ્રવાસને બધી રીતે સફળ અને સુખરૂપ બનાવવા બદલ પ્રવાસઆયોજક શ્રી. ભગુભાઈના અને તે મને પૂરા અર્થમાં સાથ આપનાર તેમનાં પત્ની પુષ્પાબહેનનો બહુ મધુર શબ્દોમાં આભાર માન્યો. હીરાબહેને જણાવ્યું કે:——“આપણા જીવનમાં પ્રત્યેક અનુભવ આપણી વ્યકિતગત ચેતનાને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે આવે છે. આપણા આ પ્રવાસ તો ખરે જ સાચા અર્થમાં આપણને સમૃદ્ધ કરી શક્યો છે. વિધવિધ સ્થળોનાં દર્શન અને તેના પ્રકૃતિસૌન્દર્યું. જેમ આપણને સમૃદ્ધ કર્યા છે તેમ આપણા સૌના સ્વભાવ વિષેની સમજ તથા અનુભવની પણ સમૃદ્ધિ સારા પ્રમાણમાં વધી છે. જેમ આપણે આ પ્રવાસ દરમિયાન ઊંચાં શિખરો નિહાળ્યાં અને ઊંડી ખીણા પણ જોઇ, અને આજુબાજુનું સપાટ સૌન્દર્ય પણ મન ભરીને માણ્યું, તે જ આપણે આપણા બધાના સ્વભાવની ભિન્ન ભિન્ન સપાટીના અનુભવ પણ કર્યો છે અને એ બંનેમાંથી આપણે ચિરસ્મરણીય આનંદ અને સૌહાદંનું નવનીત તારવ્યું છે અને એકમેકથી અજાણ્યા એવા આપણ સર્વમાં સ્થાયી કુટુંબભાવ નિર્માણ થયા છે. આ અમારા પ્રવાસની ફલશ્રુતિ છે.
“વળી આપણા પ્રવાસના અન્તે દિલ્હીમાં દેશના લાડીલા નહેરુનાં આપણે દર્શન કર્યાં. આ પ્રકારના લાસંપર્ક પાછળ રહેલા તેમના ઊંડા પ્રજાપ્રેમના તથા કેવળ રાજકારણ પુરુષનો