Page Text
________________
૧૬-૧૭-૬૨
પ્રબુદ્ધ જીવન
ગાંધીજી રસાથે મહાસતી ઉજ્જવલકુમારીના વાર્તાલાપ
( હિંદુ—મુસલમાન સમસ્યાના ઉકેલ અંગે ઍલ ઈન્ડિયા મેસ્લમ લીગના પ્રમુખ કાયદે આઝમ ઝીણા સાથે વાટાઘાટ કરવા માટે ગાંધીજી આજથી ૧૮ વર્ષ પહેલાં એટલે કે, ૧૯૪૪ ના સપ્ટેમ્બર માસ દરમિયાન મુંબઈ ખાતે પધારેલ. એ દિવસેામાં મહાસતી ઉજ્જવલકુમારી પણ મુંબઈ ખાતે જ ચાતુર્માસ કરી રહ્યા હતા. એ દિવસેામાં સ્વામી આનંદ મહાસતીજીને અવાર-નવાર મળતા. તેમની મારફત ગાંધીજી સવારના ફરવા નીકળે ત્યારે મહાસતીજી તેમની સાથે ફરે અને ચર્ચાવાર્તાલાપ કરે એવી ગાઠવણ કરવામાં આવી હતી. આ રીતે સતત ૧૯ દિવસ સુધી આ બન્નેનું મળવાનું ચાલુ રહ્યું હતું. આ શુભ મિલન દરમિયાન ધાર્મિક, સામાજિક, રાજકીય અનેક વિષયોની બન્ને વચ્ચે ચર્ચા થઈ હતી. આ વાર્તાલાપ દ્વારા ગાંધીજીના ઊંડા વાત્સલ્થના અને મહાસતીજીના ઉદાત્ત વ્યકિતત્વના આપણને મીઠો પરિચય થાય છે. પરમાનંદ)
મેં સાભળ્યું હતું કે, મહાત્માજીમાં વાત કરવાની એવી કલા છે કે, તદૃન અપરિચિત વ્યકિતને પણ થોડી મિનિટની વાતમાં જ તેઓ લાંબા સમયથી પરિચિત હોય એવું લાગે, અને એ વાતના મને પણ સાક્ષાત્ અનુભવ થયો.
વાર્તાલાપની શરૂઆતમાં જ એમણે મને પહેલા 'પ્રશ્ન કર્યો. “ અહીં મારી પાસે આવવામાં ઠગાયા હો એવું તો તમને નથી લાગતું ને ?”
“ના, નથી ઠગાઈ.” મેં કહ્યું.
“લોકો મને જૈત કહે છે.” તેઓ બાલ્યા.
“હા, હું પણ આપને જૈન જ માનું છું. જગતના બે અબજ મનુષ્યોની અપેક્ષાએ . આપનમાં હું જૈનત્વની છાપ વિશેષ જોઉં છું. મારી દ્રષ્ટિએ આપ મહાવીરના સિદ્ધાંતની વિશેષ નજીક છે.” મેં કહ્યું.
“લાકો કહેશે તમારા ઉપર ગાંધીની છાપ પડી છે. ”
“ ભલે લાક એમ કહે. મને એમાં કંઈ ખોટું લાગવાનું નથી. કેમકે, ગાંધીની છાપ એટલે સત્ય અને અહિંસાની છાપ. એ તો હું ઈચ્છું જ છું. એને માટે જ આ વેશ ધારણ કર્યો છે. ભગવાન મહાવીરની આજ્ઞા પણ સત્ય અને અહિંસાનું પાલન કરવાની છે. ' “એ તો હું અને તમે માની લઈએ. લોકો થોડા માનવાના છે?” ગાંધીજીએ કહ્યું.
થોડીવાર રહીને એમણે આગળ વાત શરૂ કરી, “આ સ્વામીજી તમારાં બહુ વખાણ કરતા હતા, પણ હું એમ જલ્દી સ્વીકારી લઉં તેમ નથી. હું તે તમારી પરીક્ષા કરીશ, અને તમે મારી પણ કરજો.
33
“ સ્વામીજી સાધુ પુરુષ છે. ભર્તૃહરિના ‘વસ્તુળવરમાધૂન્ પર્વતીનૃત્ય નિત્યમ્” કથનાનુસાર એએ તે બીજાના ગુણ કહેતા
રહેવાના છે.”
“ના, ભૂલશો નહિ. એનું નામ સ્વામી છે, પણ એ સાધુ નથી. શું તમે એને રાધુ માનો છે ? એ તો ઠગ છે ઠગ, અને એક મેટા ક્રાંતિકારી પણ.” થોડી વાર મૌન રહીને પછી એમણે કહ્યું, “હું અહીંઆ છું ત્યાં સુધી મને તમારા સમાગમ કરવો ગમશે, હું તમારો વધારે ને વધારે પરિચય સાધીશ, જ્યાં સુધી અહીં છું ત્યાં સુધી દરરોજ આ સમય તમને આપવા બંધાઉં છું. પણ તમે સ્વતંત્ર છે.”
આમ અમારી પહેલા દિવસની મુલાકાત પૂરી થઈ, અને પછી તો દરરોજ કોઈ ને કોઈ વિષય ચર્ચાતો રહ્યો. એક દિવસ મે કહ્યું, “મહાત્માજી ! હમણાં તે। દુનિયામાં હિંસાનું જ સામ્રાજ્ય પ્રવર્તી રહ્યું હોય એવું લાગે છે. ”
"
44
ગાંધીજી બોલી ઊઠયા, “ના, એમ બની શકે નહિં. દુનિયામાં હંમેશાં અહિંસા જ રાજ્ય કરે છે. જો હિંસાનું રાજ્ય હોત તે તે માનવજાતિના કયારનો ય વિનાશ થઈ ચૂકયો હોત. પરંતુ આજે તો માનવજાતિ વધારે વિકસિત થઈ છે. એ અહિંસાના સામ્રાજ્યનું પ્રતીક છે. ''
“આપ અહિંસાનું જે ભવ્ય સ્વપ્ન નિહાળી રહ્યા છે તેનું સ્વરૂપ કેવું હશે ?”
૧૧૫
હું અહિંસાની શકિતના પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરવા ચાહું છું. જેમ હિંસાનું ફળ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે તેમ. આંગળી ઉપર ચપ્પુ
ચલાવ્યું કે તે કપાય જ. તેમ અહિંસાનું ફળ પણ પ્રત્યક્ષ દેખાવું જોઈએ. મને એમાં શ્રદ્ધા છે, પણ તેને માટે અખુટ ધીરજ જોઈએ. શંકરાચાર્યે કહ્યું છે કે, ઘાસના તણખલાની અણી ઉપર જળબિંદુ લઈ સમુદ્ર ખાલી કરવામાં જેટલી શ્રદ્ધા જોઈએ તેના કરતાં પણ હજારગણી શ્રદ્ધા અહિંસાના સાક્ષાત્કાર કરવામાં જોઈએ. ઉપનિષદોમાં જે ઈશ્વરના ગુણની ગાથાઓ ગઈ છે તે અહિંસાની જ છે એમ હું માનું છું. ઈશ્વરમાં આપણે જે રાર્વશકિતઓનું આરોપણ કરીએ છીએ તે બધી શકિત અહિંસામાં રહેલી છે.
મૂર્ખ જોતિ વાનારું, વળું પવતે નિરિમ્ ” એ શ્લાક તમે જાણતા જ હશો. એનો પણ હું એ જ અર્થ કરૂ છું.
,,
બીજે એક દિવસે મેં પ્રશ્ન પૂછ્યો, “આપ યુદ્ધમાં ાદ્ધા રાખતા બીજા દેશોને પણ અહિંસાથી લડવાનું કહો છે. પરંતુ, હજારો વર્ષ પહેલાં પાંડવ કૌરવ વચ્ચે મહાભારત યુદ્ધ થયું તે વખતે તેઓએ અહિરાનો ઉપયોગ કેમ નહીં કર્યો હાય ?”
એમણે કહ્યું, “ યુદ્ધમાં જ વિશ્વાસ ધરાવતા લોકોને આજે હું અહિંસાના ઉપદેશ એટલા માટે આપું છું કે, હિંસાથી કયારે પણ વિજય પ્રાપ્ત થતા નથી. કયારેક બાહ્ય દ્રષ્ટિએ વિજય પ્રાપ્ત થયો દેખાતા હોય પણ એ વિજય નારિયેળ કે સોપારીના ખાલી ફોફા જેવા હશે. હિંસાથી હિંસાની જ વૃદ્ધિ થાય. એનાથી વેર વધે અને પરંપરાગત ફળ પણ હિંસામાં જ પરિણમે. હવે આપે જે કૌરવપાંડવના યુદ્ધની વાત કરી તેના જે વિચાર કરીએ તો મને તે! તેમાંથી પણ અહિંસાના જ સંદેશા સંભળાય છે. એ એક ખરેખરો ઐતિહાસિક બનાવ છે કે નહિ તે શોધવાનું આપણું કામ નથી. આપણે તા અને ઐતિહાસિક સમજીને જ આગળ ચાલીએ. પાંડવાના પક્ષ ન્યાયમુકત હોવા છતાં તે હિંસાથી કલંકિત હતા. પરિણામે વિજય મેળવવા છતાં એમને આત્મસમાધાન કર્યાં મળ્યું? યુદ્ધના અંતે ધર્મરાજના હૃદયમાં પરિતાપ જ છવાયો હતો. એનાથી સિદ્ધ થાય છે કે સાચા વિજય પ્રાપ્ત કરવા અને આત્મશાંતિ મેળવવા માટે અહિંસા જ એક માત્ર આરાધ્ય સાધન છે. મને તો અહિંસા રત્નાની ખાણ લાગે છે. એમાં જેટલું ઊંડું ઉતરી શકાય તેટલું ઊંડું ઊતરવું જોઈએ. હિન્દુસ્તાનમાં રડીખડી કયાંક કયાંક અહિંસા રહી છે. બીજા દેશોમાં તો એટલી કે નથી રહી. સહનશીલતાના ગુણ સ્ત્રીઓમાં સ્વાભાવિક હોય છે, એટલે તે અહિંસાનું પાલન વધારે કરી શકે. તેમાંયે જૈનાએ તો અહિંસાનો ઈજારો લીધે છે. તમે એક સાધ્વી અને પાછાં જૈન છે, એટલે તમારી પાસેથી હું અહિંસાના પ્રચારની જેટલી આશા રાખું છું તે આછી જ ગણાશે.'
એકદિવસ મેં નવા પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો. મે’ કહ્યું, “આજે સમાજના એક વર્ગમાં એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે સેવા કરવી, દાન આપવું કે બીજી કોઈ એવી સારી પ્રવૃત્તિ કરવી તે પુણ્યની કારણભૂત હોવાથી બંધનકર્તા છે, માટે ત્યાજ્ય છે. માત્ર આત્મગુણામાં રમણ કરવું એ જ ધર્મ છે. એ વિચારધારા વિષે આપ શું ધારો છે ?”
ગાંધીજીએ કહ્યું, “આ વિચારધારા બોલવામાં અને કલ્પના કરવામાં સાચી અને સુંદર લાગે છે, પણ અમલમાં મૂકવાયેગ્ય નથી. એને વ્યવહારમાં મૂકત! પહેલાં ફેંકી દેવા જેવી છે. મનુષ્ય કોઈ પણ પ્રકારની સ્કૂલ કે સૂક્ષ્મ, બાહ્ય કે અભ્યર્નર પ્રવૃત્તિ
| SR No. | 525947 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 1962 Year 23 Ank 17 to 24 and Year 24 Ank 01 to 16 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Parmanand Kunvarji Kapadia |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 1962 |
| Total Pages | 252 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 22 MB |