Page Text
________________
૧૦૨
પ્રભુ
આ
શેાધી કાઢે છે. સમાજ અને માનવીની પ્રકૃતિ સ્વાર્થસાધનાના પ્રકારના એકાન્તિક વલણ ઉપર આજે આધારિત છે. એકાન્તિક એ અર્થમાં કે આપણા સ્વાર્થ સાથે અનુરૂપ યા સુસંગત હોય એ પ્રકારના અન્યના સ્વાર્થાના આદર કરવા આપણે તૈયાર હોઈએ છીએ.
આ પાયાના વલણ ઉપર વિકાસ પામી રહેલ માનવી જીવન અનેક ગંભીર ભયસ્થાના વડે અભિભૂત બન્યું છે. આણુબોંબ અને જે વિનાશ તે દ્વારા નિપજ્યા છે તેનાં જોખમે આપણા માથે તોળાઈ રહ્યાં છે. આપણા આ પાયાના સ્વાર્થલક્ષી વલણના કારણે જે કાંઈ શેાધા આપણે વિજ્ઞાન દ્રારા કરીએ છીએ તે બધી શોધોના ઉપયોગ અન્યને દબાવવામાં અને આપણા સ્વાર્થને આગળ વધારવામાં `ગેશાં થતા રહ્યો છે. આપણા માટે વસ્તીવધારાનું જોખમ વધતું જ જાય છે અને આના પરિણામે હજારા લોકોને ભીડમાં રહેવા વસવાની ફરજ પડે છે અને ગરીબાઈ અને માંદગીના તેઓ ભાગ બને છે. આમ છતાં પણ, આજ કરતાં વધારે સારી રીતે લોકોની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે સમાજ પાસે પૂરતા પ્રમાણમાં સાધનસંપત્તિ છે, અને એમ છતાં આપણા આચારવિચારના સ્વાર્થલક્ષી ધારણના કારણે આપણે નકામી, કૃત્રિમ અને ઘાતક એવી એક આર્થિક વિચારસરણી ઊભી કરી છે કે જેને લીધે, .જે થોડા લોકો હોશિયાર અને કાબેલ છે તેઓ ઢગલાબંધ દ્રવ્ય કમાઈ શકે છે, એકઠું કરી શકે છે, જ્યારે ઓછી બુદ્ધિવાળા લોકોને જીવવા માટે પારિવનાની મથામણ કરવી પડે છે અને તેમાંના કેટલાક ગરીબાઈમાં સબડતા મૃત્યુને શરણ થાય છે. બીજી બાજુએ આવા ગરીબ લોકોને કામ મેળવી આપવા માટે અને એ રીતે તેમનું નસીબ સુધારવા માટે તરેહ તરેહના ઉદ્યોગા ઊભા કરવાના હાસ્યાપદ પ્રયત્ન ચાલી રહ્યો છે. આ માટે સમાજને ભાગપરાયણ અને વિલાસી જીવન તરફ આકર્ષવામાં આવે છે. આમ કરવામાં સમાજના વાસ્તવિક કલ્યાણની રાદન્તર ઉપેક્ષા અથવા અવગણના કરવામાં આવે છે. સીગરેટ, મઘ, પફ પાઉડર, કૃત્રિમ ખાદ્યપદાર્થો, અને શરીરસ્વાસ્થ્યને બાધક એવાં નાયલાન જેવાં વસ્ત્રો આવી અનેક અનર્થજનક ચીજોનાં પ્રલાભનો ઊભા કરવામાં આવે છે અને તે દ્વારા લોકોના શારીરિક તેમ જ માનસિક આરોગ્યને પાર વિનાની હાનિ પહોંચાડવામાં આવે છે. આ બધું ઉદ્યોગવૃદ્ધિના નાસે ચાલે છે અને તે પાછળ ગરીબ લોકોના ઉદ્ધાર કરવાનો હેતુ રહેલા છે એવી વાતો કરવામાં આવે છે. આ બધા દંભ અને ઢોંગ છે. અહીં એ કહેવાની કોઈ જરૂર જ નથી કે જયારે પણ કોઈ માણરા ધંધા કે ઉદ્યોગ ખરેખર ઊભા કરવા માંગતા હોય છે ત્યારે તે પાછળ ગરીબ લોકોને મજુરી પૂરી પાડવાનો ભાગ્યે જ હેતુ રહેલા હાય છે. તે પાછળ પોતાના માટે વિશેષ અને વિશેષ ધનપ્રાપ્તિ ના જ હેતુ હોય છે. આ સ્વાર્થી લોકો તત્ત્વત: સીધી કે આડકતરી રીતે આજની વિનાશજનક અર્ધરચનાના નિર્માતા છે. તેઓ એવા વાતાવરણમાં ઉછર્યા હોય છે કે, જયાં દરેક વ્યકિતને પેાતાના સ્વાર્થ આગળ રાખીને જીવવાની અને કામ કરવાની તાલીમ મળી હોય છે. જયારે સમાજના પોતાના પાયાના વલણમાં મૌલિક ફેરફાર થશે અને નિ:સ્વાર્થ ભાવ, અહિંસા અને સર્વવ્યાપી પ્રેમ વડે સમાજ સંચાલિત બનશે ત્યારે જ આપણી અર્થરચનામાં ફેરફાર થઈ શકશે અને સમાજની ધનસંપત્તિનું ન્યાયપુર:સર વિતરણ થશે અને તેના ઘટકોમાં ન્યાયપૂર્ણ ધારણસરની વહેંચણી થશે.
આજના માનવસમાજ ઉપર બીજું જોખમ ગુન્હાઓની થતી જતી વૃદ્ધિને લગતું છે. અમેરિકા, જર્મની અને આગળ વધેલા ગણાતા યુરોપના અન્ય દેશોમાં ગુન્હાહિત વૃત્તિની શરૂઆત બાળયમાંથી થાય છે. Juvenile delinquency બાળવય દરમિયાનની ગુન્હાહિતતા—આજે ચોતરફ પસરા જતો એક મોટો ચેપી રોગ છે. બાર વર્ષની ઉમ્મરનાં ઘણાં બાળકો Àારી, લુંટફાટ, મદાવ્યસન અને અનીતિના માર્ગે જઈ રહેલા સાંભળવામાં આવે છે. અને તેઓ ઉમ્મરમાં થોડા આગળ વધે એટલે ખૂન કરવા સુધી પહોંચી જતા માલુમ પડે છે. આનું કારણ સાવ સ્પષ્ટ છે. શાળાની તાલીમ પામેલા આજના જુવાનની—કશું પણ સ્વીકારી લેવાનો ઈનકાર કરતી—બુદ્ધિ સહેલાઈથી છેતરાતી નથી. નીતિ - રાગુણ વિષે તેનાં માબાપ, વડીલા અને શિક્ષકો તરફથી ધાર્મિક પ્રવચના અપાતાં હોવા છતાં, તેમનું સમગ્ર વર્તન કેવળ સ્વાર્થના ધારણ ઉપર રચાયેલું છે એમ જયારે આ યુવકોજુએ છે ત્યારે, આ કહેવાતા ધર્મ અને નીતિને લગતી બધી શ્રાદ્ધા તે ગુમાવી દે છે અને વૈજ્ઞાનિક રીતે અને વાસ્તવિકતાના ભાનપૂર્વક વિચારવાની જેને તાલીમ મળી છે એવું તેનું મન
જીવન
તા. ૧-૧૦-૨
એવું તારણ કાઢે છે કે સ્વાર્થપરાયણતા એક જ એવી બાબત છે કે જેમાં લાકો ખરેખર માનતા હોય છે. અપરિપકવ વયના વિદ્યાર્થીઓ હંમેશાં પોતાને મળતા માર્ગદર્શન મુજબ વર્તે છે, અને સ્વાર્થપરાયણતા એ જ માત્ર જીવન પ્રત્યેનું પાયાનું વલણ છે આવું માર્ગદર્શન આપણા જીવનમાંથી તેમને મળે છે. વણખીલેલી બુદ્ધિવાળા આ અપરિપકકવ યુવાન આ વલણને અનુસરે છે અને સ્વાર્થવિવશતાની અણસમજભરી અભિવ્યકિત— એમાંથી જ ગુન્હાહિતતા વિકસે છે. ખીલેલી બુદ્ધિવાળા, કાર્યકુશળ, પ્રૌઢવયના માનવી સ્વાર્થી વૃત્તિને એવા આકાર આપે છે કે તેને બધા લોકો એક ભદ્ર નાગરિક તરીકે ઓળખે છે, જયારે વસ્તુત: આમાંના કેટલાક નિષ્ઠુરતાભર્યા સમાજશત્રુઓ ગુનેહગારોજ હોય છે. આ બાબતમાં જ્યારે સદ્ગુણ અને નીતિમત્તાને સમાજ સમગ્ર રીતે એને સંપૂર્ણ અર્થમાં સમજશે અને સ્વાર્થી વલણ પાછળ રહેલા ક્ષણિક અને અપૂરતી ઉપયુકતતાના ખ્યાલના ઠેકાણે સર્વવ્યાપી પ્રેમ અને અહિંસાનાં સનાતન મૂલ્યોને જયારે અન્તરથી સ્વીકારશે અને અપનાવશે ત્યારે જ સદ્ગુણ અને નીતિમત્તા વિષે સાચી નિષ્ઠા પ્રગટશે અને આ દુનિયામાંથી ગુન્હાહિતતા સદન્તર નાબુદ થશે. J
આજના અનર્થોથી બચવા માટે અને આન્તરરચના વધારે
સુદૃઢ અને વ્યવસ્થિત બનાવવાના હેતુથી સમાજ સરમુખત્યારશાહીના એટલા જ અનર્થપૂર્ણ અને નિરર્થક ઉકેલ તરફ ધસી રહેલ છે. આપણને એમ લાગવા માંડયું છે કે, આજના સમાજમાં દેખાતી વિસંવાદિતા, અસ્તવ્યસ્તતા અને શોષણમયતા નાબુદ કરવા માટે લોકોના જીવનનો સંપૂર્ણ કબજો લેવા એ એક જ માર્ગ છે. આવી સમાજવ્યવસ્થા કે જેમાં કાનૂન આપણા જીવનની અને રહેણી કરણીની વસ્તુત: બધી વીગતે નકકી કરે એવી સંવાદી સમાજરચના ઊભી કરવા પ્રવૃત્ત થાય છે—આવી સમાજવ્યવસ્થાનું પરિણામ જીવનનો હેતુ અને અર્થ સદન્તર નાબુદ કરવામાં જ આવે. જીવન અર્થમય એટલા માટે છે કે, તે દ્વારા સર્જન માટે, સાહસ માટે અને જેની આપણામાં સ્વાભાવિક પ્રેરણા રહેલી છે અને આપણા આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે અતિ આવશ્યક છે એવી નવી નવી અનુભૂતિની પ્રાપ્તિ માટે પૂરો અવકાશ મળે તેવી શકયતા રહેલી છે. જો જીવન સર્વથા યંત્રવત્ અને એક બીબાના ઢાળા જેવું બની જાય તો એવા જીવનનું કોઈ મૂલ્ય જ રહેવાનું નથી. આવી સમાજવ્યવસ્થાના પરિણામે માનવજાત એક અસહાય જાતિ જેવી બની જાય એમાં કોઈ શક નથી. જીવનમાં રહેલી સ્વાભાવિક ઉત્તેજના નિર્મૂળ બનતાં નષ્ટપ્રાય બનતાં—જીવનની કોઈ પ્રેરણા કે ઈચ્છાશકિત વિનાના આપણે જડવત પ્રાણી બની જઈએ.
કાયદાથી લાદવામાં આવતી સામાજિક સંવાદિતા માનવવ્યકિતને કોઈ પ્રતિષ્ઠા આપતી નથી અને શિક્ષાના ભયના કારણે ગુનાઓ કરતાં અટકી જવાય એ કોઈ સદ્ગુણ - સાધના નથી. સમાજના હેતુ સાપેક્ષતાના પ્રદેશમાં વસતી એક વ્યકિત તરીકેના અસ્તિત્વમાંથી આત્માને અનંત અને અગોચર એવી પરા અવસ્થા તરફ લઈ જવાના કાર્યમાં અનુસંધાયક એવા એક પૂલનું કામ બજાવવાનું છે અને આ હેતુ તે જ સિદ્ધ થઈ શકે કે જો સમાજ પોતાની સુગ્રથિતતા અને સંવાદિતા જાળવવા સાથે વ્યકિતને પોતાનાં સર્જન અને આત્મસાક્ષાત્કારના માર્ગે મુકતપણે વિચરવાના પૂરો અવકાશ આપે. સમાજનો હેતુ પોતામાં સમાવિષ્ટ થતી વ્યકિતઓને વધારે ને વધારે સ્વાતંત્ર્ય આપવાના છે, અને નહિ કે તેનું સ્વાતંત્ર્ય છીનવી લેવાનો. આમ છતાં પણ જયાં સુધી આપણે આવા સ્વાતંત્ર્યને યાગ્ય ન બનીએ, એટલે કે જીવન પ્રત્યેના આપણા સ્વાર્થલક્ષી અભિગમની નિરર્થકતા વિષે પૂરા સભાન બનવા જેટલા આપણે પરિપકવ ન બનીએ અને અહિંસાથી સૂચિત થતા એવા સર્વવ્યાપી પ્રેમાભિગમના સર્વશ્રેષ્ઠ મૂલ્યને જયાં સુધી આપણે જીવનમાં ન અપનાવીએ ત્યાં સુધી આ શકય જ નથી. જયારે આપણા જીવનનું આવું રૂપાન્તર થશે ત્યારે અન્યના જીવનની પવિત્રતાના પૂરતા ખ્યાલ સાથે આપણે આપણું જીવન જીવતાં હોઈશું અને કાયદાના નિયંત્રણની આપણને કોઈ જરૂર રહેશે નહિ અને સમગ્ર વિશ્વ સાથે આપણુ જીવન અત્યંત સંવાદી બની ગયું હશે. આગળ વધીને એમ પણ કહી શકાય કે જેણે જીવ માત્ર પ્રત્યે પ્રેમ અનુભવવા માંડયા હશે તે માનવી ચિત્તની એ ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરવા તરફ ગતિ કરી રહ્યો હશે કે જે ભૂમિકા આજના અન્યોન્ય— આધારિત અને સાપેક્ષ અસ્તિત્વની પેલે પાર તેને લઈ જશે અને આત્માના અનન્ત મેાક્ષની તેને પ્રાપ્તિ કરાવશે.
અનુવાદક: પરમાનંદ.
મુળ અંગ્રેજી: બ્રધર લુસિયન.
| SR No. | 525947 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 1962 Year 23 Ank 17 to 24 and Year 24 Ank 01 to 16 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Parmanand Kunvarji Kapadia |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 1962 |
| Total Pages | 252 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 22 MB |